SHAXSNING IJODIY QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH SHART-SHAROITLARI

Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 119 Annotasiya: Ushbu maqolada tafakkur deganda inson psixikasi tomonidan olingan ma’lumotlarni qayta ishlash, tevarak-atrofdagi olamning predmetlari, hodisa va hodisalari o‘rtasida sababiy bog‘lanishlar o‘rnatilishi tushunilishi va ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradigan va rivojlanishiga hissa qo‘shadigan bir qator shart-sharoitlar haqida fikr yuritilgan. Kalit so’zlar: tafakkur, ma’lumot, predmet, rag‘bat, fikr. Аннотация: В данной статье мышление рассматривается как переработка информации, полученной психикой человека, установление причинно-следственных связей между предметами, явлениями и событиями окружающего мира, а также рассматривается ряд условий, стимулирующих и способствующих развитию творческого мышления. Ключевые слова: мышление, информация, объект, стимул, мысль. Hozirgi vaqtda shaxsning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish vazifasi jamiyatning ijtimoiy buyrug'i bo'lib, u asosiy e'tiborni asosan tayyor fan-fan bilimlarini o'tkazishdan ularning o'qish va mehnatda birgalikdagi faol bilish faoliyatini tashkil etishga o'tishga olib keladi. Psixologlar tomonidan tuzilgan ijodiy faoliyat testlari shuni ko'rsatadiki, kattalar orasida odamlarning taxminan 2 foizi, yetti yoshli bolalar orasida 17 foizi va olti yoshli bolalar orasida 37 foizi qutidan tashqarida fikr yuritishadi. Boshqacha qilib aytganda, inson mustaqil ravishda miyasini har kuni ishlashga majbur qilishi kerak. SHAXSNING IJODIY QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH SHART-SHAROITLARI Xamdamova Xanifaxon Shukurillayevna dotsent, Jizzax politexnika instituti Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 120 Ijodiy fikrlash. Tafakkur deganda inson psixikasi tomonidan olingan ma’lumotlarni qayta ishlash, tevarak-atrofdagi olamning predmetlari, hodisa va hodisalari o‘rtasida sababiy bog‘lanishlar o‘rnatilishi tushuniladi. Psixologlar ijodiy fikrlashni rag‘batlantiradigan va rivojlanishiga hissa qo‘shadigan bir qator shart-sharoitlarni aniqlaganlar: • qat'iy belgilangan va qat'iy nazorat qilinadigan holatlardan farqli o'laroq, to'liqlik yoki oshkoralik holatlari; • keyingi faoliyat uchun uslublar va strategiyalar, sub'ektlar va vositalarni yaratish, ishlab chiqish; • mas'uliyat va mustaqillikni rag'batlantirish; • mustaqil ishlanmalarga, kuzatishlarga, his-tuyg'ularga, umumlashmalarga urg'u berish. Ijodiy fikrlashni rivojlantirish aqliy operatsiyalarni shakllantirish va takomillashtirishni anglatadi: tasniflash, mavhumlashtirish, shuningdek, turli mazmundagi bilimlarga ega bo'lish kabi xususiyatlariga ega bo'lishни билдиради. O'qituvchining ijodiy tafakkurini rivojlantirish uchun oddiy mashqlar 1-mashq Avtotransportda yoki ko'chada bo'lganingizda, belgilarni orqaga qarab o'qing. Bu juda qiyin bo'ladi. Avvaliga faqat qisqa so'zlar olinadi, shundan so'ng siz butun iboralarni o'qish qobiliyatini o'zlashtirasiz! Nima uchun: Bu sizga alternativa borligini ko'rsatadigan ajoyib miya mashqidir. Va muammoli vaziyatga tushib qolganda, boshqa variantlarni ko'rish osonroq bo'ladi. Mashq 2. “Agar…” Har qanday bo'sh daqiqada miyangizni savol bilan band qiling: agar nima bo'lar edi? Masalan, "Agar men kitob yozgan bo'lsam, u nima haqida bo'lardi?" Keyin nima uchun bu tanlov qilinganligini ikki jumla bilan tushuntirishga harakat qiling. Nima uchun: bu miyaga oddiy muammoni hal qilishning g'ayrioddiy usulini topishga yordam beradi, "o'zingiz gapiring", siz unutgan rejalaringizni tahlil qiling. Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 121 Agar siz ushbu mashqni juftlik bilan bajarsangiz, unda ongni mashq qilish imkoniyati mavjud. Siz bu o'yinni uyda turmush o'rtog'ingiz, bolalaringiz, hamkasblaringiz, do'stlaringiz bilan o'ynashingiz mumkin. Mashq 3. “Oxiridan o'qish” Ushbu vazifani bajarishda tushunarli qiyinchiliklarga qo'shimcha ravishda, hali ham nuanslar mavjud. Nima uchun: bizning miyamiz tanbeh faqat aniq harakatlar amalga oshirilganda kelishi mumkinligiga o'rganib qolgan. Ammo hayotda va kitoblarda bo'lgani kabi, bu har doim ham to'g'ri emas. Ba'zida eng kutilmagan hodisalar kutilmagan natijalarga olib keladi. Denomentdan muqaddimaga bosqichma-bosqich o'tish sizning taxminlaringizni rad etishga va vaziyatning mavhum tasavvurini o'rganishga yordam beradi, shuningdek, harakatchanlik, fikrlash moslashuvchanligini rivojlantiradi. Mashq 4. “Anagrammani yeching”. Aralash harflardan siz so'z yasashingiz kerak. Nima uchun: yashirin ma'nolarni tezda topish, bir qarashda tushunarsiz bo'lgan ma'nolarni ko'rish qobiliyatini rivojlantiradi. Mashq 5. “Markaz bizning nafasimiz” 3-5 daqiqa davomida inhaliyalar va ekshalatsiyalar almashinuvi sizning koinotingizning markaziga aylansin. Jarayonni kuzating. Diqqatingizni nafasingizga qarating. Nima uchun: ongni va diqqatni jamlash qobiliyatini rivojlantiradi. Mashq 6. "ichki dialogni to'xtating". Ko'chada yoki metroda, jamoat transportida yurganingizda, qo'lning barmoqlarini (aytaylik, chap) birma-bir egib, echib oling. Boshqa hech narsa haqida o'ylamang. Ichki dialog bir zumda to'xtaydi. Albatta, dastlab qo'shiqlarning motivlari va boshqalar muqarrar ravishda sizning boshingizga kiradi, lekin juda kamdan-kam hollarda, keyin esa bu o'tib ketadi. Siz diqqatni ushbu harakatga qaratishingiz kerak emas - bu sizni faqat muhim daqiqalar va harakatlardan Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 122 chalg'itadi. Barmoqlarning egilishi va cho'zilishidan keyin qandaydir "ikkinchi diqqat" paydo bo'lishiga ishonch hosil qilishga harakat qilishimiz kerak. Nima uchun: ushbu mashqning o'n daqiqasi to'xtatilgandan keyin ham kamida yarim soatlik ichki sukunatni ta'minlaydi, bu sizga diqqatni o'rgatish va diqqatni jamlashga o'rgatish imkonini beradi. O'qituvchi oldida turgan eng dolzarb muammolardan biri bu bir guruh talabalarning diqqatini yangi murakkab va ehtimol zerikarli mavzuga qanday qaratishdir. Ba'zan buning uchun darsning qiziqarli shaklini tanlash kifoya: masalan, dars - kvest yoki dars-komiks. Komiks darsi hatto juda murakkab mavzuni ham soddalashtiradi, uni vizual jihatdan qiziqarli qilishga yordam beradi. Tarbiyaviy komiks nima? Birinchidan, komiks nima ekanligini aniqlaylik? Komiks - bu rasmlardagi hikoyaning bir turi. Ya'ni, qog'ozga chizilgan multfilmning bir turi. Komiks odatda sarguzashtlarni yoki bir yoki bir nechta asosiy qahramonlar atrofida sodir bo'ladigan voqealar zanjirini tasvirlaydi. Shunday qilib, bizda bir xil belgi (yoki belgilar guruhi) tasvirlangan bitta syujet bilan bog'langan rasmlar to'plami mavjud. Shu bilan birga, bosh qahramon o'rganilishi kerak bo'lgan yangi tushuncha, so'z, qoida bilan bog'liq. Va uning sarguzashtlari bu kontseptsiya qanday ishlashini, bu qoidani qanday qo'llashni yoki yangi so'z nimani anglatishini ko'rsatadi. Ushbu format sinfda qanday foydali bo'lishi mumkin? 1. Vizualizatsiya. Ma'lumki, inson ma'lumotlarning ko'p qismini (70-90%) ko'zlari bilan qabul qiladi. Shuning uchun darsda ma'lumotni idrok etish jarayonini engillashtirish uchun ko'rish printsipi qo'llaniladi. Ya’ni, o‘quvchi chalg‘itib, o‘z fikriga sho‘ng‘ib, mavzu izohini eshitmagan taqdirda ham doskada ko‘rsatilgan narsaga e’tibor qaratadi. 2. Maftunkor syujet. Bola uchun nima qiziqroq - qoidalar ro'yxatimi yoki ertakmi? Menimcha, javob aniq. Komiks zerikarli va murakkab nazariyani ertak Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 123 o'ramiga o'rashga yordam beradi. Bolalar o'qituvchining hikoyasini zavq bilan tinglaydilar, bosh qahramonga hamdard bo'ladilar, uning sarguzashtlarini kuzatib boradilar va shu bilan yangi bilimlarga ega bo'ladilar. 3. Takrorlash. Yuqorida aytib o'tilganidek, asosiy e'tibor komiksning bosh qahramoniga qaratilgan (bu belgi o'rganilayotgan tushuncha / qoida / so'z va boshqalar bilan bog'liqligini eslatib o'taman). Ya'ni, uning "ismi" dars davomida ko'p marta takrorlanadi va shuning uchun o'quvchi xotirasida qoladi. Bundan tashqari, keyingi darslarda siz ilgari o'rganilgan qahramonni har doim eslab qolishingiz mumkin - shunchaki uni yangi hikoyaga qo'shing. 4. Ijodkorlik. Dars davomida bolalar bevosita jarayonda ishtirok etadilar: ular komiks qahramonlari uchun sarguzashtlarni o'ylab topadilar, daftarlariga yoki doskaga rasmlar chizadilar. Shuningdek, har doim ham jamoaviy ishlarni tashkil qilish mumkin: butun sinfni 3-4 kishidan iborat guruhlarga bo'linib, har bir guruhga individual topshiriq bering, keyin esa ulardan ish natijalarini boshqalarga taqdim etishni so'rang. Komikslar darsida har doim ijodkorlik uchun joy bor, har bir talaba o'zining individualligini ko'rsatishi va o'ziga xos tarzda hikoya chizishi mumkin. 5. Mantiq va fikrlash. Bunday g'ayrioddiy darsda tasavvurdan tashqari, mantiq va fikrlash faol rivojlanadi, chunki siz hikoya yozishingiz, uni tasvirlab berishingiz va shu bilan birga o'rganilayotgan nazariya bilan aloqani yo'qotmasligingiz kerak. Bolalarga afsona haqida o'ylash yoki o'z voqealarini taklif qilish uchun vaqt bering (ehtimol bu qiziqroq bo'ladi). Bolalar bog'chasidagi dars davomida (25-30 daqiqa) men 6 ta parcha (rasm), boshlang'ich maktabda esa 10-12 ta bo'laklarga ega bo'lishga harakat qildim. Yuqoridagilardan xulosa qilishimiz mumkinki, chiziq roman formatidagi dars juda ko'p afzalliklarga ega. Ammo shunga qaramay shuni ta'kidlashni istardimki, siz har kuni ushbu dars formatiga murojaat qilmasligingiz kerak, aks holda bu yondashuvning o'ziga xosligi yo'qoladi, bolalar bunga ko'nikib qolishadi va ular endi unchalik qiziqmaydilar. Shuni ham ta'kidlash kerakki, hali ham o'quvchilarning Results of National Scientific Research International Journal 2025 Volume 4| Issue 9 SJIF5.8, Researchbib 10.7 ISSN: 2181-3639 https://academicresearch.ru/index.php/inrnsr/index 124 yoshini hisobga olish kerak - birinchi sinflar uchun komikslarning syujetlari beshinchi sinflar uchun hikoyalardan sezilarli darajada farq qiladi. ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Абдувахобова Д.Э. Психологические особенности обучения в процессе образования. Молодой учёный.2014. 912-914 2. Абдувахобова Д. Э. Познавательные мотивы подростка в процессе обучения. Молодой учёный. 2015-7.-614 3. Абдувахобова Д.Э. Таълим жараенида маънавий-маърифий ишларни самарали ташкил этиш йуллари, шакл, метод ва воситалари. Образование и инновационные исследования. Межд. Науч. журнал 2021 4. Хамдамова Ханифахон Шукуриллаевна. Speaking a foreign language-as a key to further selfimprovement. Современные проблемы науки, общества и образования.2011 5. Хамдамова Х. The study of metaphors in philology. Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities, 11(11), 85-89. (2021). 6. Эргашев У. Формирование умений и навыков в учебной работе. Молодой учёный.762-769.2014. 7. Калдыкозова С.Е. Стремление к взрослым формам учения в подростковом возрасте. Gospodarka I Innowacje. Т-44, 2024,122-128 8. Д.Э Абдувахобова, С.Е Калдыкозова КОММУНИКАТИВНАЯ НАПРАВЛЕННОСТЬ ОБУЧЕНИЯ. Results of National Scientific Research, 2025 9. Абдувахобова Дилдора Эркиновна. ПРОБЛЕМА СООТНОШЕНИЯ ОБУЧЕНИЯ ЯЗЫКУ И ПСИХИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ. https://doi.org/10.5281/zenodo.15412912