IQTISODIYOTNI LIBERALLASHTIRISH SHAROITIDA MOLIYA TIZIMINING MOHIYATI VA O'ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Meliyev Azimjon Murodillo o’g’li Samarqand iqtisodiyot va servis instituti assistenti Kadirova Nigora Nurmamatovna Samarqand Davlat Iqtisodiyot va Servis Instituti IRB-S-122 guruh talabasi IQTISODIYOTNI LIBERALLASHTIRISH SHAROITIDA MOLIYA TIZIMINING MOHIYATI VA O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI Anotatsiya: Ushbu maqolada iqtisodiyotni liberallashtirish sharoitida moliya tizimining mohiyati va o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Moliya tizimi davlat va bozor subyektlari faoliyatini moliyaviy resurslar bilan ta’minlash, iqtisodiy barqarorlikni saqlash va investitsiyalarni rag‘batlantirish funksiyalarini bajaradi. Maqolada moliya tizimining asosiy komponentlari, ularning o‘zaro bog‘liqligi va iqtisodiy liberallashuv jarayonida yuzaga keladigan o‘ziga xos xususiyatlari ko‘rib chiqiladi. Kalit so’zlar: Moliya tizimi, Iqtisodiy liberallashuv, Moliyaviy resurslar, Investitsiyalar, Iqtisodiy barqarorlik, Davlat va bozor subyektlari, Moliya tizimining xususiyatlari, Moliyaviy boshqaruv, Moliyaviy strategiya, Bozor mexanizmlari Аннотация: В статье анализируется сущность и особенности финансовой системы в условиях либерализации экономики. Финансовая система выполняет функции обеспечения государственных и рыночных субъектов финансовыми ресурсами, поддержания экономической стабильности и стимулирования инвестиций. В статье рассматриваются основные компоненты финансовой системы, их взаимосвязь и специфические особенности, возникающие в процессе экономической либерализации. Ключевые слова: Финансовая система, Экономическая либерализация, Финансовые ресурсы, Инвестиции, Экономическая стабильность, Государственные и рыночные субъекты, Особенности финансовой системы, Финансовое управление, Финансовая стратегия, Рыночные механизмы Annotation: The article analyzes the essence and distinctive features of the financial system in the context of economic liberalization. The financial system performs functions of providing financial resources to state and market entities, maintaining economic stability, and promoting investments. The article examines the main components of the financial system, their interconnections, and specific characteristics emerging during the process of economic liberalization. Keys: Financial system, Economic liberalization, Financial resources, Investments, Economic stability, State and market entities, Features of the financial system, Financial management, Financial strategy, Market mechanisms Kirish JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Iqtisodiyotni liberallashtirish jarayoni mamlakatlarda bozor mexanizmlarini rivojlantirish, davlatning iqtisodiy faoliyatdagi roli va tartibga soluvchi funksiyasini qayta belgilashni talab qiladi. Shu sharoitda moliya tizimi iqtisodiyotning barqarorligini ta’minlovchi va moliyaviy resurslarni samarali taqsimlovchi asosiy mexanizm sifatida ahamiyat kasb etadi. Maqolada moliya tizimining mohiyati, uning tarkibiy komponentlari va iqtisodiy liberallashuv jarayonida yuzaga keladigan o‘ziga xos xususiyatlari tahlil qilinadi. Iqtisodiyotni liberallashtirish jarayoni mamlakatlarda bozor mexanizmlarini rivojlantirish, davlatning iqtisodiy faoliyatdagi roli va tartibga soluvchi funksiyasini qayta belgilashni talab qiladi. Bu jarayon natijasida moliya tizimi mamlakat iqtisodiyotining asosiy mexanizmi sifatida faoliyat yuritadi. Moliya tizimi iqtisodiy resurslarni samarali taqsimlash, investitsiyalarni rag‘batlantirish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash kabi muhim funksiyalarni bajaradi. Shu sharoitda moliya tizimining mohiyati va o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish dolzarb hisoblanadi, chunki bu tizimning samarali ishlashi iqtisodiy liberallashuv jarayonida mamlakatning moliyaviy barqarorligi va iqtisodiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Maqolada moliya tizimining tarkibiy komponentlari, ularning o‘zaro bog‘liqligi hamda iqtisodiy liberallashuv sharoitida yuzaga keladigan xususiyatlari tahlil qilinadi. Muhokama va natijalar Moliya tizimi davlat va bozor subyektlarini moliyaviy resurslar bilan ta’minlash, investitsiyalarni jalb qilish, iqtisodiy barqarorlikni saqlash kabi asosiy funksiyalarni bajaradi. Iqtisodiy liberallashuv sharoitida moliya tizimining quyidagi xususiyatlari ajralib turadi: Bozor mexanizmlariga moslashuvchanlik – moliya institutsiyalari raqobat sharoitida faoliyat yuritadi. Investitsion faoliyatning faolligi – liberal iqtisodiyotda sarmoyalar oqimi ortadi, bu esa iqtisodiy o‘sishga yordam beradi. Davlat va xususiy sektorning hamkorligi – moliya tizimi davlat siyosati va bozor talablarini uyg‘unlashtiradi. Moliyaviy boshqaruvning shaffofligi – resurslarning samarali va oqilona taqsimlanishi uchun moliyaviy nazorat va hisobdorlik kuchayadi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, moliya tizimi iqtisodiy liberallashuv jarayonida iqtisodiyotning barqarorligini saqlash, sarmoyalarni jalb qilish va bozor subyektlarini qo‘llab-quvvatlashda hal qiluvchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. Iqtisodiy liberallashuv jarayonida moliya tizimi bozor talablariga moslashuvchan, samarali va shaffof mexanizm sifatida shakllanadi. Bu jarayon bir qator o‘ziga xos xususiyatlarni keltirib chiqaradi. Liberallashgan iqtisodiyotda moliya tizimi bozor talablariga tez javob beradigan mexanizmga aylanadi. Banklar, sug‘urta kompaniyalari va boshqa moliya institutlari raqobat sharoitida faoliyat yuritadi, yangi moliyaviy xizmatlar va instrumentlarni joriy qiladi. Bu esa iqtisodiy resurslarni samarali taqsimlashga yordam beradi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Iqtisodiy liberallashuv investitsiya muhitini yaxshilaydi. Xususiy va chet el sarmoyadorlari uchun qulay sharoitlar yaratiladi, kapital oqimi oshadi. Moliya tizimi esa sarmoyalarni jalb qilish, loyihalarni moliyalashtirish va investitsion risklarni boshqarish funksiyasini bajaradi. Shu bilan birga, bozor sharoitiga mos keladigan moliyaviy instrumentlar (aksiyalar, obligatsiyalar, qarz majburiyatlari) faol qo‘llaniladi. Liberallashuv jarayonida davlat moliya tizimida tartibga soluvchi va nazoratchi rolini saqlab qoladi, xususiy sektor esa faol sarmoya kiritadi. Bu holat moliya tizimining barqaror ishlashini ta’minlaydi, moliyaviy resurslarning oqilona taqsimlanishini rag‘batlantiradi. Liberal iqtisodiyotda moliya tizimining shaffofligi muhim ahamiyatga ega. Byudjet, bank va korporativ hisobdorlik tizimlari takomillashadi, moliyaviy nazorat kuchayadi. Shu orqali moliyaviy resurslardan samarali foydalanish va iqtisodiy barqarorlik saqlanadi. Bozor sharoitida moliya tizimi risklarni boshqarish mexanizmlarini rivojlantiradi: sug‘urta, moliyaviy hedjlar, investitsion portfellarni diversifikatsiya qilish. Bu holat iqtisodiy shoklar va moliyaviy inqirozlar ta’sirini kamaytiradi. Liberallashuv sharoitida moliya tizimi innovatsion texnologiyalarni tezroq joriy qiladi: elektron to‘lov tizimlari, mobil banking, blockchain va raqamli moliya instrumentlari. Bu tizim samaradorligini oshiradi va aholiga moliyaviy xizmatlarni kengroq yetkazib beradi. Natijalar: Shunday qilib, iqtisodiy liberallashuv sharoitida moliya tizimi iqtisodiyotning barqarorligini saqlash, investitsiyalarni jalb qilish, resurslarni samarali taqsimlash va bozor subyektlarini qo‘llab-quvvatlashda hal qiluvchi vosita bo‘lib xizmat qiladi. Moliya tizimining samarali ishlashi davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi muvozanat, shaffof boshqaruv va innovatsion yondashuvlar orqali iqtisodiy rivojlanishning barqarorligini ta’minlaydi. Xulosa Iqtisodiy liberallashuv sharoitida moliya tizimi davlat va bozor subyektlarini moliyaviy resurslar bilan ta’minlash, iqtisodiy barqarorlikni saqlash va investitsiyalarni rag‘batlantirish kabi asosiy funksiyalarni bajaradi. Moliya tizimining tarkibiy komponentlari, ularning o‘zaro bog‘liqligi va bozor sharoitiga moslashuvchanligi iqtisodiy rivojlanish uchun muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, moliyaviy boshqaruv va nazorat mexanizmlarining shaffofligi iqtisodiy liberallashuv jarayonining muvaffaqiyatini belgilovchi omil hisoblanadi. Iqtisodiy liberallashuv sharoitida moliya tizimi mamlakat iqtisodiyotining asosiy mexanizmi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi. U moliyaviy resurslarni samarali taqsimlash, investitsiyalarni jalb qilish, iqtisodiy barqarorlikni saqlash va bozor subyektlarini qo‘llabquvvatlash kabi asosiy funksiyalarni bajaradi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, liberallashgan moliya tizimi quyidagi xususiyatlarga ega: bozor mexanizmlariga moslashuvchanlik, investitsion faoliyatning faolligi, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi hamkorlik, moliyaviy boshqaruvning shaffofligi, risklarni samarali boshqarish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Shu bilan birga, moliya tizimining samarali ishlashi iqtisodiy o‘sish va barqarorlikni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi muvozanat, moliyaviy boshqaruvning shaffofligi va innovatsion yondashuvlar iqtisodiy liberallashuv jarayonining muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Abdullayev A., Iqtisodiy islohotlar va moliya tizimi, Toshkent, 2021. 2. Karimov B., Moliya va bozor munosabatlari, Toshkent, 2020. 3. Ortiqov D., Iqtisodiy liberallashuv sharoitida moliyaviy boshqaruv, Samarkand, 2019. 4. World Bank Reports on Financial Systems, 2018–2022. 5. IMF, Financial Development and Liberalization, Washington D.C., 2020.