INQIROZLI KORXONADA BENCHMARKING: SHAKLLANISH TARIXI VA MAZMUNI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Meliyev Azimjon Murodillo o‘g‘li, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti assistenti Rakhmonov Otabek Akram o‘g‘li, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi [email protected] INQIROZLI KORXONADA BENCHMARKING: SHAKLLANISH TARIXI VA MAZMUNI Annotatsiya: Ushbu maqolada inqirozli korxonalar faoliyatida benchmarking mexanizmlarining shakllanish tarixi, mazmuni va ularning amaliy ahamiyati chuqur tahlil qilingan. Tadqiqotda benchmarkingning paydo bo‘lish bosqichlari, uning rivojlanish yo‘nalishlari hamda inqiroz sharoitida korxonalar raqobatbardoshligini tiklashdagi o‘rni ilmiy-analitik yondashuv asosida ochib beriladi. Shuningdek, O‘zbekiston korxonalari misolida benchmarking texnologiyalarini joriy etishning afzalliklari va muammolari ham o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: inqirozli korxona, benchmarking, innovatsion menejment, raqobat, samaradorlik, strategik tahlil. Abstract: This article provides a comprehensive analysis of the formation and essence of benchmarking in crisis enterprises. It examines the historical development of benchmarking practices, their implementation in management systems, and their role in restoring competitiveness under crisis conditions. The study also explores the advantages and challenges of applying benchmarking technologies in enterprises of Uzbekistan. Keywords: crisis enterprise, benchmarking, innovation management, competitiveness, efficiency, strategic analysis. Аннотация: В статье рассматриваются история становления и содержание бенчмаркинга в деятельности кризисных предприятий. Проведен анализ этапов развития данной методологии, а также ее значение в восстановлении конкурентоспособности предприятий в условиях кризиса. На примере предприятий Узбекистана показаны преимущества и проблемы внедрения бенчмаркинга. Ключевые слова: кризисное предприятие, бенчмаркинг, инновационный менеджмент, конкурентоспособность, эффективность, стратегический анализ. Kirish Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar faoliyatining barqarorligi ko‘p jihatdan ularning boshqaruv tizimi, innovatsion yondashuvi va tashqi o‘zgarishlarga moslashuvchanligiga bog‘liq. Biroq, iqtisodiy inqiroz davrida bu omillar yetarli bo‘lmay qoladi, chunki bozordagi raqobatning kuchayishi, xarajatlarning oshishi, iste’molchilarning to‘lov qobiliyatining pasayishi korxonaning JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL moliyaviy holatini izdan chiqaradi. Shu paytda menejment tizimining muhim instrumentlaridan biri — benchmarking — ya’ni eng yaxshi tajribalarni o‘rganish va ularni amaliyotga tatbiq etish jarayoni alohida ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism Benchmarkingning shakllanishi XX asrning ikkinchi yarmida AQSHda yuz bergan. 1970-yillarda Xerox kompaniyasi Yaponiyaning ishlab chiqarish tizimlarini tahlil qilib, o‘z faoliyatidagi kamchiliklarni aniqlash maqsadida boshqa ilg‘or kompaniyalar bilan solishtirish jarayonini yo‘lga qo‘ygan. Natijada, ular ishlab chiqarish samaradorligini 30 foizga oshirishga erishgan. Shu tajriba keyinchalik butun dunyoda benchmarkingning rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Bugungi kunda benchmarking nafaqat ishlab chiqarish jarayonlarida, balki xizmat ko‘rsatish, ta’lim, sog‘liqni saqlash va davlat boshqaruvi tizimlarida ham keng qo‘llaniladi. Uning mohiyati shundaki, korxona o‘z faoliyatining ayrim sohalarini — masalan, moliyaviy boshqaruv, marketing, sifat nazorati yoki inson resurslari tizimini — boshqa muvaffaqiyatli korxona bilan taqqoslaydi va o‘zida shu tajribani moslashtirgan holda tatbiq etadi. Inqirozli korxonalarda benchmarkingning o‘rni yanada muhimdir, chunki bu jarayon orqali korxona o‘zining zaif tomonlarini aniqlaydi va ularni ilg‘or amaliyot asosida bartaraf etish imkoniga ega bo‘ladi. Masalan, moliyaviy inqiroz davrida korxona raqiblarining xarajatlarni optimallashtirish tajribasini o‘rganadi, ishlab chiqarish jarayonlarini soddalashtiradi yoki marketing strategiyasini qayta ko‘rib chiqadi. O‘zbekiston iqtisodiyotida benchmarking tizimi so‘nggi yillarda faol rivojlanmoqda. Raqobatbardoshlikni oshirish, eksport salohiyatini kengaytirish va innovatsion rivojlanishni jadallashtirish maqsadida ko‘plab tarmoq korxonalari ilg‘or xorijiy tajribalarga murojaat qilmoqda. Misol uchun, avtomobilsozlik, to‘qimachilik, oziq-ovqat va qurilish materiallari sanoatida benchmarking asosida ishlab chiqilgan texnologik yechimlar natijasida ishlab chiqarish hajmi ortmoqda. Biroq, amaliyotda benchmarkingni joriy etishda ayrim muammolar ham mavjud. Birinchidan, ko‘plab inqirozli korxonalar uchun axborot manbalari cheklangan, ya’ni ular boshqa kompaniyalarning ichki tajribalariga kirish imkoniga ega emas. Ikkinchidan, menejment madaniyatining yetarlicha rivojlanmagani sababli benchmarking natijalari har doim ham samarali tahlil qilinmaydi. Uchinchidan, ba’zan xorijiy tajribani to‘liq ko‘chirib olish o‘rniga, uni milliy sharoitga moslashtirish zarur bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan, inqirozli korxonalarda benchmarkingni joriy etish uchun bosqichmabosqich strategiya ishlab chiqish talab etiladi. Dastlab, ichki tahlil o‘tkaziladi — korxonaning zaif va kuchli tomonlari aniqlanadi. So‘ngra tashqi tahlil bosqichi keladi — ya’ni o‘xshash tarmoqdagi muvaffaqiyatli korxonalarning tajribasi o‘rganiladi. Keyingi bosqichda olingan natijalar asosida o‘zgarishlar rejalashtiriladi va amaliy chora-tadbirlar belgilanadi. Benchmarkingning nazariy asoslarini rivojlantirgan olimlar qatorida R. Kemp, M. Spendolini, B. Anderson va P. Camp kabi tadqiqotchilarni eslatish lozim. Ularning ta’kidlashicha, benchmarking bu faqat solishtirish emas, balki o‘rganilgan tajribani o‘z tizimingizga moslashtirib, uni yanada mukammallashtirish jarayonidir. Inqirozli korxona sharoitida bu yondashuv o‘ziga xos psixologik va tashkiliy o‘zgarishlarni talab qiladi. Bunday sharoitda rahbarlar va xodimlar ochiq muloqotga tayyor bo‘lishi, o‘z faoliyatidagi kamchiliklarni tan olishdan cho‘chimasligi kerak. Chunki benchmarkingning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan o‘zgarishlarga tayyorlik darajasiga bog‘liq. Shuningdek, benchmarkingni samarali amalga oshirishda axborot texnologiyalarining o‘rni katta. Raqamli ma’lumotlar tahlili, sun’iy intellekt asosidagi tahlil tizimlari, ERP va CRM platformalari orqali kompaniya o‘z jarayonlarini global standartlarga yaqinlashtira oladi. O‘zbekistonning ko‘plab yirik korxonalari — “O‘zAuto Motors”, “Artel”, “Uztex” — so‘nggi yillarda benchmarking tamoyillarini joriy etish orqali o‘z faoliyatini optimallashtirishda muhim yutuqlarga erishgan. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Inqirozli korxonalarda benchmarking, shuningdek, strategik rejalashtirish vositasi sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. U korxonaning uzoq muddatli maqsadlarini qayta ko‘rib chiqish, resurslarni qayta taqsimlash va xodimlarni motivatsiya qilishga yordam beradi. Natijada, benchmarking — bu faqat raqobatchilarga qarash emas, balki o‘z tizimini global darajadagi ilg‘or standartlarga yaqinlashtirish jarayonidir. U inqiroz sharoitida korxonani qayta tiklash, innovatsiyalarni joriy etish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda strategik omilga aylanadi. XULOSA Inqirozli korxonalarda benchmarkingni joriy etish — bu inqirozdan chiqishning eng muhim innovatsion yo‘nalishlaridan biridir. U nafaqat raqobatchilarning tajribasini o‘rganish, balki o‘z tizimini tahlil qilish, ichki resurslarni qayta safarbar etish va yangi rivojlanish nuqtalarini aniqlash imkonini beradi. O‘zbekiston sharoitida benchmarkingning amaliy tatbiqi uchun institutlararo hamkorlik, axborot ochiqligi va menejment madaniyatini rivojlantirish zarur. Faqat shundagina inqirozli korxonalar barqarorlikka erishadi va raqobatbardoshlikni qayta tiklay oladi FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Camp, R. C. (1989). Benchmarking: The Search for Industry Best Practices that Lead to Superior Performance. 2. Spendolini, M. J. (1992). The Benchmarking Book. AMACOM. 3. Anderson, B., & Pettersen, P. (1996). The Benchmarking Handbook. 4. Porter, M. E. (1998). Competitive Strategy. The Free Press. 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Korxonalarni transformatsiya qilish va samaradorlikni oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori. 6. Statistika agentligi ma’lumotlari, 2024-yil. 7. “Harakatlar strategiyasi” doirasida iqtisodiy modernizatsiya bo‘yicha hisobotlar.