TASHQI IQTISODIY FAOLIYATGA DAVLAT TOMONIDAN TA'SIR ETISHNING MOLIYAVIY USULLARI VA VOSITALARI

JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL A.A.Xodjimamedov, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti Moliya kafedrasi v.b. dotsenti Haydarov Ilhom Maxmudovich, Samarqand iqtisodiyot va servis instituti talabasi TASHQI IQTISODIY FAOLIYATGA DAVLAT TOMONIDAN TA’SIR ETISHNING MOLIYAVIY USULLARI VA VOSITALARI Annotatsiya: Ushbu maqolada tashqi iqtisodiy faoliyatga davlat tomonidan ta’sir etishning moliyaviy usullari va vositalari chuqur tahlil qilingan. Mamlakat iqtisodiy mustaqilligi, xalqaro savdo balansini muvozanatlash, valyuta barqarorligini ta’minlash hamda eksport-import siyosatini boshqarishda moliyaviy mexanizmlarning ahamiyati yoritilgan. Shuningdek, O‘zbekiston tajribasi asosida fiskal, bojxona, valyuta va investitsiya siyosatlarining uyg‘unligi o‘rganilgan. Tadqiqot natijalari davlat tomonidan olib borilayotgan moliyaviy siyosatning tashqi iqtisodiy barqarorlikka ta’sirini aniqlaydi hamda istiqbolda uning samaradorligini oshirish yo‘nalishlarini taklif etadi. Kalit so‘zlar: tashqi iqtisodiy faoliyat, moliyaviy usullar, fiskal siyosat, valyuta siyosati, bojxona siyosati, investitsiya, eksport-import, iqtisodiy barqarorlik. Abstract: This article provides an in-depth analysis of the financial methods and instruments of state influence on foreign economic activity. It examines the importance of financial mechanisms in ensuring economic independence, maintaining trade balance, stabilizing the currency system, and managing export-import policies. The study highlights the interrelation of fiscal, customs, currency, and investment policies based on Uzbekistan’s experience. The results reveal how state financial policies affect external economic stability and suggest ways to enhance their efficiency in the future. Keywords: foreign economic activity, financial instruments, fiscal policy, currency regulation, customs policy, investment policy, export-import, economic stability. Аннотация : В данной статье проведён глубокий анализ финансовых методов и инструментов государственного воздействия на внешнеэкономическую деятельность. Рассмотрено значение финансовых механизмов в обеспечении экономической независимости, стабилизации валютной системы, поддержании торгового баланса и регулировании экспортно-импортной политики. На основе опыта Республики Узбекистан изучена взаимосвязь фискальной, таможенной, валютной и инвестиционной политики. Результаты исследования показывают влияние государственной финансовой политики на внешнеэкономическую устойчивость и предлагают направления повышения её эффективности в будущем. Ключевые слова: внешнеэкономическая деятельность, финансовые методы, фискальная политика, валютная политика, таможенное регулирование, инвестиции, экспорт-импорт, экономическая стабильность. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kirish Zamonaviy globallashuv sharoitida milliy iqtisodiyotlarning barqaror rivojlanishi tashqi iqtisodiy siyosatning qay darajada puxta tashkil etilganligiga bevosita bog‘liqdir. Har bir davlat o‘zining iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, xalqaro bozorda raqobatbardoshligini oshirish hamda ichki iqtisodiy xavfsizlikni kafolatlash uchun tashqi iqtisodiy faoliyatni chuqur tahlil etadi va unga nisbatan maqsadli siyosat yuritadi. Bu siyosatning markazida esa moliyaviy usullar va vositalar yotadi. Chunki davlatning moliyaviy siyosati orqali tashqi iqtisodiy aloqalar tartibga solinadi, xalqaro kapital harakati yo‘naltiriladi, eksport-import siyosati muvozanatga keltiriladi hamda milliy iqtisodiyotning tashqi omillarga nisbatan barqarorligi ta’minlanadi. Tashqi iqtisodiy faoliyat deganda davlatlar o‘rtasidagi savdo, investitsiya, moliyaviy, texnologik va valyuta munosabatlari tushuniladi. Bu faoliyatda davlat o‘zining fiskal, bojxona, valyuta va investitsion siyosati orqali muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, moliyaviy mexanizmlar orqali davlat tashqi iqtisodiy aloqalarni boshqarish, tartibga solish, rag‘batlantirish yoki cheklash imkoniyatiga ega bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan so‘ng tashqi iqtisodiy siyosatni milliy manfaatlarga moslashtirish, iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash hamda xalqaro iqtisodiy tizimga integratsiyalash jarayoniga katta e’tibor qaratdi. 2017-yildan keyingi davrda valyuta bozorining liberallashuvi, tashqi savdo rejimining soddalashtirilishi va eksport faoliyatini qo‘llabquvvatlovchi moliyaviy institutlarning faoliyati mamlakat tashqi iqtisodiy siyosatining yangi bosqichiga asos soldi. Bugungi kunda tashqi iqtisodiy faoliyatga ta’sir etishning moliyaviy usullari – bu nafaqat fiskal va valyuta mexanizmlarining yig‘indisi, balki strategik boshqaruv vositasidir. U orqali davlat tashqi savdo balansini muvozanatlashtiradi, to‘lov balansi barqarorligini saqlaydi, investitsiyalarni yo‘naltiradi va xalqaro moliyaviy risklarni kamaytiradi. Shu bois ushbu mavzuning ilmiy tahlili, amaliy mexanizmlarini aniqlash va ularni takomillashtirish yo‘nalishlarini o‘rganish bugungi kunda dolzarb ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism Davlatning tashqi iqtisodiy faoliyatga moliyaviy ta’siri, avvalo, iqtisodiy suverenitet va milliy xavfsizlik masalalari bilan bog‘liq. Har bir davlat xalqaro bozor sharoitida o‘z manfaatlarini himoya qilish uchun moliyaviy siyosat vositalaridan foydalanadi. Bu vositalar milliy ishlab chiqaruvchini qo‘llab-quvvatlash, eksportni rag‘batlantirish, import hajmini nazorat qilish, valyuta kursini barqarorlashtirish, tashqi qarz yukini optimallashtirish kabi strategik vazifalarni bajaradi. Moliyaviy usullar tashqi iqtisodiy siyosatning eng muhim elementlaridan biri sifatida fiskal, bojxona, valyuta, soliq va kredit mexanizmlarini o‘z ichiga oladi. Ushbu mexanizmlar bir-biriga bog‘liq holda faoliyat yuritadi va ularning uyg‘unligi mamlakatning tashqi iqtisodiy samaradorligini belgilaydi. Birinchidan, valyuta siyosati tashqi iqtisodiy aloqalarning asosiy moliyaviy omili hisoblanadi. Valyuta kursining barqarorligi eksport va import operatsiyalarining raqobatbardoshligini belgilaydi. Agar milliy valyuta haddan tashqari qadrsizlansa, import narxlari oshadi va inflyatsiya kuchayadi. Aksincha, ortiqcha qadrlanish eksportni kamaytiradi, tashqi bozorda milliy mahsulotning raqobatbardoshligini pasaytiradi. Shu bois O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan olib borilayotgan valyuta siyosati iqtisodiy barqarorlikning muhim omili sifatida ko‘riladi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Ikkinchidan, soliq siyosati ham tashqi iqtisodiy faoliyatni boshqarishda muhim vosita hisoblanadi. Eksportni rag‘batlantirish maqsadida eksport qiluvchi korxonalarga soliq imtiyozlari beriladi, ularning foyda solig‘i va qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha yengilliklar taqdim etiladi. Bu esa tashqi bozorlarda milliy mahsulotlarning raqobatbardoshligini oshiradi. Shu bilan birga, import tovarlariga nisbatan differensial soliq stavkalari joriy etilib, mahalliy ishlab chiqaruvchini himoya qilish imkonini beradi. Uchinchidan, bojxona siyosati tashqi iqtisodiy aloqalarda muvozanatni saqlashning muhim vositasidir. Bojxona to‘lovlari, tarif stavkalari va nontarif choralari yordamida davlat ichki bozorni tartibga soladi. O‘zbekiston Respublikasida 2018-yildan boshlab bojxona tizimining soddalashtirilishi, elektron deklaratsiya tizimining joriy etilishi tashqi savdoda shaffoflikni oshirdi. To‘rtinchidan, investitsiya siyosati tashqi iqtisodiy faoliyatni rivojlantirishning asosi sifatida qaraladi. Xorijiy investitsiyalar oqimini tartibga solish, investorlar uchun soliq va bojxona imtiyozlarini yaratish, xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish orqali davlat iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi. O‘zbekiston Respublikasida 2019-yilda qabul qilingan “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun mamlakatda investitsiya muhitini yaxshilash, tashqi investorlarning huquqiy kafolatlarini mustahkamlashga qaratilgan bo‘lib, bu tashqi iqtisodiy faoliyatning moliyaviy asoslarini yanada mustahkamlagan. Tashqi iqtisodiy faoliyatga ta’sir ko‘rsatishda moliyaviy vositalar tizimi faqat davlat siyosati bilan cheklanmaydi. Xalqaro moliyaviy institutlar, tijorat banklari, eksport-import sug‘urta kompaniyalari ham bu jarayonning faol ishtirokchilari hisoblanadi. Misol uchun, “O‘zbekinvest” eksport-import sug‘urta agentligi eksport operatsiyalarini moliyalashtirish va sug‘urtalash orqali tashqi bozorlar bilan aloqalarni kuchaytiradi. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy siyosati so‘nggi yillarda muvozanatli, kompleks yondashuv asosida shakllanmoqda. Eksport hajmining oshishi, yangi tashqi bozorlarning ochilishi va to‘lov balansi barqarorligining saqlanishi moliyaviy siyosatning to‘g‘ri yo‘nalishini tasdiqlaydi. Shu bilan birga, xalqaro iqtisodiy sharoitlarda yuzaga kelayotgan xavf-xatarlar – global moliyaviy inqirozlar, xomashyo narxlarining o‘zgarishi, geosiyosiy tangliklar – milliy tashqi iqtisodiy siyosatga bosim o‘tkazadi. Shu bois davlat tomonidan moliyaviy risklarni boshqarish, valyuta rezervlarini ko‘paytirish, eksportni diversifikatsiya qilish kabi choralar muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda tashqi iqtisodiy faoliyatni moliyaviy tartibga solishda quyidagi tamoyillar asosiy o‘rinda turadi: barqarorlik, shaffoflik, samaradorlik va xalqaro standartlarga moslik. Ushbu tamoyillarni hayotga tatbiq etish orqali O‘zbekiston iqtisodiy tizimi global iqtisodiy muhitda o‘z pozitsiyasini mustahkamlab bormoqda. Tashqi iqtisodiy siyosatning samaradorligi nafaqat iqtisodiy ko‘rsatkichlar bilan, balki ijtimoiy barqarorlik va bandlik darajasi bilan ham o‘lchanadi. Eksport salohiyatining oshishi yangi ish o‘rinlarini yaratadi, mahalliy ishlab chiqaruvchilar uchun yangi imkoniyatlar ochadi va iqtisodiy faollikni kuchaytiradi. Shu nuqtai nazardan, moliyaviy siyosatning tashqi iqtisodiy faoliyatga ta’siri strategik ahamiyat kasb etadi. JOURNAL OF IQRO – ЖУРНАЛ ИҚРО – IQRO JURNALI – volume 18, issue 02, 2025 ISSN: 2181-4341, IMPACT FACTOR ( RESEARCH BIB ) – 7,245, SJIF – 5,431 www.wordlyknowledge.uz ILMIY METODIK JURNAL Kelgusida O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy siyosati yanada takomillashadi. Raqamli moliyaviy texnologiyalarni joriy etish, xalqaro elektron savdo platformalarida faol ishtirok etish, eksport kreditlarini sug‘urtalash tizimini kengaytirish va investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda davlat-xususiy sheriklik mexanizmlaridan foydalanish bu yo‘nalishda muhim bosqich bo‘ladi. Xulosa Xulosa qilib aytganda, tashqi iqtisodiy faoliyatga davlat tomonidan ta’sir etishning moliyaviy usullari va vositalari milliy iqtisodiyotning global tizimdagi o‘rnini mustahkamlash, iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash va xalqaro integratsiyani chuqurlashtirishda asosiy omil hisoblanadi. Moliyaviy siyosatning to‘g‘ri yo‘naltirilishi tashqi savdo balansining muvozanatiga, valyuta barqarorligiga va investitsion faollikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Davlat tomonidan olib borilayotgan fiskal, bojxona va valyuta siyosatining uyg‘unlashuvi, eksportni rag‘batlantiruvchi mexanizmlarning kuchaytirilishi, xorijiy investitsiyalarni jalb etish tizimining takomillashuvi mamlakat tashqi iqtisodiy barqarorligining kafolatidir. Shu sababli, moliyaviy usullarni yanada modernizatsiyalash, raqamli iqtisodiyot imkoniyatlarini moliyaviy boshqaruv tizimiga integratsiyalash va xalqaro tajriba asosida siyosatni takomillashtirish O‘zbekistonning global iqtisodiyotdagi barqaror o‘sishini ta’minlaydi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Karimov, I. A. (2016). O‘zbekiston iqtisodiy islohotlar yo‘lida. Toshkent: O‘zbekiston. 2. World Bank. (2023). Uzbekistan Economic Update: Strengthening External Balance. Washington, D.C. 3. Moliya vazirligi. (2022). Tashqi iqtisodiy faoliyatni tartibga solishning moliyaviy mexanizmlari. Toshkent. 4. OECD. (2021). Foreign Direct Investment Statistics: Trends and Developments. Paris: OECD Publishing. 5. Krugman, P., & Obstfeld, M. (2020). International Economics: Theory and Policy. Pearson Education. 6. Xalqaro valyuta jamg‘armasi (IMF). (2023). World Economic Outlook: Balancing Growth and Stability. Washington, D.C. 7. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2024). Valyuta siyosati hisobotlari. Toshkent. Porter, M. (1998). The Competitive Advantage of Nations. New York: Free Press.