METAFORANING LINGVOMADANIY JIHATLARI

newjournal.org zenodo.org 1 METAFORANING LINGVOMADANIY JIHATLARI Asliddinova Dilorom Ramiddin qizi, Turon universiteti Annotatsiya: Ushbu maqolada metaforaning til va madaniyat o‘zaro ta’siridagi o‘rni, milliy tafakkur va qadriyatlarni ifodalashdagi vosita sifatidagi funksiyasi tahlil qilinadi. Metaforaning lingvomadaniy xususiyatlari tilshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: metafora, lingvomadaniyat, konseptualizatsiya, milliy tafakkur, tilshunoslik, konsept, kognitalogiya, konseptual metafora, til va madaniyat. МЕТАФОРНЫЕ ЛИНГВОМАДАННЫЕ ОСОБЕННОСТИ Аннотация: В данной статье анализируется роль метафоры во взаимосвязи языка и культуры, её функция как средства выражения национального мышления и ценностей. Лингвокультурные особенности метафоры рассматриваются с точки зрения лингвистики и культурологии. Ключевые слова: метафора, лингвокультура, концептуализация, национальное мышление, лингвистика, концепт, когнитология, концептуальная метафора, язык и культура. LINGUOCULTURAL FEATURES OF METAPHOR Abstract: This article analyzes the role of metaphor in the interaction between language and culture, as well as its function as a means of expressing national thinking and values. The linguocultural features of metaphor are examined from the perspectives of linguistics and cultural studies. Keywords: metaphor, linguoculture, conceptualization, national thinking, linguistics, concept, cognitiology, conceptual metaphor, language and culture. newjournal.org zenodo.org 2 Kirish. Metafora – bu nafaqat badiiy ifoda vositasi, balki inson tafakkurining, dunyoqarashining, shuningdek, madaniy qadriyatlarning ifodasidir. Bu metafora madaniyatlararo umumiylik va farqlarni ifodalash vositasi hamdir.XX asrning oxirlarida metafora oldingilardan ko'ra murakkabroq va muhimroq hodisa sifatida namoyon bo'la boshladi. Metaforaning turli jihatlarini ochishda Johnson, Myuller, Maslova, Lakoff, A.N.Afanasev kabi olimlarning hissa katta bo'lgan.Metaforaning kelib chiqish tarixi haqida tilshunoslar turli xil qarashlarni ilgari surishadi. Masalan, Maslova metaforaning kelib chiqishini insonning genezisi bilan va tegishli ravishda inson madaniyati bilan bog'laydi degan g'oyani ilgari surgan.Va eng qadimiy til, qadimiy ibtidoiy aloqalar metaforik bo'lganligini ta'kidlaydi. M.Myuller fikriga ko'ra esa metafora qadimiy til leksik qashshoqligi sababli vujudga kelgan. So'z zahirasi kam bo'lgan va inson har xil predmetlar va hodisalarga bir xil so'zarni ishlatishga majbur bo'lgan. Bizning fikrimizcha, metafora qadimiy tilning leksik qashshoqligi yoki so'z zahirasining kamligi tufayli vujudga kelmagan. Bu borada biz A.N.Afanasevning fikrlariga tayanamiz. Uning yozishicha, metafora o'xshash tasavvurlarni uyg'otadigan predmetlarni o'zaro yaqinlashishi natijasida paydo bo'lgan. U tilshunoslikda ham, madaniyatshunoslikda ham asosiy tadqiqot obyektlaridan biri bo‘lib, til va madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib berishda muhim rol o‘ynaydi.Metafora abstrakt ma'nodagi belgi, alomat va sifatlarni ajatib chiqarmaydi, balki predmetning mazmun mohiyatining ma'no timsolini aniqlaydi. Metafora va uning konseptual tabiati. Metafora kognitiv lingvistika nuqtayi nazaridan, inson ongidagi tushunchalarni bir soha doirasidan ikkinchisiga ko‘chirish asosida hosil bo‘lgan tilda ifodalanadigan obrazdir (Lakoff & Johnson, 1980). Bu jarayon insoniyatning dunyoni qanday anglashini, narsa-hodisalar o‘rtasidagi aloqalarni qanday tushunishini aks ettiradi. Metafora, shuningdek, madaniyatlararo umumiylik va farqlarni ifodalash vositasi hamdir. Misol uchun, ingliz millatining "broken heart" degan metaforasi bilan o'zbek millatining "singan qalb" kabi metaforasi bilan umumiylik, ya'ni bir xillik ma'nosini ifodalaydi. Bu xalqlar o'rtasida o'xshash metaforik ma'nodoshlikni namoyon etadi. Yoki, aksincha, g'arb madaniyatida "black cat" metaforasi o'ta salbiy ma'noni ifodalasa, sharqiy madaniyatlarda unchalik salbiy ma'noni bermaydi.d newjournal.org zenodo.org 3 Metaforaning lingvomadaniy xususiyatlari. Metaforalarning til va madaniyat bilan chambarchas bogʻliqligi, ularning xalqning dunyoqarashi, mentaliteti, urf-odatlari va tarixiy tajribasini aks ettirishi tushuniladi. Quyida bu xususiyatlar asosiy jihatlari bilan bayon etiladi:  Madaniy kontekstga bogʻliqlik Metaforalar ko‘pincha muayyan xalqning turmush tarzi, ijtimoiy hayoti va tarixiy sharoitiga asoslanadi. Masalan, o‘zbek tilida: “Qarg‘aning bolasi qarg‘a” degan ibora naslning ota-onasiga o‘xshashligini bildiradi. “Ko‘ngli qora” — yomon niyatli odamni bildiradi. Bu iboralar xalqning o‘ziga xos fikrlash tarzi va qadriyatlarini ifodalaydi.  Milliy-madaniy obrazlar Metaforalarda ishlatiladigan obrazlar milliy madaniyatga xos bo‘ladi: O‘zbek tilida: “Bo‘z bola” — tajribasiz, yosh bola. Rus tilida: “Белая ворона” (oq qarg‘a) — jamiyatdan ajralib turadigan odam. Bu obrazlar har bir tilda turlicha bo‘lib, madaniyatning o‘ziga xosligini ko‘rsatadi.  . Mentalitetni ifodalash Metaforalar xalqning ruhiy olamini, dunyoni idrok etish tarzini aks ettiradi. Masalan: “Ko‘ngli tog‘dek” — bag‘rikeng, olijanob odam. “Tili zahar” — og‘ir gapiradigan, tanqidchi odam. Bu iboralar o‘zbek xalqining qadrlaydigan sifatlarini ko‘rsatadi.  Kontekstual oʻzgaruvchanlik Metaforaning mazmuni madaniy kontekstga qarab turlicha talqin qilinishi mumkin. Masalan: G‘arb madaniyatida “black cat” (qora mushuk) — yomon alomat; Sharqiy madaniyatda esa bu unchalik salbiy emas.  Tarixiy va diniy asoslar Ko‘plab metaforalar tarixiy voqealar, diniy tushunchalar bilan bog‘liq: “Zulm qilgan Fir’avndek” — haddan oshgan zolim. “Sabri Ayyubdek” — sabrli inson. Lingvomadaniy xususiyatlar. newjournal.org zenodo.org 4 Til har doim milliy madaniyat, urf-odatlar, diniy qarashlar bilan uzviy bog‘liq hisoblanadi. Shu bois metaforalar ham madaniyatga xos jihatlarni o‘zida mujassam etadi. Masalan, o‘zbek tilida "ko‘ngli ochiq", "qalbi tor", "yuzi yorug‘" kabi iboralar shaxsiy fazilatlarni ifodalovchi lingvomadaniy metaforalardir. Bu iboralar orqali jamiyat axloqiy qadriyatlari, odob-axloq me’yorlari ifodalanadi. Boshqa tomondan, xitoy tilidagi "Yurakdan issiq choy ichirish" kabi metaforik ifodalar ham mehmondo‘stlik va iliqlikni ko‘rsatadi, biroq ularning ifoda shakllari va asoslari madaniyatdan madaniyatga farq qiladi. Milliy tafakkur va metaforalar Metaforalar xalqning dunyoqarashi, tarixiy tajribasi va ijtimoiy hayoti bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek xalqi metaforalarida mehr-muhabbat, samimiyat, tabiat manzaralari orqali insoniylik qadriyatlari ifodalanadi. Masalan, "Daryo yurakli", "Oydek yor", "O‘tday yonmoq" kabi iboralar hayotiy tajriba va estetik tushunchalarning obrazli ifodasidir. Xulosa Metafora – bu madaniyatlararo tafakkur ko‘zgusi, til orqali ifodalanuvchi konseptual va madaniy bilimlar tizimidir. Uni o‘rganish orqali til va madaniyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni anglash mumkin. Shu bois, lingvomadaniy tadqiqotlarda metaforalarning o‘rni beqiyosdir. Metaforalar tilni boyituvchi vosita bo‘lib, ular orqali xalqning madaniy xotirasi, dunyoqarashi va qadriyatlari aks ettiriladi. Shu sababli, ularni o‘rganishda faqat tilshunoslik emas, balki madaniyatshunoslik yondashuvi ham muhim hisoblanadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1.Lakoff, G. & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. University of Chicago Press. 2.Metaforalatining lingvomadaniy birlik sifatida ahamiyati, Shonazarova Hulkaroy Bunyod qizi. 3.Маслова В. А. Введение в лингвокультурологию. - М., 1997 4.Афанасьев А. Н. Происхождение мифа. – М., 1996. С.35