BO'LAJAK PEDAGOGLARNING O'QUV-METODIK KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH JARAYONINI PROKSOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH

435 BO‘LAJAK PEDAGOGLARNING O‘QUV-METODIK KOMPETENSIYALARINI SHAKLLANTIRISH JARAYONINI PROKSOLOGIK YONDASHUV ASOSIDA TAKOMILLASHTIRISH Z.O.Rashidova, O‘zDJTU Pedagogika fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), O‘zbekiston Annotatsiya: Ushbu maqolada bolajak pedagoglarning o‘quv-metodik kompetensiyalarini shakllantirish jarayoni muhim pedagogik psixologik jihatdan (proksologik yondashuv asosida) tahlil qilinadi. Pedagogik tayyorgarlik jarayonida metodik kompetensiyalarni rivojlantirish orqali pedagoglarning kasbiy faoliyatga tayyorligi va sifatini oshirishga e’tibor qaratilgan. Maqolada “kompetensiya”, “o‘quvmetodik kompetensiya”, “proksologik yondashuv” tushunchalari aniqlanadi, pedagog tayyorgarlik jarayonida kompetensiyalarni shakllantirish bosqichlari hamda metodik vositalar taklif etiladi. Tadqiqot natijalari asosida bolajak pedagoglarni tayyorlash jarayonida proksologik yondashuvni qo‘llash imkoniyatlari va tavsiyalari berilgan. Kalit so‘zlar: bolajak pedagoglar; o‘quv-metodik kompetensiya; kompetensiyaviy yondashuv; proksologik yondashuv; pedagogik tayyorgarlik; metodik kompetensiya. Bugungi kunda ta’lim tizimida pedagoglarning o‘rni va mas’uliyati keskin ortmoqda: o‘qituvchi nafaqat fan bilimini, balki o quv-metodik, texnologik vaʻ pedagogik kommunikatsiya kompetensiyalarini ham yaxshi egallashi talab etiladi. Raqamli transformatsiya, yangi pedagogik texnologiyalar, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim hamda amaliyotga asoslangan o‘quv jarayonlari (praktikum, stajirovka, mentorlik) – bularning barchasi bolajak pedagoglarni nafaqat nazariy bilim, balki samarali metodik ko‘nikmalar bilan tayyorlash zaruratini oshiradi. Shu bois, o‘quvmetodik kompetensiyalarni shakllantirish jarayonini nazariy va amaliy jihatdan takomillashtirish dolzarb vazifaga aylanmoqda. Pedagogik adabiyotlarda ikkita yo‘nalish — praksiologik (praxiological / amaliy faoliyatga yo‘naltirilgan) yondashuv hamda proksimal (ZPD — yaqin rivojlanish zonasi) kontseptsiyalari ko‘p ishlatiladi. “Kompetensiya” atamasi zamonaviy pedagogik nazariyada keng tarqalgan va turli mualliflar tomonidan biroz farqli ta riflarda berilgan. Umuman olganda,ʼ kompetensiya — bu muayyan faoliyatni samarali amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko nikma, malaka, shaxsiy xususiyatlar va motivatsiyaning integrativ to plamiʻ ʻ (ya ni — natijaga yo naltirilgan faoliyat belgisi). Kompetensiyaviy yondashuvdaʼ ʻ ta lim natijasi faqatgina ma lumot (bilim) emas, balki shu bilimni amalda qo llayʼ ʼ ʻ olishdir; ta limning maqsadi — o‘quvchida yoki kelgusidagi mutaxassisda zarurʼ professional kompetensiyalarni shakllantirishdir. Bu yondashuv amaliy va funksional 436 mezonlar (faoliyatga yo naltirish, vaqtiy moslashuv, muammolarni hal qilishʻ qobiliyati) orqali baholanadi. Struktural-funksional yondashuv: kompetensiya tarkibiy qismlarga bo‘linadi (bilim, ko‘nikma, malaka, shaxsiy-motivatsion komponent). Har bir komponent faoliyatda o z funksiyasini bajaradi va ularning integratsiyasi kompetentlikniʻ ta minlaydi. ʼ Natijaviy/operatsional yondashuv: kompetensiya — bu kutilgan (me yoriy)ʼ faoliyat natijasi; baholash kompetensiyaga asoslangan mezonlar (learning outcomes) orqali amalga oshiriladi. Holistik yondashuv: kompetensiya shaxsning individual xususiyatlari, ijtimoiy-madaniy kontekst va muayyan kasbiy vaziyatga bog liq dinamik tuzilishʻ sifatida qaraladi. O‘quv-metodik kompetensiya — bu o qituvchi yoki bolajak pedagogningʻ o qitish metodikasi bilan bog liq faoliyatni samarali tashkil etishi uchun zarur bilim,ʻ ʻ uslubiy ko nikma, pedagogik texnologiyalarni qo llash malakasi va metodologikʻ ʻ fikrlashning integrativ yigindisidir. Boshqacha aytganda, bu kompetensiya — nazariy bilimni metodik jihatdan amaliy usullarga aylantira olish va darsni rejalashtirish, o tkazish, baholash hamda o quv jarayonini takomillashtirish qobiliyatidir.ʻ ʻ Odatda quyidagi tarkibiy qismlar ajratiladi: 1. Nazariy-metodik bilim: o‘quv-metodika asoslari, didaktika tamoyillari, ta limʼ standartlari, dars rejasi tuzish, o‘quv materiallarini tahlil qilish qobiliyati. 2. Texnik-metodik ko nikmalar:ʻ dars texnologiyalarini (interaktiv metodlar, muammoli o qitish, loyihaviy faoliyat, TBL, laboratoriya/praktikum) qo llash, darsʻ ʻ uslublarini moslashtirish. 3. Diagnostik va baholash kompetensiyasi: o‘quv natijalarini diagnostika qilish, formativ va summativ baholash usullarini qo llash, portfel va rubrikalar tuzish.ʻ 4. Kommunikativ-pedagogik kompetensiya: o‘quvchilar bilan muloqot, guruhni boshqarish, motivatsiya yaratish, fikrni ijobiy yo naltirish va yordam ko rsatishʻ ʻ qobiliyati. 5. Refleksiv va innovatsion komponent: o z pedagogik faoliyatini tahlil qilaʻ olish, metodlarni modernizatsiya qilish, ilmiy-amaliy yangiliklarni amaliyotga kiritish. Bu tarkibiy qismlar integrativ tarzda ishlaganda o‘quv-metodik kompetensiya shakllanadi va dars sifatini uzluksiz ravishda oshirish imkonini beradi. Pedagog tayyorgarligi — bu kelajakdagi o qituvchi (bolajak pedagog)ningʻ kasbiy faoliyatga moslashuvi, kasbiy identifikatsiyasining hosil bo lishi vaʻ professional kompetensiyalarni tizimli egallash jarayonidir. Ushbu jarayon nafaqat bilim va mahoratni, balki ijtimoiy-psixologik tayyorgarlikni (o‘zini tutish, stressga chidamlilik, hamkasblar bilan hamkorlik), didaktik fikrlash va etika tamoyillarini ham o‘z ichiga oladi. 437 Pedagogik-psixologik asosiy jihatlar: Ijtimoiy-kontekstual ta sir:ʼ pedagog tayyorgarligi ijtimoiy muhit, madaniyat va ta lim tizimi talablari bilan belgilanadi; bu shaxsning kasbiy rolga oid kutilmalariniʼ shakllantiradi. Motivatsion-affektiv komponent: pedagogning kasbga qiziqishi, ichki motivatsiya va pedagogik vazifalarga sadoqat — kompetensiya rivojlanishida hal qiluvchi ahamiyatga ega. Refleksiya va metakognitsiya: o z faoliyatini tahlil qiluvchi qobiliyatʻ (reflektivpraktika) pedagogning metodik kompetensiyasini chuqurlashtiradi — qanday metod ishladi, nima ishlamadi, nima uchun — degan savollarga doimiy javob izlash. Ijtimoiy-interaktiv komponent: Vygotskyga ko ra, o rganish ijtimoiy jarayon;ʻ ʻ bolajak pedagogning o qituvchilik malakasi ilg or ustozlar, mentorlar va hamkasblarʻ ʻ bilan o zaro ta sir orqali tezroq shakllanadi. ʻ ʼ Psixologik jihatdan, metodik kompetensiya nafaqat texnik qobiliyatlarni, balki pedagogning o‘quvchilarning individual xususiyatlarini tushunishi, ularni qo llab-ʻ quvvatlash va moslashtirish (differensiyal yondashuv), hamda o zaro munosabatlarniʻ boshqarish qobiliyatini talab etadi. “Proksologik” atamasi akademik adabiyotlarda keng tarqalmagan; shu sababli uni aniq ma noda talqin qilishdan oldin, ikkita yaqin va ko‘p ishlatiladiganʼ kontseptsiyani ajratib ko rish foydali: ʻ(1) praksiologik (praxiological) — amaliy faoliyatga yo naltirilgan yondashuvʻ, va (2) proksimal (Zone of Proximal Development — ZPD) — Vygotsky nazariyasi. Agar “proksologik” so zi sizningʻ kontekstda boshqa ma no anglatmasa, maqolada uni ʼamaliy (praxiologik) va yaqin rivojlanish (ZPD) tamoyillarini integratsiyalovchi yondashuv sifatida izohlash maqsadga muvofiq bo‘ladi. Proksologik yondashuv (maqolada shunday qabul qilinsa) — bu o quv-ʻ metodik kompetensiyalarni shakllantirishda yaqin rivojlanish zonasi (ZPD) tamoyillari asosida strukturali va amaliy mashg‘ulotlar (praksiologik elementlar) orqali bosqichma-bosqich qo llab-quvvatlashni nazarda tutuvchi yondashuvdir. Ya ni,ʻ ʼ o‘qituvchini (yoki talabani) mustaqil darajadan bir qadamma yuqori darajaga olib chiqish uchun nazariy kontentni mashq, modelling, mentorlik, rag batlantirish vaʻ baholash orqali qo‘llab-quvvatlash amalga oshiriladi. Bu yondashuvda asosiy e tiborʼ — amaliy vaziyatlarda kompetensiyani “tajriba orqali” shakllantirish va qo llab-ʻ quvvatlash usullarini muvofiqlashtirishga qaratiladi. 438 Asosiy tamoyillar va mexanizmlar: -Scaffolding (yordamni bosqichma-bosqich kamaytirish): murabbiy (mentor/ustoz) talabani dars yoki amaliy mashg‘ulot jarayonida qo llab-quvvatlaydi vaʻ talab zarur qobiliyatga ega bo lgach yordamni asta-sekin kamaytiradi. Bu ZPDʻ konsepsiyasining amaliy ekvivalenti. -Amaliy-orientatsiya (praksiologiya): nazariy bilimlar har doim amaliy topshiriqlar (case-study, projekty, dars amaliyoti, stajirovka) orqali mustahkamlanadi. Bu bosqichda ekspertlar va hamkasblar bilan hamkorlik muhim. -Diagnostika va moslashuv: o‘qituvchining hozirgi darajasi va ZPD diagnostikasi asosida individual metodik yo‘l xaritasi tuziladi (qaysi metodlar, qaysi darajada yordam kerakligi aniqlanadi). -Refleksiya va metakognitiv ta lim:ʼ talabani o z faoliyatini tahlil qilishgaʻ rag batlantirish, xatolarni tahlil qilish va o rganilgan usullarni qayta ko‘rib chiqishʻ ʻ orqali mustaqillikni oshirish. Agar o‘quv-metodik kompetensiyalar proksologik (ZPD + praksiologik) tamoyillari asosida shakllantirilsa, quyidagi ijobiy natijalar kutiladi: pedagoglarning metodik qarorlari aniqroq va vaziyatga moslashgan bo‘ladi; darslar amaliy va natijaga yo naltirilgan o tadi; kelajakdagi o qituvchilar mustaqil va reflektiv amaliyotchilargaʻ ʻ ʻ aylanadi. Bunday yondashuv ta lim muassasalarida mentorlik tizimini kuchaytirish,ʼ stajirovka va amaliy mashg‘ulotlarni tizimlashtirishni talab qiladi. Kompetensiya — bu faoliyatni samarali amalga oshirish uchun kerakli bilimko‘nikmalar va shaxsiy xususiyatlarning integrativ majmuasi bo‘lib, zamonaviy ta limda natijaviy (functional) mezonlar orqali baholanadi. ʼ O‘quv-metodik kompetensiya esa o‘qituvchining metodik faoliyatga oid barcha nazariy va amaliy jihatlarini o z ichiga oladi — nazariy bilimdan tortib, darsniʻ tashkil etish, baholash va refleksiyagacha. Proksologik yondashuv (maqolada shunday talqin qilinsa) ZPD (Vygotsky) va praksiologik amaliy tamoyillarni birlashtirib, kompetensiyalarni bosqichma-bosqich, qo llab-quvvatlash va reflektiv amaliyot orqali shakllantirishni taklif qiladiʻ Ya ni, o‘qituvchini (talabani) hozirgi mustaqil darajadan bir yoki bir necha ʼ qadamma yuqori darajaga olib chiqish uchun mo‘ljallangan bosqichli qo‘llabquvvatlash, amaliy mashg‘ulotlar va reflektiv tahlil tizimi. Asosiy tamoyillar. ZPD (yaqin rivojlanish zonasi): talabani mustaqil bajarish darajasi va yordam bilan bajarish darajasi o‘rtasidagi farqni aniqlash va shu farq doirasida ta limni tashkilʼ etish. Scaffolding (bosqichma-bosqich yordam): murabbiy yoki mentor yordamni boshida kuchliroq ko‘rsatadi, so‘ng asta-sekin kamaytiradi — mustaqillikni oshirish uchun. 439 Praksiologik tamoyil: nazariy bilimni amaliy topshiriqlar orqali o‘tkazish — real darslar, mikro-darslar, case-study, loyiha va stajirovkalar. Individualizatsiya va differentsiyalash: har bir talabaga ZPD asosida individual o‘quv yo‘l xaritasi (learning pathway) tuzish. Reflektivlik va metakognitsiya: o‘qituvchi o‘z amaliyotini tahlil qilishi, xatolar va muvaffaqiyatlardan o‘rganishi talab etiladi. Feedback o‘z vaqtidagi konstruktivligi: formativ baholash — tez-tez, aniqlik bilan, rivojlanishga yo‘naltirilgan. Pedagogik amaliyotdagi ahamiyati. O‘qituvchilarni nazariy bilimdan amaliy faoliyatga o‘tkazish samaradorligini oshiradi. Mentorlik va stajirovkalarni samarali tashkil etadi: mentorlar aniq vazifalar va yordam darajasini belgilaydi. Talabalarni mustaqil ish va professional vaziyatlarga tayyorlaydi (real dars sharoitida qaror qabul qilish, metod tanlash). Baholash tizimini (formativ + portfel + rubrikalar) rivojlantirishga turtki beradi. O‘quv-metodik kompetensiyani rivojlantirish usullari va vositalariPedagogik texnologiyalar va interaktiv usullar: Flipped classroom (teskari sinf): nazariy materiallar talabalarga oldindan yuboriladi; dars vaqti muammolar yechiladigan, amaliy mashg‘ulotlar o‘tkaziladigan bo‘ladi; Project-based learning (PBL): talabalarga real muammo beriladi, metodlarni tanlash, o‘quv materiallarini yaratish va baholash orqali kompetensiya shakllanadi; Problem-based learning (PBL) vs. Inquiry-based learning: muammolar va tadqiqot asosida o‘qitish — talabalarda tahlil, tanqidiy fikrlash va metodik qobiliyatni oshiradi; Collaborative learning / Teambased learning: guruh ishlari, darsni rejalashtirish va guruh ichida rollar taqsimlash; Microteaching va simulated classroom (simulyatsiya): nazariy bilimni xavfsiz muhitda sinab ko‘rish; Digital pedagogika: LMS (Moodle, Google Classroom), onlayn testlar, interaktiv doska, video-maker vositalari, elektron portfel tizimlari; Shaxsga yo‘naltirilgan ta lim (learner-centred approaches):ʼ differentsiyalash, individual learning paths, adaptive learning platformalaridan foydalanish. Maruzalar, seminarlar, treninglar, mentorlik tizimi: Maruzalar: qisqa, strukturali, misollar bilan boyitilgan; har bir ma ruza oxirida amaliy vazifa beriladi;ʼ Seminarlar: talabalar tomonidan tahlillar, muhokamalar — metodik strategiyalarni muhokama qilish; Treninglar: kommunikativ, baholash va diagnostika treninglari; rol o‘ynash (conflict management, classroom management); Mentorlik: uzoq muddatli hamkorlik; mentor uchun malaka oshirish modullari (feedback berish, rubrika tuzish). 440 Pedagogik refleksiya, portfel, case-study, ishlanmalar tayyorlash: Pedagogik portfel: dars rejalar, videolari, talabalar ishlaridan namunalar, reflektiv yozuvlar, baholash natijalari. Portfel — summativ baholashda asosiy dalil bo‘lib xizmat qiladi; Case-study: haqiqiy yoki simulyatsiyalangan pedagogik holatlar; talaba muammoni tahlil qiladi va yechim ishlab chiqadi; Uslubiy ishlanmalar (methodological papers): talaba kichik metodik maqola yoki qo‘llanma yozadi — bu ilmiy-amaliy fikrlashni rivojlantiradi; Reflektiv jurnal va portfel-integratsiya: har bir modul oxirida reflektiv xulosalar portfelga qo‘shiladi. Adabiyotlar 1. Abduhakimova Z. A. “Kompetensiyaviy yondashuvga asoslangan ta’lim” – JOURNAL OF INNOVATIONS IN SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH, 2022. Лучшее Издание 2. Mahmudova G. E., Kuramatova S. A. “Professional ta’lim tizimida o‘quvmetodik ishlarni tashkillashtirish” – PEDAGOG, … Лучшее Издание 3. Umumiy pedagogika va psixologiya: “Innovatsion ta’lim …” – NamDU, elektron resurs.