SAN'ATNING SIRLI OLAMI: IJODIYOTI VA ILMIY IDROK

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1605 SAN’ATNING SIRLI OLAMI: IJODIYOTI VA ILMIY IDROK 1Qayumov Javohirxo‘ja Sodiqxo‘ja o‘g‘li, 2Keldiyorov Muhriddin Tulqin o‘g‘li 1CHDPU Musiqa ta’limi katta o‘qituvchisi 2CHDPU Musiqa ta’lim yo‘nalishi 5-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17580896 Annotatsiya. Ushbu maqolada san’atning insoniyatga emotsional ta’siri haqida va inson ma’naviy – ma’rifiy kamolotida tutadigan o‘rni alohida e’tirof etiladi. Musiqa yordamida qadriyatlarga nisbatan motsivatsiyani oshirish, musiqiy ong, his–tuyg‘u, e’tiqod, musiqiy mahoratga oid kompetentsiyalarni takomillashtirish hususida ham yoritilgan. Azal – azaldan hozirgi kungacha musiqa va san’atning jamiyatga ta’siri haqida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan va muammo sifatida qaralib, katta e’tibor qaratilgan. Kalit so‘zlar: musiqa, ontologik, improvizatsiya, kognitiv, shashmaqom, san’at, integratsya, ma’rifat. Аннотация. В данной статье особо признается эмоциональное воздействие искусства на человечество и его роль в духовно-образовательной зрелости человека. С помощью музыки также освещаются вопросы повышения понимания ценностей, улучшения музыкального сознания, эмоций, убеждений и музыкальных навыков. С незапамятных времен и по настоящее время проводилось множество исследований влияния музыки и искусства на общество, это рассматривалось как проблема и этому уделялось большое внимание. Ключевые слова: Музыка, онтологическая, импровизация, познавательная, шашмаком, искусство, интеграция, просветление. Abstract. This article specifically recognizes the emotional impact of art on humanity and its role in the spiritual and educational maturity of a person. The use of music also covers the issues of increasing understanding of values, improving musical awareness, emotions, beliefs and musical skills. From time immemorial to the present, many studies have been carried out on the influence of music and art on society, it has been considered as a problem and much attention has been paid to it. Key words: Music, ontological, improvisation, cognitive, shashmak, art, integration, enlightenment. San’at olami o‘z mohiyati bilan doimo inson tafakkurini maftun etib kelgan sirli va cheksiz makondir. U nafaqat voqelikning aks ettirilishi, balki insonning ichki kechinmalari, orzu-umidlari va falsafiy-estetik ideallarining ramziy ifodasidir. Falsafiy-estetik nuqtai nazardan, san’atning sirli bo‘lishining asosiy sababi uning ontologik (borliqqa oid) va epistemologik (bilishga oid) omillar birligidan tashkil topganligidadir. Sharq mutafakkirlari (masalan, Forobiy, Ibn Sino) san’atni ruhiy poklanish va komillikka erishish vositasi sifatida ko‘rganlar, bu esa san’atning shunchaki bezak emas, balki kosmik tartib va ilohiy hikmatni ifodalashga intilishini ko‘rsatadi. Har bir ramziy shakl va siymo, masalan, Shashmaqomning musiqiy-nazariy yechimlaridagi doiralar silsilasi, insonning emotsional xususiyatlarini tovush balandligi, ritm va pardalarda yechishga xizmat qiladi, bu esa tinglovchining qalbiga kirib borib, ularda zavqiy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1606 hissiyotlarni uyg‘otadi. Bu jarayon san’atning g‘oyaviy-badiiy va falsafiy mazmunini chuqur anglashni talab etadi, bunda ijodning asosiy tezisi go‘zallik va haqiqatning birligidir. San’at nafaqat estetik zavq manbai, balki tarbiya vositasi hamdir. Uning tarbiyaviy kuchi unda ifoda etilgan kechinma va obrazlarning har bir insonning qalbiga kirib borishi, ularda voqelikka nisbatan hissiy munosabatni shakllantirishidadir. Badiiy asarlar, ayniqsa, an’anaviy xonandalik namunalari va cholg‘u ijrochiligi maktablari orqali yoshlar hayotni kuzatish, o‘rganish va bilish vositasiga ega bo‘ladilar. San’at hayotdagi go‘zallikdan ilhomlanishga, ma’naviy savodxonlikni tarbiyalashga hizmat qiladi va qadriyatlarni shakllantiradi. Sharqning ustoz-shogird an’anasi san’atning pedagogik amaliyotini belgilaydi; bu tizimda bilim va malaka nafaqat texnik jihatdan, balki shaxsiy namuna va ma’naviy yo‘riqnoma orqali uzatiladi. San’at asarlari, odamlar o‘rtasidagi ma’naviy ko‘prik va muloqot vositasi sifatida, turli madaniyatlar va avlodlar o‘rtasida badiiy-estetik qadriyatlarni to‘plash, saqlash va uzatish xususiyatiga ega. Musiqiy-psixologik jihatdan, musiqa san’atining sirli ta’siri tovushning chastotasi, ritmik naqshlari va garmonik tuzilishi orqali inson miyasidagi hissiyot markazlariga bevosita ta’sir o‘tkazishdadir. Eshitish orqali idrok jarayoni musiqiy asar, masalan, Shashmaqom, insonda diqqatni jamlash, xotira va emotsional barqarorlikni rivojlantiradi. Metodik yondashuv nuqtai nazaridan, ijodkorlikni o‘rgatish – bu shunchaki qoidalar yig‘indisini o‘rgatish emas, balki talabada kognitiv moslashuvchanlikni rivojlantirishdir [A. G. Kovalev, 1963, 67-b.]. Maqom ijrosidagi murakkab usullar ([I. Rajabov, 1963, 112-b.] ijrochining harakat xotirasi va ichki ritmik idrokini yuqori darajada rivojlantirishni taqozo etadi. Analitik-qiyosiy tahlil orqali san’atning sirli olamiga nazar tashlash uning turli madaniyatlardagi umumiy va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlaydi. Sharq va G‘arb san’ati yondashuvlarining taqqoslanishi san’atning universal qonuniyatlarini tushunishga yordam beradi. G‘arb musiqasi teng temperatsiyali tizim, garmoniya va nota aniqligini ustuvor qo‘yadi. Biroq, har ikkala madaniyatda ham san’atning maqsadi – dunyoga badiiy o‘zlashtirish va estetik ehtiyojlarni qondirishdan iborat. San’atning siri shundaki, u turli shakl va uslublarda namoyon bo‘lsa ham, insonning universal kechinmalarini (sevgi, nafrat, g‘azab, baxt) ifodalashda yagona tilga ega. Masalan, G‘arbning jazz improvizatsiyasi [L. Bernstein, 1959, 33-b.] Sharqning pardoz san’atiga o‘ziga xos tarzda yaqinlashadi, bu esa ijodiy erkinlik va tezkor musiqiy tafakkurning universal qadriyat ekanligini isbotlaydi. O‘zbekistonda nota savodxonligi va an’anaviy ijro mahoratini bir vaqtda rivojlantirishga qaratilgan integratsiyalashgan ta’lim modellari Sharq va G‘arb metodikalarining sinteziga intilishni ko‘rsatadi [O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmonlari, 2017]. Falsafiy-estetik qatlamni chuqurlashtirib, san’atning sirli ta’sir kuchi badiiy obrazning ko‘p qirraliligi va cheksiz talqin imkoniyatida yotadi. Har bir san’at asari dialogni o‘z ichiga oladi: ijodkorning g‘oyasi va tinglovchining idroki o‘rtasidagi dialog. San’at siri bu dialogning har bir ishtirokchi uchun o‘ziga xos ma’no yaratishidir. Masalan, Shashmaqomdagi Navo maqomining musiqiy tuzilishi ham, unga tanlangan g‘azal matni ham bir nechta falsafiy-estetik talqinlarga imkon beradi (dunyo ishlari, ilohiy ishq, inson kamoloti). Sharq falsafasi san’atni ma’naviy yuksalishga xizmat qiluvchi meditativ holatni yaratish vositasi sifatida ko‘rgan, bu esa san’atning terapevtik funksiyasini ham e’tirof etadi. Ijtimoiy-pedagogik qatlamni kengaytirishda, san’atning ijtimoiylashuv jarayonidagi roli ajralib turadi. San’at jamoaviy ijro (masalan, ansambl, xor) va ijodiy guruhlar orqali yoshlarda kollektiv mas’uliyat, hamkorlik va kommunikativ malakalarni tarbiyalaydi. An’anaviy INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE ON “MODERN APPROACHES AND TRENDS IN TEACHING FINE ARTS, DRAFTSMANSHIP AND MUSIC IN HIGHER PEDAGOGICAL EDUCATION” OCTOBER 22-23, 2025 1607 xonandalik maktablarida shogirdning ijro mahoratini oshirish jarayoni uni madaniy jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida shakllantirish bilan uzviy bog‘liqdir. G‘arbning ijtimoiy psixologiyasi bu jarayonni kuzatish orqali o‘rganish deb ataydi, bu esa ustoz-shogird tizimining asosini tashkil etadi. Pedagogik metodika nuqtai nazaridan, o‘qituvchi san’at asarlarining ijtimoiy-tarixiy kontekstini yoritish orqali talabada tarixiy xotirani va madaniy o‘zlikni anglashni rivojlantirishi kerak. Masalan, Cholg‘u ijrochiligida O‘zbekistonning turli viloyatlariga xos bo‘lgan o‘ziga xos ijro uslublarini o‘rganish (masalan, Buxoro tanburi ijrosi va Farg‘ona rubobi ijrosi) shogirdda madaniy xilma-xillikni qadrlash kabi ijtimoiy fazilatlarni shakllantiradi. Maqom va boshqa an’anaviy asarlarni ijro etish miyaning turli sohalarini (eshitish, kognitiv) bir vaqtning o‘zida faollashtirishni talab qiladi. Xonandalik san’atida ovoz apparati, nafas olish texnikasi va og‘iz bo‘shlig‘i artikulyatsiyasini nazorat qilish markaziy asab tizimining yuqori darajadagi muvofiqlashtirish funksiyasini talab qiladi. Metodik jihatdan, bu malakalarni rivojlantirish uchun maxsus nafas mashqlari va artikulyatsion mashqlar qo‘llaniladi. Psixologik jihatdan, bu mashg‘ulotlar miyaning plastikligini oshiradi. Cholg‘u ijrochiligidagi texnik virtuozlikka erishish – bu faqat barmoq chaqqonligi emas, balki aqliy tezkorlik va hissiy nazoratning ham natijasidir. Metodik va musiqiy-psixologik qatlamlarning yakuniy sintezi ijrochining sahna xavotiri masalasini tahlil qiladi. Sahna xavotiri ijrochilik faoliyatida tez-tez uchraydigan psixologik to‘siqdir. Metodik yondashuvlar ushbu xavotirni kamaytirishga xizmat qiladi. San’atning sirli kuchi shundaki, musiqiy konsentratsiya va ijodiy trans holati xavotirni yengish uchun eng samarali terapiya bo‘lishi mumkin. Ijrochi asarning emotsional mazmuniga butunlay sho‘ng‘iganida, u o‘zining shaxsiy xavotirini unutadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Alisher Navoiy. (1987). Mahbub ul-qulub. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 2. Bandura, A. (1977). Ijtimoiy ta'lim nazariyasi . Prentice Hall. 3. Baxtin, M. M. (1986). Og'zaki ijodning estetikasi . Art. 4. Bernshteyn, L. (1959). Musiqa quvonchi . Simon va Shuster. 5. Bobur, Z. M. (1989). Devon. G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti. 6. Қаюмов, Ж. С. (2021). Шашмақомга бахшида умр. Science and Education, 2(Special Issue 1), 98-105. 7. Toshkulovich, P. R., & Ugli, K. J. S. (2020). MUSIQA O'QITUVCHISI VA UNING KASBIY MAHORATI. Academic research in educational sciences, (4), 703-712.