OʻZBEKISTONDA DUTOR SAN'ATI: RIVOJLANISH JARAYONI, TARIXI, BUGUNGI KUNI VA ERTASI.

Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 75 OʻZBEKISTONDA DUTOR SAN’ATI: RIVOJLANISH JARAYONI, TARIXI, BUGUNGI KUNI VA ERTASI. О‘zDK huzuridagi Bоtir Zоkirоv nоmidagi Milliy estrada san’ati institute Iqtidоrli talabalarning ilmiy -tadqiqоt faоliyatini tashkil etish bо‘limi bоshlig‘i Tоxtaоxunоva Gulinisо Shavkatbek qizi Annotatsiya: Maqolada Oʻzbekistonda dutor san’atining shakllanish va rivojlanish bosqichlari, tarixiy ildizlari, hududiy ijrochilik maktablari hamda zamonaviy davrdagi ahamiyati yoritilgan. Dutor san’ati xalqning ma’naviy merosi, estetik qarashlari va milliy oʻzligining ifodasi sifatida tahlil qilinadi. Shu bilan birga, bugungi kunda dutor ijrochiligining ta’lim tizimidagi oʻrni, ustoz-shogird an’analari, xalqaro e’tiroflar va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlari tahliliy asosda koʻrib chiqiladi. Kalit so‘zlar: dutor, milliy cholgʻu, musiqa san’ati, maqom, ijrochilik maktablari, madaniyat, ma’naviyat. Аннотация: В статье рассматриваются этапы становления и развития искусства дутарного исполнительства в Узбекистане. Анализируются исторические корни, региональные школы, выдающиеся мастера и современное состояние дутарного искусства. Автор подчёркивает значение дутарной традиции как важнейшего элемента нематериального культурного наследия узбекского народа, раскрывает её роль в формировании национальной идентичности, а также рассматривает перспективы дальнейшего развития в условиях глобализации. Ключевые слова: дутар, народные инструменты, музыкальное искусство, маком, традиции, культура, духовность. Abstract: The article explores the formation and development of the dutar art in Uzbekistan, highlighting its historical roots, regional performance schools, and current significance. The dutar is analyzed as a reflection of the Uzbek people's spiritual values, musical heritage, and national identity. The paper also discusses the role of dutar art in modern education, its recognition by UNESCO, and future development prospects in the context of cultural globalization. Keywords: dutar, national instruments, musical heritage, maqom, performance schools, culture, spirituality. Oʻzbek xalqining ma’naviy madaniyati asrlar davomida turli san’at turlarini oʻzida mujassam etib kelgan. Ulardan eng qadimiy va xalq orasida keng tarqalgan yoʻnalishlardan biri bu dutor san’atidir. Dutor – ikki torli cholgʻu boʻlib, oʻzining Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 76 jozibali, sokin, ammo chuqur ma’noli ohangi bilan inson qalbiga kirib boradi. Musiqa – xalq ruhining tili, dutor esa oʻzbek xalqining qalb sadosidir. Shu boisdan dutor nafaqat musiqiy asbob, balki madaniy va ruhiy meros sifatida qadrlanadi. Uning tarixi, shakli, ijro uslublari va maktablari – bularning barchasi xalqning madaniy taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliqdir. Tarixiy manbalarga koʻra, dutorga oʻxshash ikki torli cholgʻular qadimgi Sharq madaniyatlarida keng tarqalgan. Xorazm, Baqtriya, Soʻgʻd, Margʻiyona kabi hududlarda topilgan haykalchalar va devor rasmlarida torli cholg‘ularni chalayotgan sozandalar tasvirlari uchraydi. Bu esa torli cholg‘ularning qadimiyligini isbotlaydi [1]. XI–XII asrlarda yashagan mashhur musiqashunos Al-Farobiy “Kitob al-musiqa alkabir” asarida torli cholg‘ularning tuzilishi va ularning inson ruhiyatiga ta’siri haqida yozadi. Dutor singari cholg‘ular, asosan, xalq bazmlari, to‘ylar, diniy marosimlarda ishlatilgan. XVI asrda dutor shaklan hozirgi koʻrinishga yaqinlashgan — ikki tor, uzun boʻyin, rezonans qutisi va yupqa ovoz pardasidan iborat boʻlgan [2]. XVIII–XIX asrlar Oʻrta Osiyo musiqa madaniyatida yuksalish davri boʻldi. Aynan shu davrda dutor ijrochiligi professional tus ola boshladi. Har bir hududda oʻziga xos ijro maktablari shakllandi. Xorazmda tez ijro, kuchli ritmik usullar, Buxoroda maqom tizimiga mos ohanglar, Fargʻonada esa lirizm va emotsional yumshoqlik ustuvor boʻldi. Sovet davrida (1920–1980-yillar) dutor san’ati yangi bosqichga koʻtarildi. Musiqa maktablari, konservatoriyalar, filarmoniyalar tashkil etildi. Xalq artistlari Matyoqub Xarratov, Toʻxtasin Jalilov, Komiljon Otaniyozov, Orif Xoʻjayev, Munojot Yoʻlchiyeva kabi ustozlar bu san’atni professional sahnaga olib chiqdi [3]. Shu davrda dutor uchun maxsus notalar, o‘quv qo‘llanmalar yaratildi. Hududiy ijrochilik maktablari va uslublari Xorazm maktabi: Bu maktabda dutor oʻtkir ritmik ifoda va joʻshqin ohanglar bilan ajralib turadi. Xorazm dutor ijrochiligi koʻpincha “Lazgi” kuylariga asoslangan. Fargʻona–Toshkent maktabi: Bu yoʻnalishda lirizm, mayin ohanglar, ayol ovoziga mos kuylar koʻp uchraydi. “Tanovar”, “Dilxiroj”, “Guliston” singari kuylar bu maktabga xos. Buxoro–Samarqand maktabi: Bu hudud maqom ijrochiligi markazi hisoblanadi. Dutor “Shashmaqom” tizimining muhim cholg‘usi sifatida shakllangan. Qashqadaryo–Surxondaryo maktabi: Bu maktab xalq lapar va yalla janrlariga yaqin boʻlib, dutor asosan xalq qoʻshiqlari bilan uygʻunlashgan. Mustaqillik yillarida dutor san’atiga davlat miqyosida e’tibor kuchaydi. Madaniyat va san’at markazlarida, ixtisoslashtirilgan musiqa maktablarida dutor boʻyicha Vol.3 №11 (2025). November Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 77 mutaxassislar tayyorlanmoqda. 2018-yilda dutor san’ati YUNESKO tomonidan Insoniyat nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilishi — bu san’atning xalqaro e’tirofini mustahkamladi. Dutor san’ati O‘zbekiston davlat konservatoriyasi, Buxoro, Andijon, Xiva, Termiz san’at institutlarida oʻqitilmoqda. Har yili oʻtkaziladigan “Yosh dutorchilar tanlovi”, “Maqom festivali”, “Milliy cholg‘ular haftaligi” kabi tadbirlar bu sohaning yanada ommalashishiga xizmat qilmoqda [4]. Dutor san’atining ertangi istiqbollari Kelajakda dutor san’atining rivoji uch yo‘nalishda kuchayadi: 1. Ilmiy tadqiqotlar: dutorning shakli, tovushi, ijro texnikasi va tarixiy ildizlarini ilmiy asosda o‘rganish. 2. Raqamlashtirish: qadimiy kuylar va ijrolarni audio-video formatlarda saqlash, onlayn kutubxonalar yaratish. 3. Xalqaro targ‘ibot: o‘zbek dutor ijrochiligining chet elda tanitilishi, madaniy almashinuv dasturlarini kengaytirish. Zamonaviy kompozitorlar dutorni orkestr, estrada va elektron musiqa bilan uyg‘unlashtirish yo‘lida izlanishlar olib bormoqda. Bu esa dutor san’atining zamonaviy musiqa bilan uyg‘unlashuviga olib keladi. Xulosa: Dutor san’ati — o‘zbek xalqining ruhiy, ma’naviy va estetik qadriyatlarining timsolidir. U tarix davomida xalq bilan birga yashab, xalqning quvonchi va g‘amini ifoda etgan. Bugungi kunda dutor nafaqat milliy, balki global madaniyatning muhim elementi sifatida qadrlanmoqda. Uning kelajagi yosh avlodning bu merosga boʻlgan hurmati va ijodiy yondashuviga bog‘liq. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati: 1. Al-Farobiy. Kitob al-Musiqa al-Kabir. – Bag‘dod, X asr. 2. Rajabov F. Oʻzbek xalq cholgʻulari tarixi. – Toshkent: San’at, 1995. 3. Turg‘unov M. Oʻzbek musiqa madaniyati tarixi. – Toshkent: OʻzMU nashriyoti, 2016. 4. UNESCO. Intangible Cultural Heritage Lists – Dutar and Traditional Music of Uzbekistan. – Paris, 2019. 5. Xo‘jayev O. Maqom va dutor ijrochiligi maktablari. – Samarqand, 2021. 6. Islomov H. Milliy cholg‘ular va maqom ijrochiligi. – Toshkent: Fan, 2012. 7. Jo‘rabekov A. Dutor san’ati va uning zamonaviy taraqqiyoti. – Toshkent, 2020.