ФОРСУНКАЛАРНИ ДИАГНОСТИКА КИЛИШ ВА ИШЛАШ ЖАРАЁНЛАРИ

RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 106 DOI: https://doi.org/10.5281/zenodo.17608504 ФОРСУНКАЛАРНИ ДИАГНОСТИКА КИЛИШ ВА ИШЛАШ ЖАРАЁНЛАРИ И.Мурадов., А.А.Хусенов КДТУ Мухандис энергетика факультети. Аннотация. Замонавий форсункаларнинг ёқилғи харажатларини камайтириши хамда CO₂ чиқиндиларини сезиларли даражада камайтириш ва тежамкор форсункаларни танлаш асосий масалалардан бири хисобланади. Маколада форсункаларни турлари ва ишлаш жараёнлари хакида кискача маълумотлар келтирилган. Аннотация. Современные форсунки снижают расход топлива и значительно сокращают выбросы CO₂, поэтому выбор экономичных форсунок является одним из основных вопросов. В статье представлена краткая информация о типах форсунок и принципах их работы. Республикамиздаги энг муҳим экологик муаммоларни ва уларни олдини олиш чора тадбирларини сайёрамиз келажаги, инсониятнинг тақдири ҳозирги даврда ко‟п жиҳатдан экологик муаммолар ечимига бог‟лиқ болиб қолди. Атроф мухитга зарарли газларни чикармаслик учун автомобиль двигателларининг равон ишлашини таэминлаш максадида форсункаларни хамма вакт диагностика килиб созлаш зарур. Шу кунгача ва хозирги вактда атроф мухитни фаол ифлослантирувчи техноген ва антропоген объектларнинг сони ва таъсир доираси вакт утган сари ошиб бормокда. Айникса, йирик шахарларнинг ички йулларида харакатланаётган транспорт воситалари окими томонидан атмосферага чикариб ташланаётган ифлослантирувчи моддалар концентрациясига асосланган холда, солиштирма йул узунлиги бирлигига тугри келадиган ифлословчи манбалар ва уларнинг таркибидаги чикинди моддалар микдорининг энг макбул кийматларини аниклаш долзарб муаммолардан бири хисобланади. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 107 Автомобилингиз ҳар 100 километрга 2-3 литр кўпроқ ёқилғи сарфлаётганини сезяпсизми? Бу муаммо эскирган ёки носоз форсункаларда бўлиши мумкин. Замонавий автомобиль двигателининг юраги бўлган форсункалар ёқилғи тежамкорлигида ҳал қилувчи роль ўйнайди. Форсункалар – бу ёқилғини двигатель цилиндрларига аниқ миқдорда ва тўғри пайтда пуркайдиган мураккаб қурилмалар. Улар ёқилғи аралашмасининг сифатини таъминлайди, бу эса бевосита автомобилнинг қувватига, экологик кўрсаткичларига ва энг муҳими – ёқилғи сарфига таъсир қилади. Тўғри танланган ва созланган форсункалар ёқилғи харажатларингизни 15-20% гача камайтириши мумкин![1]. Замонавий форсункаларнинг тежамкорлик мезонлари қуйидагилардан иборат: Пуркаш аниқлиги – ёқилғининг ҳар бир томчиси ҳисобга олинади Босим даражаси – юқори босимли форсункалар ёқилғини яхшироқ атомизация қилади Электрон бошқарув – ЭБУ билан мукаммал ҳамкорлик Ёқилғи тежамкорлиги нафақат пулингизни, балки атроф-муҳитни ҳам сақлайди. Тўғри танланган форсункалар CO₂ чиқиндиларини сезиларли даражада камайтиради. Тежамкор форсункаларни танлашда двигатель тури, ишлаб чиқарувчи тавсиялари ва автомобилингизнинг техник хусусиятларини ҳисобга олиш зарур. Бугунги кунда пьезоэлектрик форсункалар энг тежамкор ҳисобланади – улар ёқилғини микросекундлар аниқлигида пуркайди, бу эса ҳар бир томчидан максимал фойда олиш имконини беради.[2]. Форсункалар тежамкорлиги: технологиялар таҳлили Автомобиль двигателининг самарадорлиги кўп жиҳатдан ёқилғи узатиш тизимига боғлиқ. Замонавий форсункалар нафақат ёқилғини пуркайди, балки уни миллисекундлар аниқлигида назорат қилади. Бу эса ҳам қувват, ҳам тежамкорликни таъминлайди. Ҳозирги кунда қайси форсункалар энг тежамкор деган савол кўпчиликни қизиқтиради. Айниқса ёқилғи нархлари ошиб бораётган 2025 йилда бу масала янада долзарб. Келинг, энг самарали форсункалар турларини батафсил кўриб чиқамиз. Электрон бошқариладиган инжекторли форсункалар Электрон бошқариладиган инжекторли форсункалар (ЭFI) ёқилғи сарфини 15-20% гача камайтириш имкониятини беради. Уларнинг асосий афзаллиги – двигателнинг ҳар қандай иш режимида аниқ дозаланган ёқилғини етказиб бериш. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 108 Муҳим хусусиятлари: Ёқилғи узатишнинг юқори аниқлиги; Тезкор ишга тушиш вақти (0.5-2 миллисекунд); Узоқ хизмат муддати (150,000+ км) Bosch компаниясининг EV14 сериядаги форсункалари ўртача 7-8% ёқилғи тежамкорлигини таъминлайди. Бу эса йиллик ҳисобда 200-300 доллар тежаш дегани. Тўғридан-тўғри инжекцияли форсункалар Тўғридан-тўғри инжекция (GDI) технологияси ёқилғини бевосита ёниш камерасига юқори босим остида пуркайди. Бу эса ёқилғи-ҳаво аралашмасининг тўлиқроқ ёнишини таъминлайди.[3]. GDI форсункалар анъанавий инжекторларга нисбатан 20-25% гача кўпроқ ёқилғи тежайди. Пьезоэлектрик форсункалар Пьезоэлектрик форсункалар – бу ёқилғи тежамкорлиги бўйича ҳақиқий инқилоб. Улар электр сигнални механик ҳаракатга айлантириш учун кристалл элементлардан фойдаланади. Асосий устунликлари: Ультра тезкор ишга тушиш вақти (0.1 миллисекунддан кам); Бир цикл давомида бир неча марта пуркаш имконияти; Юқори аниқликдаги дозалаш (±1%) Пьезоэлектрик форсункалар ёқилғи сарфини 30% гача камайтириши мумкин. Siemens VDO томонидан ишлаб чиқилган пьезоэлектрик форсункалар ҳатто энг мураккаб иш режимларида ҳам ёқилғини идеал тақсимлайди. Замонавий пьезоэлектрик форсункалар бир цикл давомида 5-7 марта пуркаш имкониятига эга, бу эса ёниш жараёнини оптималлаштиради ва ёқилғи сарфини минималлаштиради. Хулоса қилиб айтганда, пьезоэлектрик форсункалар ҳозирги кунда энг тежамкор ҳисобланади, аммо уларнинг нархи ҳам юқори. Агар узоқ муддатли фойдаланишни режалаштирсангиз, бу инвестиция ўзини оқлайди.[4]. Форсункалар тежамкорлигини ошириш сирлари Автомобиль форсункалари – ёқилғи тизимининг юраги ҳисобланади. Уларнинг самарадорлиги нафақат двигателнинг қувватига, балки ёқилғи сарфига ҳам бевосита таъсир кўрсатади. 2025 йилда ёқилғи нархларининг ўсиши шароитида, форсункаларнинг тежамкорлиги ҳар қачонгидан ҳам муҳимроқ аҳамият касб этмоқда. Тежамкор форсункаларни танлаш мезонлари. Бозорда турли хил форсункалар мавжуд, аммо барчаси ҳам бир хил самарадорликка эга эмас. Энг тежамкор форсункалар қуйидаги хусусиятларга эга: Аниқ пуркаш намунаси – ёқилғини цилиндрга текис тақсимлайди Юқори босимли ишлаш – ёқилғини майда заррачаларга айлантиради RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 109 Электрон бошқарув – ёқилғи миқдорини аниқ назорат қилади Bosch форсункалари, айниқса уларнинг Common Rail тизимлари, энг юқори аниқликка эга бўлиб, ёқилғи сарфини 15% гача камайтириши мумкин. Bosch компаниясининг EV14 сериясидаги форсункалари 200,000 км гача хизмат қилиши билан ажралиб туради. Denso форсункалари ҳам юқори самарадорлик кўрсаткичларига эга. Уларнинг Denso UC-V сериясидаги форсункалари ёқилғи сарфини 10-12% гача камайтириши мумкин.[5] Форсункаларни тўғри ўрнатиш Ҳатто энг сифатли форсункалар ҳам нотўғри ўрнатилса, кутилган натижани бермайди: Тўғри калибровка – форсункалар двигателнинг техник хусусиятларига мос келиши керак Профессионал ўрнатиш – форсункаларни ўрнатишда махсус асбоблар ва аниқ созлаш талаб этилади Тизим текшируви – ўрнатишдан сўнг бутун ёқилғи тизими текширилиши лозим Эсда тутинг: Арзон форсункалар узоқ муддатда қимматга тушади. Сифатли форсункаларга инвестиция қилиш – бу ёқилғи тежамкорлигига инвестиция қилиш демакдир. Форсункаларни парвариш қилиш Форсункаларнинг тежамкорлигини сақлаб қолиш учун мунтазам техник хизмат кўрсатиш зарур: Техник хизмат тури Даврийлиги Фойдаси Форсункаларни тозалаш Ҳар 30,000 км Ёқилғи сарфини 5-7% га камайтиради. Фильтрларни алмаштириш Ҳар 15,000 км Форсункаларни ифлосланишдан ҳимоя қилади Диагностика Ҳар 20,000 км Муаммоларни эрта аниқлайди Сифатли ёқилғи – форсункаларнинг узоқ муддат ишлашининг гарови. Chevron ёки Shell V-Power каби юқори сифатли ёқилғилар форсункаларда қурум ҳосил бўлишини камайтиради. Форсункаларни тозалаш учун Liqui Moly ёки STP каби профессионал тозалаш воситаларидан фойдаланиш тавсия этилади. Liqui Moly компаниясининг Injection Cleaner маҳсулоти форсункаларни тозалашда юқори самарадорликка эга. Форсункалар диагностикаси. Форсункаларнинг ишлаш самарадорлигини текшириш учун қуйидаги белгиларга эътибор беринг: Двигателнинг нотекис ишлаши; Ёқилғи сарфининг кутилмаганда ошиши; Двигатель қувватининг пасайиши. RESEARCH AND EDUCATION ISSN: 2181-3191 VOLUME 4 | ISSUE 9 | 2025 Multidisciplinary Scientific Journal October, 2025 110 Тутун чиқиши. Замонавий OBD-II сканерлар ёрдамида форсункаларнинг ишлашини текшириш мумкин. Launch X431 каби диагностика асбоблари форсункаларнинг ишлаш параметрларини аниқ кўрсатиб беради.[6]. Форсункаларни тўғри танлаш, профессионал ўрнатиш ва мунтазам техник хизмат кўрсатиш орқали сиз нафақат ёқилғи сарфини камайтирасиз, балки автомобилингиз двигателининг умрини ҳам узайтирасиз. Бу эса узоқ муддатда сезиларли иқтисодий фойда келтиради. Адабиётлар. 1. Karimov I.A. O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka tahdid barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: O‘zbekiston.1997. 2. Узбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 18 июлдаги "Узбекистон Республикаси автомобиль саноатини жадал ривожлантиришга оид кушимча чора-тадбирлар тугрисида"ги П^ №4394-сонли карори. 3. Қудратов О. Саноат экологияси.-Т., 2003.-Б.260. 4. Yormatova D. Sanoat ekologiyasi.-T.,2007.-B.256. 5. Сиддикназаров. (2008). ^М. умумий тахрири остида. Автомобиллар техник эксплуатацияси. -Т.: "Voris nashriyoti"