INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA FE'L TURLARINING CHOGʻISHTIRMA TADQIQI

Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 726 INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDA FE’L TURLARINING CHOGʻISHTIRMA TADQIQI Komilova Sevinch Ikromovna Nizomiy nomidagi Oʻzbekiston milliy pedagogika universiteti talabasi Annotatsiya. Maqola ingliz va oʻzbek tillaridagi fe’l turlari va ularning grammatik, morfologik va sintaktik xususiyatlarini qiyosiy-tipologik jihatdan oʻrganishga bagʻishlangan. Tadqiqot metodlari sifatida kontrastiv tahlil, morfologik va sintaktik analiz, hamda qiyosiy tipologik yondashuvlar qoʻllanilgan. Natijalar lingvistik tadqiqotlar, tarjima va til oʻqitish metodikasi uchun amaliy ahamiyatga ega. Kalit soʻzlar: fe’l, morfologiya, sintaksis, qiyosiy tipologiya, ingliz tili, oʻzbek tili. СОПОСТАВИТЕЛЬНОЕ ИЗУЧЕНИЕ ТИПОВ ГЛАГОЛОВ В АНГЛИЙСКОМ И УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ Аннотация. Статья посвящена сравнительно-типологическому изучению глагольных типов и их грамматических, морфологических и синтаксических особенностей в английском и узбекском языках. В качестве методов исследования использовались контрастивный анализ, морфологический и синтаксический анализ, а также сравнительно-типологический подход. Результаты исследования имеют практическое значение для лингвистических исследований, перевода и методики преподавания иностранных языков. Ключевые слова: глагол, морфология, синтаксис, сравнительная типология, английский, узбекский язык. A COMPARATIVE STUDY OF VERB TYPES IN ENGLISH AND UZBEK LANGUAGES Abstract. This article is devoted to a comparative typological study of verb types and their grammatical, morphological, and syntactic features in English and Uzbek. The research methods used include contrastive analysis, morphological and syntactic analysis, and a comparative typological approach. The results of the study have practical implications for linguistic research, translation, and foreign language teaching methods. Key words: verb, morphology, syntax, comparative typology, English, Uzbek language. Tilni uning shakllari va tuzilmalarida oʻrganish koʻpincha qiyosiy nuqtai nazardan juda katta foyda keltiradi. Qiyosiy tilshunoslik, ayniqsa qiyosiy-tipologik tadqiqotlar, tillar Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 727 oʻrtasidagi oʻxshashlik va farqlarni oʻrganish uchun kuchli linzani taklif etadi, ham universal lingvistik tamoyillarni, ham turli tarixiy va madaniy yoʻnalishlar bilan shakllangan noyob xususiyatlarni ochib beradi. Fe’llar, gaplarning dinamik yadrosi sifatida, harakatlar, holatlar va hodisalarni ifodalash uchun juda muhimdir. Ularning murakkab morfologiyasi, xilma-xil sintaktik xatti-harakatlari va boy semantik nyuanslari ularni tipologik tadqiqotlar uchun katta ahamiyatga ega. Hind-yevropa oilasiga mansub ingliz tili va turkiy til boʻlgan oʻzbek tili juda xilma-xil grammatik tuzilmalar va tarixiy rivojlanishlarga ega boʻlgan turli lingvistik turlarni ifodalaydi. Bu tipologik farqlanish ushbu ikki tilning ogʻzaki maʻno va funksiyani qanday kodlashini ochib berish va ular vaqtinchalik, aspektual, modal va boshqa grammatik kategoriyalarni yetkazish uchun foydalanadigan mexanizmlarni aniqlash uchun jozibador imkoniyat yaratadi. Tillararo tadqiqotlarga qiziqish ortib borayotganiga qaramay, ingliz va oʻzbek tillari oʻrtasidagi fe’llarning keng qamrovli va tizimli qiyosiy-tipologik tahlili keyingi ilmiy tadqiqotlar uchun dolzarbligini saqlab qolmoqda. Mavjud tadqiqotlar koʻpincha individual grammatik kategoriyalarga yoki oʻziga xos lingvistik hodisalarga qaratilgan boʻlib, bunday qiyosiy harakatlar uchun yaxlit metodologik asoslarda boʻshliq qoldiradi. Yuqorida aytilganidek, fe’l (verb) — tilning eng muhim grammatik birligi boʻlib, inson harakati, holati yoki voqea sodir boʻlishini ifodalaydi. Ingliz va oʻzbek tillari turli tipologik xususiyatlarga ega boʻlganligi sababli, ularning fe’l tizimlari morfologik, sintaktik va semantik jihatdan sezilarli farqlarga ega. Mazkur maqolada ingliz va oʻzbek tillaridagi fe’l turlarini tipologik jihatdan taqqoslab, oʻxshashlik va farqlarini aniqlashtiramiz. Buning uchun, dastavval, ingliz va oʻzbek tillarida fe’l tushunchasi va klassifikatsiyasini koʻrib chiqaylik. Fe’l — subʻektning harakati yoki holatini ifodalaydigan, gap tarkibida predikat vazifasini bajaradigan soʻzdir. Lingvistik adabiyotlarda fe’llar turlicha tasniflanadi: • Morfologik jihatdan: inflected (shakllangan) vs uninflected (shakllanmagan). • Sintaktik jihatdan: transitive, intransitive, ditransitive. • Semantik jihatdan: dynamic (harakat), stative (holat), psych-verbs (ruhiy-hissiy). Ingliz tili — analitik til, yaʻni grammatik maʻno koʻproq yordamchi soʻzlar va soʻz tartibi orqali ifodalanadi. “Analitik til” atamasi lingvistika fanida grammatik maʻno asosan soʻzlarning oʻzgarishi (morfologik qoʻshimchalar) orqali emas, balki soʻz tartibi, yordamchi soʻzlar va kontekst orqali ifodalanadigan tillar uchun ishlatiladi. Masalan, ingliz tilida “past tense” (oʻtgan zamon) koʻpincha fe’lning oʻzgarishi bilan Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 728 emas, yordamchi soʻz yoki fe’lning oʻzgargan shakli bilan ifodalanadi: I eat → hozirgi zamon I ate → oʻtgan zamon. Bu biroz morfologik oʻzgarish boʻlsa ham, ingliz tilida koʻplab zamonlar yordamchi fe’llar orqali ifodalanadi: I have eaten, I will eat. Oʻzbek tili — agglutinativ (yopishqoq) til boʻlib, qoʻshimchalar yordamida fe’l shakllari hosil qilinadi. “Agglutinativ” til — bu tilda grammatik maʻno asosiy soʻzga turli qoʻshimchalar “yopishib” hosil qilinadi. Yaʻni, bir soʻzga bir nechta qoʻshimcha qoʻshish orqali zamoni, shaxsi, fe’l turi, moʻljali va boshqa grammatik maʻnolar beriladi. Masalan: ye (asosiy fe’l) + qoʻshimchalar → yedim, yeyapman, yeyman. Endi ingliz va oʻzbek tillarida fe’l turlarining morfologik, sintaktik va semantik qiyosiy tahlilini keltiramiz. 1) Morfologik tahlil. Ingliz tilida: • Fe’l shakli koʻpincha oʻzgarmaydi, grammatik maʻno yordamchi soʻzlar orqali ifodalanadi: I am reading, She has written. • Qoʻshimchalar: -s (uchinchi shaxs), -ed (oʻtgan zamon). Oʻzbek tilida: • Fe’l shakllari qoʻshimchalar orqali kengayadi: yoz-moq → yoz-di → yoz-yap-di. • Qoʻshimchalar zamon, shaxs, koʻriinish, modal va holatni belgilaydi. 2) Sintaktik tahlil. Ingliz tilida: qatʻiy SVO (Subject-Verb-Object) tartibi: The boy eats an apple. Oʻzbek tilida: SOV tartibi asosiy, lekin soʻz tartibi erkin: Bola olma yedi. • Ingliz tilida fe’l jumla boshida kelmaydi, Oʻzbekda esa fe’l koʻpincha oxirda. 3) Semantik tahlil. • Ingliz tilida fe’llar polysemik (bir soʻz bir necha maʻnoni bildirishi mumkin). • Oʻzbek tilida qoʻshimchalar orqali aniq maʻno beriladi: bil-moq, tushun-moq. • Dynamic vs stative fe’llar har ikkala tilda mavjud, lekin ifoda usuli farqlanadi. Taʻkidlash lozimki, ingliz va oʻzbek tillari fe’llarini qiyosiy oʻrganish tarjima va til oʻqitish uchun muhim. Fe’l shakllarini taqqoslash orqali tarjima xatolarini kamaytirish mumkin. Lingvistik dasturlar va elektron platformalar orqali fe’llar qiyosini avtomatlashtirish mumkin. Xulosa qilib aytish mumkinki, ingliz tili analitik, oʻzbek tili agglutinativ til sifatida fe’l tizimlari bilan ajralib turadi. Morfologik, sintaktik va semantik jihatdan fe’l turlarida sezilarli farqlar mavjud. Vol.3 №10 (2025). October Journal of Effective innovativepublication.uz Learning and Sustainable Innovation 729 ADABIYOTLAR: 1. Alimova M.X., Rasulov Z.I. Comparative Typology of the English and Uzbek Languages. Buxoro, 2022. 2. Fozilov P.S. Method and Methodology of Comparative-Typological Research of Verbs in English-Uzbek Languages. CAJLPC, 2023. 3. Khalilova S.Z. Comparative Typology of Word Forms in English and Uzbek. EIJournal, 2022. 4. Mustafaeva G. English Grammar and Uzbek Translation. Tashkent, 2021.