ДАВЛАТ СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ ХАРАЖАТЛАРИНИНГ БАРҚАРОР ИҚТИСОДИЙ ЎСИШГА ТАЪСИРИ: ЭКОНОМЕТРИК ТАҲЛИЛ

INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 252 ДАВЛАТ СОҒЛИҚНИ САҚЛАШ ХАРАЖАТЛАРИНИНГ БАРҚАРОР ИҚТИСОДИЙ ЎСИШГА ТАЪСИРИ: ЭКОНОМЕТРИК ТАҲЛИЛ Самандаров Достонбек Улуғбек ўғли Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат сиёсати ва бошқаруви академияси Иқтисодиёт ва молия кафедраси докторанти https://doi.org/10.5281/zenodo.17610841 Аннотация. Тадқиқотда давлат томонидан соғлиқни сақлаш тизимига йўналтирилаётган бюджет харажатларининг барқарор иқтисодий ўсишга таъсири эконометрик усуллар ёрдамида таҳлил қилинди. 2000-2021 йиллар давомида Жаҳон банкининг ўртадан паст даромадга эга 44 та мамлакат бўйича маълумотлари асосида оддий энг кичик квадратлар усули (Ordinary Least Squares -OLS), Ўзгаришсиз таъсирлар (Fixed Effects), инстурментал ўзгарувчилар (Instrumental Variables (IV – 2SLS)) ва Моментларнинг умумлаштирилган усуллари (GMM) қўлланилган. Ўзгаришсиз таъсирлар модели натижаларига кўра, соғлиқни сақлаш харажатлари иқтисодий ўсишни рағбатлантиради, аммо GMM модели эндогенликни ҳисобга олган ҳолда бу таъсирнинг барқарор эмаслигини кўрсатди. Сарген-Ҳансен тести натижалари инструментал ўзгарувчиларнинг мукаммал эмаслигини кўрсатди. Давлатлар соғлиқни сақлаш харажатларининг миқдори ва самарадорлигини оптималлаштириш орқали иқтисодий ўсишни рағбатлантириши мумкинлиги қайд этилди. Калит сўзлар: Соғлиқни сақлаш харажатлари, ялпи ички маҳсулот, иқтисодий ўсиш, эконометрик таҳлил Аннотация. В исследовании анализируется влияние государственных расходов на систему здравоохранения на устойчивый экономический рост с использованием эконометрических методов. На основе данных Всемирного банка по 44 странам с уровнем дохода ниже среднего за период 2000–2021 годов применены следующие модели: метод наименьших квадратов (Ordinary Least Squares – OLS), модель фиксированных эффектов (Fixed Effects), метод инструментальных переменных (Instrumental Variables – IV, двухэтапный метод наименьших квадратов – 2SLS) и обобщённый метод моментов (Generalized Method of Moments – GMM). Согласно результатам модели фиксированных эффектов, расходы на здравоохранение способствуют экономическому росту, однако модель GMM, учитывающая эндогенность, показала, что данный эффект может быть нестабильным. Результаты теста Саргана–Хансена показали, что инструментальные переменные не являются полностью надёжными. Сделан вывод о том, что государства могут стимулировать экономический рост посредством оптимизации объёма и эффективности расходов на здравоохранение. Ключевые слова: Расходы на здравоохранение, валовой внутренний продукт, экономический рост, эконометрический анализ. Annotation. This study analyzes the impact of government healthcare expenditures on sustainable economic growth using econometric methods. Based on data from 44 lower-middleincome countries during the period 2000–2021, the research applies the Ordinary Least Squares (OLS) method, the Fixed Effects model, the Instrumental Variables approach (IV – Two-Stage INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 253 Least Squares), and the Generalized Method of Moments (GMM). According to the Fixed Effects model results, healthcare expenditures stimulate economic growth; however, the GMM model, which accounts for endogeneity, indicates that this effect may not be stable. The Sargan–Hansen test results showed that the instrumental variables were not fully valid. It is concluded that countries can foster economic growth by optimizing both the volume and efficiency of healthcare expenditures. Key words: healthcare expenditures, gross domestic product, economic growth, econometric analysis. Кириш Барқарор иқтисодий ўсишни таъминлашда соғлиқни сақлаш тизимини молиялаштириш муҳим ижтимоий-иқтисодий омил сифатида намоён бўлади. Давлат томонидан соғлиқни сақлаш соҳасига ажратиладиган маблағлар инсон капитали сифатини оширади, меҳнат унумдорлигини кўтаради ва узоқ муддатли ўсишга ҳисса қўшади (Narayan et al., 2010). Шу нуқтаи назардан, Ўзбекистонда 2025-2027 йиллар учун давлат бюджетида соғлиқни сақлаш харажатларининг ЯИМдаги улушини ошириш долзарб вазифа бўлиб, уларнинг иқтисодий ўсишга таъсирини баҳолаш илмий-амалий аҳамиятга эга. Тадқиқотнинг асосий мақсади – давлат соғлиқни сақлаш харажтларининг иқтисодий ўсишга таъсирини аниқлаш ва уларнинг оптимал даражасини белгилашдир. Бунинг учун қуйидаги вазифалар қўйилди: - Соғлиқни сақлаш харажатлари ва иқтисодий ўсиш ўртасидаги боғлиқликни панел маълумотлар асосида баҳолаш; - Эндогенлик муаммосини ҳисобга олувчи моделларни (IV, GMM) қўллаш орқали натижаларни чуқур таҳлил қилиш; - Ўзбекистон мисолида самарали молиялаштириш йўналишлари бўйича хулосалар ишлаб чиқиш. Методология Таҳлил Жаҳон банки маълумотлари асосида 44 та ўртадан паст даромадга эга мамлакатлар учун 2000-2021 йиллар даврини қамраб олди. Асосий кўрсаткичлар сифатида ЯИМ ўсиш суръати, соғлиқни сақлаш харажатлари (ЯИМга нисбатан), ўртача умр кўриш, гўдаклар ўлими, ишсизлик, инфляция ва тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар танланди. Моделлар тизими қўйидагича: - OLS модели – умумий боғлиқликни баҳолаш (Piabuo & Tieguhong, 2017); - FE модели – мамлакатларга хос доимий таъсирларни ҳисобга олиш; - IV (2SLS) модели – эндогенлик муаммосини бартараф этиш (Vysochyna va boshq., 2023); - GMM модели – динамик таъсирларни ва инструментлар яроқлилигини баҳолаш. Инструментал ўзгарувчилар сифатида ўртача умр кўриш давомийлиги ва гўдаклар ўлими даражаси қўлланилди. Натижалар ва муҳокам OLS модели натижаларига кўра, соғлиқни сақлаш харажатларининг 1 фоизлик ўсиши ЯИМнинг 0,4 фоизга ошишига олиб келади. FE модели бу боғлиқликни тасдиқлади INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 254 (коэффициент 0,38; р<0,01). Бу натижалар соғлиқни сақлаш харажатлари иқтисодий ўсишни рағбатлантиради деган хулосани тасдиқлайди (Günay & Atilgan, 2020). IV (2SLS) модели натижалари OLS моделидан олинган натижаларга яқин бўлиб, эндогенлик таъсири сезиларли эмаслигини кўрсатди, бироқ GMM модели орқали эндогенлик ҳисобга олинганда, салбий боғлиқлик борлиги тўғрисида натижа олинди (Chaabouni et al., 2022). Сарган-Ҳансен тести натижалари инструментал ўзгарувчиларнинг ишончли эмаслигини кўрсатди. Шунинг учун FE модели тадқиқотда энг ишончли натижа берди ва у асосида соғлиқни сақлаш харажатларининг иқтисодий ўсишга ижобий таъсири мавжуд деб хулоса қилинди. Хулоса Эконометрик таҳлиллар натижалари шундан далолат берадики, давлат соғлиқни сақлаш харажатларининг миқдорини ошириш ва улардан самарали фойдаланиш барқарор иқтисодий ўсиш учун муҳим омил ҳисобланади. Келгуси тадқиқотларда динамик панел моделлари ва давлат бюджети ёки халқаро грантлар миқдорини инструментал ўзгарувчи сифатида қўллаш тавсия этилади. Ўзбекистон учун соғлиқни сақлаш харажатларининг ЯИМдаги оптимал улушини аниқлаш ҳамда натижаларни ҳудудлар кесимида таҳлил қилиш иқтисодий сиёсатнинг самарадорлигини оширишга хизмат қилади. ФОДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР 1. Chaabouni, S., et al. (2022). The relationship between health expenditure indicators and economic growth: A panel data analysis. Frontiers in Public Health, 10, 1050550. 2. Narayan, P. K., et al. (2010). Health expenditures and economic growth: New evidence from panel data. International Journal of Applied Econometrics and Quantitative Studies, 7(2), 5– 22. 3. Günay, E., & Atilgan, D. (2020). Health Expenditures and Economic Growth for Selected OECD Countries: New Generation Panel Cointegration Analysis. Business & Management Studies: An International Journal, 8(3), 3640–3654. 4. Piabuo, S. M., & Tieguhong, J. C. (2017). Health expenditure and economic growth – a review of the literature and analysis between CEMAC and selected African countries. Health Economics Review, 7, 23. 5. Vysochyna, A., et al. (2023). Impact of Coronavirus Disease COVID-19 on the Relationship between Healthcare Expenditures and Sustainable Economic Growth. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(4), 3049.