ХАМКОРЛИКДА УКИТИШ ТЕХНОЛОГИЯСИНИНГ ТАЪЛИМДАГИ УРНИ ВА АХАМИЯТИ
Full text
1094 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz ХАМКОРЛИКДА УКИТИШ ТЕХНОЛОГИЯСИНИНГ ТАЪЛИМДАГИ УРНИ ВА АХАМИЯТИ Б.Б.ИМАНОВ Тер.ДПИ п.ф.н., доцент https://doi.org/10.5281/zenodo.17614083 Аннотация. Мақолада таълим соҳасида ҳамкорликнинг ўрни ва аҳамияти таҳлил этилган. Жаҳон миқёсидаги интеграция жараёнлари миллий таълим тизимини замонавий талабларга мослаштириш, илғор педагогик технологиялар ва инновацион методикаларни жорий этишда муҳим омил экани кўрсатилган. Шунингдек, академик мобиллик, қўшма таълим дастурлари ва илмий ҳамкорликнинг миллий кадрлар салоҳиятига таъсири ёритилган. Калит сўзлар. Халқаро ҳамкорлик, таълим интеграцияси, академик мобиллик, қўшма дастурлар, илмий ҳамкорлик, инновацион таълим, миллий кадрлар салоҳияти. Асосий қисм Кириш Бугунги глобаллашув жараёнида таълим соҳаси ҳам жаҳон миқёсида интеграция жараёнларига фаол қўшилмоқда. Миллий кадрлар тайёрлаш тизими халқаро тажрибалардан фойдаланмас экан, рақобатбардош кадрларни вояга етказиш қийин кечади. Шунинг учун ҳам халқаро ҳамкорлик миллий таълим тизими учун муҳим омил бўлиб, у нафақат янги билим ва технологияларни жорий этишга, балки педагоглар, талабалар ва мутахассисларнинг салоҳиятини оширишга хизмат қилади. Шу фикрлардан келиб чикиб, купгина ривожланган давлатлар таълим тизимида, чунончи Англия, Германия, Франция, Исроил, Жанубий Корея, Сингапур мамлакатларида кенг кулланилиб келинаётган “Хамкорликда укитиш”, “Лойихалар услуби”, “Табакалашган укитиш”, “Укувчи папкаси”, “Укитишга индивидуал ва табакали ёндошиш ”технологияларидан фойдаланишни лозим деб хисоблаймиз. Буларни уз тажрибасига куллашда ихтиёрийлик тамойилидан келиб чикиш билан бирга бирданига сакраб утиш, маъмурий мажбур килишдан сакланиш лозим. Бунда маъмурий аралашиш факат уларни куллаш учун ташкилий-педагогик, моддий база яратиш, укув жараёни ва укув хоналарини жихозлаш жихатидан булиши мумкин. Уларнинг кайси бирини танлашда педагог уз имкониятидан келиб чикиши зарур. Ривожланган мамлакатлардаги куплаб технологиялардан кенг кулланилаётган хамкорликда укитиш, лойихалар услуби, табакалашган укитиш, укувчи папкаси каби технологияларни танлашимизда юкоридаги шарт-шароитлардан ташкари, биз мазкур техно-логияларнинг мавжуд таълим технологиялари: синф-дарс, маъруза, семинарлар белгиловчи булган шароитда хамда хозирги таълим мазмунини инкор килмай ишлаб чикилган ДТС, укувчилар билимини назорат килиш (рейтинг, тест) шаклларига мос келиши хам назарда тутилди. Таклиф килинаётган технологияларнинг яна бир мухим жихати шундаки, яъни уларнинг козирги таълимдаги ижобий томонларини саклаган холда куллаш имкониятинингмавжудлиги. Бундан ташкари, бу технологиялар фалсафий, психологик, педагогик, дидактик мохиятига кура инсонпарварлик тавсифга эга. Буларнинг инсонпарварлик тавсифи факат назарий ва мафкуравий жихатдан миллий мафкура
1095 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz талабларига мос келиши эмас, балки амалий жихатдан маънавияти юксак, баркамол инсонни шакллантиришга йуналганлигида. Улар таълимнинг тарбиявий мазмунини кучайтириш, таълимнинг тарбиявий максадларини амалга ошириш, укув материалини укувчилар жамоа булиб, бир-бирига суяниб, хамкорликда чукур ва пухта узлаштиришини таъминлаш, уларнинг интеллектуал, ахлокий ривожланишини, мустакил фикрлашини таъминлайди. Шу билан бир-бирига ёрдам бериш, мулокотини яхшилашга хизмат килади. Таълим жараёнида хар бир таълим олувчининг факат узигина билимни узлаштиришидан манфаатдорлиги асосида унда шаклланувчи ракобат, калондимотик, Куполлик, манманлик каби авторитар хислатлардан халос булишга замин тайёрлайди. Бу эса бизнинг миллий ва хозирги таълим ислохотимиз талабларига хамоханг. Бу технологияларнинг таълимдаги асосий мохияти таълим олувчи шахси камолоти, мулокоти, танкидий фикрлаши хамда узига хос индивидуаллигига асосланиши. Шу билан бирга уларнинг анъанавий таълимдаги факат тайёр билимларни узлаштириш ва уларни такрорлашга мукобил услуб сифатида хизмат килиши. Мазкур технологиялар услубий жихатдан узбек моделининг боскичма-боскич ривожланиш назариясига мос келиб, таълимни тадрижий тарзда мохият-эътибори билан замонавий технология асосида куриш имкониятини беради. Шахсга йуналган таълим технологияларини куллашда куйидагиларга эътибор бериш лозим: - таълим олувчининг тажрибаси, билимининг табакалилиги, фанга кизикиши, билим савияси; - таълим олувчининг психик хусусияти (хотира, идрок, тафаккур, уз хиссиётини бошкара олиши); - феъл-атвори ва мижозининг хусусияти. Бир суз билан айтганда, укувчи шахсининг узига хос белгиларини эътибордан сокит килмаслик лозим. Агар укувчиларга укув материалини узлаштиришга кушимча вакт ажратиш лозим булса, уларнинг хар бири ва гурухдаги фаолияти оркали улар хатони тузатади. Аммо укитувчи бир вактнинг узида хамма укувчиларга ёрдам бера олмайди. Бу масъулиятни гурух уз зиммасига олади. Чунки, дамкорлик гоясига асосан узлаштиришни бахолаш хар бир укувчи билимига алохида бахолаш тарзида эмас, балки бутун гурух укувчиларига бирдай бахо куйилади, яъни уларнинг умумий узлаштириш даражаси мухим хисобланади. Узлаштириши буш укувчилар ёрдамида Хамкорликда укитиш факат таълимий жихатдан ахамиятли булмай, балки тарбиявий томондан хам укувчиларнинг интеллектуал ва ахлокий камолотига кучли таъсир килади. Хамкорликда укитишнинг муким жихати жамоавий фаолият курсатиш булиб, бунда укувчиларда узаро хамкорлик, бир-бирига богликлик хиссиётлари, узаро харакатларини, фаолиятини мувофиклаштириш муносабатлари шаклланади. Хамкорликда укитиш укувчиларнинг ижтимоийлашувига, узаро мулокот куникмаларининг шаклланиши учун мухим восита хисобланади. Укувчиларда ёшлигидан бир-бирига ёрдам киссиётлари ривожланиб, бу факат дарсда эмас, балки яшаш тарзида ва бутун хаёти давомида бировга ёрдам бериш, хар кандай муаммони биргаликда хал килишдан кувониш каби шахc сифатлари шаклланади.
1096 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz Хуш, хамкорликда укитиш технологиясининг мохияти ёки дидактик асослари нимада? Бу усул укувчиларнинг харакатларини маълум кетма-кетликда бажариши булиб, укитишнинг у ёки бу услубларини амалга оширишни таъминлайди. Ёки услублар мажмуаси булиб, таълимга маълум ёндошишни таъминлайдиган дидактик тизим. Укувчиларнинг билими ва фаолиятини ташкил килишнинг турли усул ва воситаларининг умумий мантики, хамкорликда укитиш тамойилларини амалга оширишга хизмат килади. Шу мажмуалар уз навбатида хамкорликда укитишнинг технологик асосини ташкил этади. Факат шундай асосдаги дидактик тизим ва педагогик жараёнда синалган усул, воситалар технология сифатида хизмат килиши мумкин. Дидактик тизимнинг асосини укитиш услублари мажмуаси ташкил этиб, улар маълум назарий асос, принципларга ва таълим концепциясига асосланади. Хамкорликда укитиш технологияси турли мамлакатларда кенг кулланилиб келинмокда. Бунда унинг хамма жойда, бир хил колибда эмас, балки турли хилда куллаб бойитиш, турли вариантлар шаклланиши эътиборга молик. Масалан, Америкадаги Джон Хопкинс университетида жамоа тарзида укитиш кенг кулланилади. Бунда асосий эътибор таълимнинг гурухли максадига каратилиб, гурух муваффакияти унинг хар бир аъзоси мустакил ишининг натижасига борлик булади. Гурухнинг хар бир аъзоси бошкалар билан доимий узаро хамкорликда урганиладиган мавзу (муаммо) устида иш олиб боради. Гурух хар бир аъзосининг вазифаси биргаликда муаммони хал килиб, биргаликда билиш асосида зарур билимларни эгаллаб, керакли куникма ва малака шаклланишига эришилади. Бунда бутун жамоа хар бир укувчининг нимага эришганини билиши мухим хисобланади. Бутун гурух укув материалини унинг хар бир аъзоси эгаллашидан манфаатдор. Чунки бутун жамоа муваффакияти унинг хар бир аъзосининг кушган улуши ва гурухнинг хамкорликда уз олдига куйган масалани ечишига боглик. Хамкорликда укитишнинг жамоа тарикасида укувчилар фаолиятини ташкил килиш технологияси куйидаги уч асосий тамойилга асосланади: 1. “Такдирлаш”. Бутун гурух балл тарикасида ёки такдирлаш, сертификат, мактов, махсус мукофот сифатида биргаликдаги ишига бахо олади. Бунинг учун бутун гурухга берилган битта топширик бажарилади; 2. Хар бир укувчининг шахcий масъулияти бутун гурухнинг ютуги ва камчилигини белгилайди. Бу эса гурух аъзоларининг хар бирини бошкалар фаолиятини назорат килиш, укув материалини урторининг узлаштириши ва тушунишига ёрдамлашишига замин хозирлайди. Гурух аъзоларининг уз билимларини турлича бахолаш, назорат килишга тайёр туришларини таъминлайди. 3. Гурухдаги хар бир укувчининг узлаштиришдаги тенг имкониятлари уз жамоасига олиб келадиган очколари аввалги натижаларини яхшилаш асосида амалга оширилади. Узлаштириш натижаларини аввалгилари билан таккослаш айнан шу гурух укувчилари эришган натижаларни бахолаш имкониятини беради. Таълимни бундай ташкил килишда асосий нарса бутун жамоани такдирлаш ва хар бирининг шахcий масъулиятини сезишини шакллантириш. Бунда укувчиларнинг биргаликда ишлаши учун курсатма бериш мухим булмай, балки хар бир укувчининг билим эгаллашдан манфаатдорликни шакллантириш асосий хисобланади. Шу билан
1097 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz бирга укувчиларнинг хозирги эгаллаган билимларини аввалги натижалари билан таккослаш, уларни такдирлашга нисбатан анча таъсирчан хисобланади. Бу эса уларнинг шахcий натижаларини янада чукурлаштиришга олиб келади. Хамкорликда укитишнинг жамоа таркибида ишлашнинг турт хили мавжуд. Булардан иккитаси умумтаълим мактабида ёки урта махсус касб-хунар коллежида укитиладиган фанларнинг хаммасида кулланилиши мумкин. Хамкорликда кичик гурухжамоада укитиш; уйин, турнир шаклида жамоада укитиш. Колган иккитаси купчилик холларда маълум фанларни ва маълум ёшдаги укувчиларга мулжалланган жамоада таълимни табакалаштириб, яъни математика фанини укитишда, укиш ва ижодий иншо ёзишга хамкорликда укитишда ижобий натижалар бериши аникланган. Масалан: кичик гурухларда хамкорликда укитишни ташкил килишда (Р.Славик технологияси) гурух 4 нафар укувчи (хар томонлама билимли угил ва киз болалар) дан иборат булади. Бунда укитувчи янги мавзуни тушунтириб, сунгра укувчиларни гурухларда уни мустахкамлаш, хамма жихатларини англаб олишни топширади. Гурухларда маълум топширик, зарурий таянч томонларини илгаб олиш, яъни фахмлаш берилади. Бунда топширик айрим кисмларга булиниб, хар бир укувчи уз кисмини урганиши ёки айланма тарикасида хар бир укувчи ундан кейинги кисмни бажариши тарзида булиши мумкин. Топширикни бажаришни гурухдаги кучли ёки бушрок; узлаштирувчи укувчи бошлаши, аммо хар бир топширикни бажариш ошкора, овоз чикариб тушунтирилиши ва бутун гурух назорат килиши лозим булади. Агар топширик гурух, учун бир хил булса, бутун гурух топширикни бажариб булгач, укитувчи дарсни турли гурухларнинг ишини умумий холда мухокама килиши мумкин. Агар топширик турлича булса, хар бир гуруада алохида якунлаши мумкин. Укув материали укувчилар томонидан узлэштирилганлигига укитувчи ишонч хосил килгач, уларнинг тушунганлиги ва узлаштиришни аниклаш учун тест синови утказади. Бунда укитувчи укувчиларга индивидуал ёндошиб, уларнинг билим даражасини хисобга олган холда топширикни танлайди. Хар бир укувчи олган бахолар умумлаштирилиб, гурухнинг умумий бахоси эълон килинади. Бунда кучли укувчилар буш укувчилар билан мусобака килмай, балки хар бир укувчи узи билан мусобака килиб, уз вазифасини бажариб, гурухга очколарини купайтиришга интилади. Таълимни бундай ташкил килиш турли фанларни укитишга, бирдай гуманитар ёки табиий, математика фанларини таълим муассасаларида ургатишга куллаши мумкин. Хамкорликда укитиш технологиясининг яна бир куриниши жамоа-уйин фаолияти. Бунда хам аввалгидек, укитувчи янги мавзуни тушунтиради ва укувчилар фаолиятини укув материалини узлаштиришга гурухли йуналтиради. Аммо, узлаштириш натижаларини бахолашда командалар уртасида хафталик мусобака турнирларини ташкил этади. Бунинг учун уч нафар укувчидан иборат “турнир столлари” ташкил килиниб, унда бир-бирига тенг узлаштирувчи укувчилар мусобакани ташкил этади. Бундай укитиш математика, табиий фанларда купрок натижа беради. Топшириклар табакалаштирилиб, мураккаблик даражасига караб берилади. Хар бир стол голиби уз жамоасига бир хил микдорда баллар келтиради. Бунда буш узлаштирувчилар хам уз
1098 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz тенглари билан мусобакалашиб, жамоасига очко келтиради. Турнирда энг куп балл туплаган жамоа голиб деб эълон килинади ва унга мувофик такдирланади. Хамкорликда укитиш технологиясининг куринишларидан яна бири гурухда индивидуал ишлаш. Бунда укувчилар аввал узлаштирган билимлари натижасига кура индивидуал топширик олиб, иш суръати асосида уни бажаради. Таълимнинг бундай шаклида жамоалар турли хил фаолият (топширик) билан шугулланиши мумкин. Жамоа аъзолари бир-бирларига уз индивидуал топширикларини бажаришда ёрдам бериб, узларининг ютук ёки узлаштиришларини махсус кайд киладилар. Таълимнинг укишга ва ижодий фаолият ургзтиш шакли купинча пастки гурухларда кулланиши мумкин. Бунда турт нафар укувчидан иборат гурух жуфтларга ажратилади. Укитувчи укиётганларнинг бир жуфти билан ишлаётганида бошкаси мустакил бир-бирига укиб бериб, Хамкорликда таълим беришнинг “Биргаликда укиймиз” технологиясида синф турли хил узлаштирувчи 3-5 нафар укувчидан иборат гурухларга булинади. Хар бир гурух синф умумий мавзусининг бир кисмидан иборат топширик олади. Гурух хар бир аъзосининг биргаликдаги иши натижасида бутун укув материалининг узлаштирилишига эришилади. Асосий иш принципи бутун жамоани такдирлаш, укувчиларга индивидуал ёндашиш, хар кимга тенг имкониятлар яратиш. Гурухни такдирлаш хар бир укувчининг эришган натижасига боглик булади. Бунда укитувчи гурухларни тузишда укувчиларнинг индивидуал ва психологик хусусиятларини ва хар бир гурух учун аник-мос топширик, тузишга эътибор каратиш мухим ахамиятга эга. Гурух, ичида эса хар бир укувчи урнини узлари белгилайди. Гурухлар таълимнинг бу шаклда билиш, ижодий максад билан бирга (таълимий), ижтимоий-психологик вазифа-уртокларининг топширикларини бажариш маданияти ва узаро мулокотини назорат килишни амалга оширади. Таълимнинг бу иккала максадини укитувчи назорат килади. Хамкорликда укитишнинг бундай шакллари учун умумийлик-максад ва вазифаларнинг якинлиги, укувчиларнинг таълим олишда тенг имкониятлари ва индивидуал масъулияти хисобланади. Шу билан бирга гуруада ракобат эмас, хамкорлик, гурух аъзоларининг умумий максад, муваффакиятдан манфаатдорлиги, узаро ёрдам белгиловчи хисобланади. Тенг имкониятлар укувчиларнинг такомиллашувларига замин хозирлашини англамок ва олга интилмок мухим хисобланади. Энг мухими таълим жараёнида укитувчининг урни укувчиларни мустацил билим олишга ёрдам бериши билан белгиланади. Укувчиларга тайёр билимларни ургатишдан ташкари уларни мустакил, ижодий билишга ургатиш, уз шахси ва билимига танкидий караш, ахборотларни тахлил килиш, улардан кераклисини ажрата олиш, хулосалар чикариш, уз фикрларини асослашга ургатишнинг мухимлигида уз урнини англайди. Хулоса Халқаро ҳамкорлик миллий кадрлар салоҳиятини оширишда муҳим омил ҳисобланади. Шу билан бирга, миллий таълим тизими халқаро стандартларга интеграция қилинади ва истикболда мамлакатимизнинг ижтимоий-иқтисодий
1099 Vol. 5, No. 10 – Special Issue, Part 2 (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 HZTTRMY HOZIRGI ZAMON TA’LIM-TARBIYA TIZIMINI RIVOJLANTIRISH: MUAMMO VA YECHIMLAR” XALQARO ILMIY-AMALIY KONFERENSIYA DENOV, 16-OKTABR 2025 YIL in-academy.uz ривожланиши учун хизмат киладиган замонавий билим ва кўникмаларга эга кадрлар тайёрланишида мустахкам пойдевор булиб хизмат килади. References: 1. O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’limni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi. (2019). Toshkent: 2. O‘zbekiston Res publikasi Vazirlar Mahkamasi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti. (2018). Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifatini oshirish va ularning mamlakatda amalga oshirilayotgan keng qamrovli islohotlarda faol ishtirokini ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida PQ–3775-son qaror. 2018-yil 5-iyun. Toshkent 3. Воробьева, О. В., и др. (2019). Особенности формирования естественнонаучных знаний в современной школе. Современные проблемы науки и образования, 4, 112–118. 4. Imanov, B. B. (2021). Lesson and its analysis as factor of increasing the quality of education. European Scholar Journal, 1(1), 55–61. Available at: www.scolarzest.com 5. Imanov, B. B. (2020). Specificity of student creative activity. The American Journal of Social Science and Education Innovations, 2(10), 243–249.