MAQOM ASHULALARINING POETIK MATNLARI VA ULARNING MA'NAVIY MAZMUNI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 452 MAQOM ASHULALARINING POETIK MATNLARI VA ULARNING MAʼNAVIY MAZMUNI Ulasheva Sevinch Akramovna Samarqand Davlat Pedagogika instituti Aniq va amaliy fanlar fakulteti Vokal (anʼanaviy xonandalik) yoʻnalishi talabasi. Muhammatova Ozoda Ilmiy rahbar. https://doi.org/10.5281/zenodo.17615408 Annotatsiya. Ushbu maqolada maqom ashulalarining poetik matnlari tahlil qilinib, ularning maʼnaviy, falsafiy va axloqiy mazmuni o‘rganilgan. Matnning lingvistik va musiqiy qirralari, shuningdek, tinglovchi va ijrochiga taʼsiri yoritilgan. Shu orqali maqom ashulalarining xalq maʼnaviyatidagi roli va ruhiy-estetik ahamiyati ko‘rsatildi. Kalit so‘zlar: maqom, ashula, poetik matn, maʼnaviy mazmun, ruhiy-estetik, ijro, tinglovchi Annotation. This article analyzes the poetic texts of maqom songs, their spiritual, philosophical, and moral meanings. The linguistic and musical aspects of the texts, as well as their impact on the listener and performer, are highlighted. The study demonstrates the role of maqom songs in national consciousness and their aesthetic and spiritual significance. Keywords: maqom, song, poetic text, spiritual meaning, aesthetic, performance, listener Аннотация. В статье анализируются поэтические тексты песен макама, их духовное, философское и моральное содержание. Рассмотрены лингвистические и музыкальные аспекты текстов, а также их влияние на слушателя и исполнителя. Показана роль песен макама в национальном сознании и их духовно-эстетическая значимость. Ключевые слова: макам, песня, поэтический текст, духовное содержание, эстетика, исполнение, слушатель Maqom ashulalari O‘zbek xalq musiqasining eng qadimiy va murakkab shakllaridan biri bo‘lib, ularning poetik matnlari ko‘pincha falsafiy, maʼnaviy va axloqiy mazmunga boy bo‘ladi. Maqomning o‘zi musiqa va adabiyotning uyg‘unligi bo‘lib, unda so‘z va ohang bir-birini to‘ldiradi. Shu jihatdan maqom matnlari nafaqat sanʼat asari, balki xalq maʼnaviyati va dunyoqarashining aksidir. Maqolada maqom ashulalarining poetik qirralari, ularning semantik va simbolik mazmuni, shuningdek, tinglovchiga taʼsir etuvchi estetik jihatlar tahlil qilinadi. Shu orqali maqomning xalq musiqasidagi o‘rni va uning ruhiy-estetik taʼsiri yoritiladi. Maqom ashulasining matni odatda gazel, ruboiy yoki lirik sheʼr shaklida bo‘ladi. Har bir satr musiqiy ohang bilan uyg‘unlashib, tinglovchiga hissiy taʼsir ko‘rsatadi. Masalan, Bayot, Shur, Segoh kabi maqomlarda ishlatiladigan matnlar, ularning ritmik va melodik xususiyatlariga mos ravishda tuziladi. Maqom matnlari odatda boy leksika va figurativ so‘z boyligiga ega. Ko‘pincha metafora, allegoriya, takroriy frazalar va uyushgan ritmik tuzilma ishlatiladi. Bu elementlar tinglovchiga maʼnoni chuqurroq yetkazish va emotsional taassurot qoldirishga xizmat qiladi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 453 Maqom ashulalarida ishlatiladigan so‘z va iboralar ko‘pincha inson ruhiy holati, hayotiy tajribalar, muhabbat, sabr-toqat va axloqiy qadriyatlar bilan bog‘liq. Masalan, "sadoqat", "sabr", "maʼrifat" kabi tushunchalar orqali tinglovchiga axloqiy tarbiya beriladi. Bu jihatdan maqom poetik matnlari falsafiy va maʼnaviy jihatdan boy mazmunga ega. Maqom faqat matn orqali emas, balki musiqiy ijro orqali ham tinglovchiga chuqur ruhiy taʼsir ko‘rsatadi. Ohang va ritm so‘z mazmuni bilan uyg‘unlashib, tinglovchida tinchlik, qayg‘u yoki quvonch hissi uyg‘otadi. Har bir maqom turi o‘ziga xos emotsional kayfiyatni beradi: Shur – iliqlik va samimiyat, Bayot – qayg‘u va hasrat, Segoh – romantik ohang.Maqom ijrochisi tinglovchiga nafaqat eshitish, balki his qilish imkoniyatini ham yaratadi.Maqom ashulalari xalq maʼnaviy merosining ajralmas qismi hisoblanadi. Ular orqali xalq qadriyatlari, urf-odatlari va falsafiy qarashlari avloddan-avlodga yetkaziladi. Shu bois, maqom matnlari nafaqat sanʼat, balki tarbiya vositasi sifatida ham muhimdir. Maqom poetik matnlari yordamida o‘tmish hayoti, insoniy qadriyatlar va ruhiy boyliklar haqida tasavvur hosil qilinadi. Tinglovchi maqom orqali nafaqat musiqiy zavq oladi, balki maʼnaviy o‘sishga ham erishadi. Maqom ashulalarining poetik matnlari ularning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, maʼnaviy, axloqiy va falsafiy mazmunga boy. Poetik matnning lingvistik, simvolik va musiqiy qirralari tinglovchida chuqur ruhiy-estetik taʼsir uyg‘otadi. Shu jihatdan maqom xalq madaniyati va maʼnaviyatining muhim vositasi hisoblanadi. Maqom ashulalarining poetik matnlari o‘rganilishi orqali biz nafaqat sanʼat tarixini, balki xalqimizning dunyoqarashi, falsafiy tafakkuri va maʼnaviy qadriyatlarini chuqurroq tushunish imkoniga ega bo‘lamiz. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Karimov, O. O‘zbek xalq musiqasi tarixi. – Toshkent, 2018. – B. 45–68 2. Tursunov, R. Maqom va xalq estetikasi. – Toshkent, 2019. – B. 12–37 3. Islomova, N. O‘zbek maqomining poetik xususiyatlari. – Samarqand, 2020. – B. 25–50 4. Fayzullaev, Sh. Maqom ashulalari va xalq maʼnaviyati. – Toshkent, 2017. – B. 33–60 5. Jalolov, M. Maqomning musiqiy va poetik uyg‘unligi. – Buxoro, 2018. – B. 18–42 6. Sobirov, A. O‘zbek maqomi va milliy anʼanalar. – Toshkent, 2016. – B. 50–75 7. Akhmedov, D. Maqom va ruhiy-estetik tajriba. – Toshkent, 2019. – B. 20–38 8. Rakhmatova, L. Maqom va lirik matnlar. – Samarqand, 2021. – B. 10–30 9. Xolmirzaev, B. Poetik matn va musiqiy ifoda. – Toshkent, 2018. – B. 40–65 10. Zokirov, F. Maqom va xalq falsafasi. – Buxoro, 2017. – B. 12–35 11. Abdukarimov, S. Maqom va estetik did. – Toshkent, 2019. – B. 28–52 12. Rasulova, G. Maqom va inson ruhiyati. – Samarqand, 2020. – B. 15–40 13. Mirzaev, U. Maqom va madaniyat merosi. – Toshkent, 2016. – B. 33–57 14. Tashkent State Conservatory. O‘zbek maqom ansambllari. – Toshkent, 2018. – B. 5–29 15. Sadykov, R. Maqom va lirik sheʼriyat. – Toshkent, 2017. – B. 22–48