INTЕGRATIV MЕTODLARLARDAN FOYDALANISH MAZMUNI

2025 AUGUST NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 8 100 INTЕGRATIV MЕTODLARLARDAN FOYDALANISH MAZMUNI Abdusalomova Mohistora Bahodirovna Toshkent amaliy fanlar universitetining Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishining talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17616063 Annotatsiya: Ushbu maqola integratsiyalashgan darslarni tashkil etishda tegishli fan o‘qituvchilarining ishtiroki psixologik muammoni hal qiladi Tayanch iboralar: integrativ metod, integrativ kurs, integratsiyalashgan dars, ta’lim, model, birlashtirish, fanlararo bog‘liqlik, chegaradosh fanlar, asosiy fanlar, fan evolyutsiyasi, aniqlik, ko‘lam, ixchamlik. Zamonaviy umumta’lim muassasalarida o‘qituvchilar darsda o‘qitiladigan materialni yaxshi o‘zlashtirishlari uchun o‘quvchiga ma’lumotni iloji boricha yaxlit tarzda o‘tkazishga qaratilgan ko‘plab o‘qitish usullarini qo‘llaydilar. Bizning axborot asrimiz o‘qituvchi o‘quvchilar uchun eng katta foyda keltiradigan darsni o‘tkazish uchun eng yangi axborot texnologiyalarini amalda qo‘llash uchun keng imkoniyatlari ochilmoqda. Ammo yangi usullar bilan bir qatorda, vaqt sinovidan o‘tgan va aslida samaradorligini isbotlagan allaqachon tanish bo‘lgan usullar ham integratsion holda qo‘llaniladi. Bugungi kunga qadar integratsion texnologiyaga oid ko‘plab ta’riflar mavjud. Integratsion darsning kuchli jihatlari quyidagilardan iborat: 1. Bu turdagi mashg‘ulotlarda bola olamni bir butun, yaxlit holda tasavvur etishni boshlaydi. 2. Bola potensiali rivojlanadi, tevarak–atrofni katta qiziqish bilan o‘rganishga kirishadi, hodisalar uning ongida mantiqiy bog‘liqlik hosil qiladi. 3. Muloqot qobiliyati, taqqoslash–qiyoslash, umumlashtirish va xulosa qilish qobiliyatlari taraqqiy ettiradi. 4. Integratsion yondashuv idrokning yaxlitlik xususiyatiga mosligi sababli o‘zlashtirish jarayoni tezlashadi. 5. Darsning rivojlantiruvchi maqsadini amalga oshirish imkoniyatlari oshadi. 6. O‘qituvchining kreativligi va kompetensiyasini oshib borishiga asos bo‘ladi. 7. Darslarni integratsion shaklda tashkil etish nafaqat darsning maroqli va sermazmun o‘tishini, balki o‘quvchilar dunyoqarashining har tomonlama rivojlanishini kafolatlaydi. Integratsiyalashgan darslarni tashkil etishda tegishli fan o‘qituvchilarining ishtiroki psixologik muammoni hal qiladi, bu bolalarga yangi ma’lumot blokiga osongina kirishga imkon beradi, o‘qituvchining umumiy va kasbiy madaniyati darajasining o‘sishiga, maktab o‘quvchilarining global ta’lim nuqtai nazaridan qadriyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Ilk bor “STEAM” iborasini amerikalik bakterolog Rita Kolvell 1990–yilda fanga kiritishni taklif qilgan. Biroq 2000–yildan boshlab faol ishlatila boshlangan. “STEAM” iborasi quyidagicha tahlil etiladi: S – science (tabiiy fanlar) T – technology (texnologiya) E – engineyering (muhandislik ishi) A– art (san’at) M – mathematics (matematika) 2025 AUGUST NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 8 101 Bugungi kunda barkamol avlodni tarbiyalash muhim vazifalardan biri sanaladi. Barkamol avlod tarbiyalash jarayonini jadallashtirish esa aynan ta’lim tizimiga integratsion yondashuvni joriy etish masalasiga borib taqaladi. Integratsion yondashuv usullaridan biri bu hozirda dunyoda keng tarqalib borayotgan STEAM texnologiyasi hisoblanadi. Bunda muhandislik bilan bog‘liq kasblarga bo‘lgan tayyorgarlik ham amalga oshiriladi: STEAM – ta’limida amaliy mashg‘ulotlar yordamida bolalarga ilmiy–texnik bilimlaridan real hayotda foydalanish namoyon qilinadi. Har bir darsda o‘quvchilar zamonaviy industriya modellarini ishlab chiqadi, quradi va modelni rivojlantiradi. STEAM – dasturi bolalar kundalik hayotlarida duch keladigan qiyinchiliklarni yengishda zarur bo‘ladigan tanqidiy tafakkur va muammolarni yechish ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Faol kommunikatsiya va komandada ishlash. STEAM – dasturi faol kommunikatsiya va komandada ishlash bilan farqlanadi. Muloqot davrida o‘z fikrini bayon qilish va bahs–munozara olib borish uchun erkin muhit vujudga keltiriladi. Ular gapirishga va taqdimot qilishga o‘rganadilar. Bolalar doimo o‘qituvchi va sinfdoshlari bilan qatnashsalar, mashg‘ulotni yaxshi eslab qoladilar. STEAM yondoshuvi asosida umumta’lim maktablarida ta’lim sifatini oshirish mexanizmlari integratsion muhit tamoyillariga asoslagan mobil harakatli tezkor aloqa, hududiy yaxlitlikda hamda “maktab – labaratoriya” maydonchalarining imkoniyatlari aniqlangan. Ushbu usul ta’lim tizimining barcha turlarida amalga oshirilishi maqsadga muvofiq, chunki ta’lim sifatini oshirishda integratsion yondashuv tamoyillari yetakchilik qiladi. Ta’lim STEAM o‘quv, ilmiy va tarbiyaviy jarayonlarni takomillashtirishga qaratilgan va qisqa muddatda keng bilimlar tizimiga ega bo‘lishga hamda yaxlit tasavvurni shakllantirishga yordam beruvchi samarali usullardan biridir. Interaktiv o‘qitish texnologiyalari avvalambor o‘quv jarayoni subektlarini o‘zaro munosabatga kirishishidir(dialog, suhbat, diskussiya, intervyu,bahs–munozara) va buning uchun ma’lum muhit yaratilishi lozim: –bir–birini hurmat qilish va eshita olish; –bir–biriga yordam berish; –o‘zaro hamkorlikda faoliyat ko‘rsata olish. Interaktiv pedagogikani yuzaga kelishiga hamkorlik ta’limi konsepsiyasini turtki bo‘ldi. Hamkorlik ta’limi– o‘quv jarayonida bilimlarni birgalikda o‘zlashtirish, o‘zaro rivojlanish, o‘zaro munosabatlarni hamkorlikda tashkil etilishini ifodalovchi ta’lim bo‘lib, uning asosiy g‘oyasi o‘quv topshiriqlarni jamoada, kichik guruhlarda yoki juftliklarda birgalikda, hamkorlikda bajarishdir. Bu turdagi ta’lim J.J.Russo, K.D.Ushinskiy, V.A.Suxomlinskiy, A.S.Makarenko kabi novator– pedagoglarning qarashlari asosida shakllangan. Hamkorlik ta’limi talabalarda intellektual, ma’naviy–axloqiy, jismoniy qobiliyat, qiziqish, motivlarni rivojlantirish asosida dunyoqarashni hosil qilish maqsadini ilgari suradi. Ushbu ta’lim turi “Cooperative learning” (“Korporativ ta’lim”)dan farq qilib, u juftlik va kichik guruhda ishlash orqali talabalarning jamoada faoliyat yuritish ko‘nikmalariga ega bo‘lishlarini ta’minlaydi. Har qanday ta’lim kabi hamkorlik ta’limi ham muayyan ustuvor tamoyillarga ega. Ushbu tamoyillar hamkorlik ta’limining eng muhim asoslarini yoritishga xizmat qiladi. Ular quyidagilardan iborat. Interaktiv ta’limini tashkil etishda bir qator texnologiyalar va metodlar masalan: “Tayanch konspekt”, “Ajurali arra”, suhbat, “Aqliy hujum”, “Zinama–zina”, “Rotatsiya”, “Yumaloqlangan 2025 AUGUST NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 8 102 qor” rolli va ishbilarmonlik o‘yinlari, ijodiy bellashuv kabilar) qo‘llaniladi. Bunda e’tibor qaratiladigan jihat shuki, tanlangan har qanday texnologiya talabalar tomonidan o‘quv materiallarining juftlik, kichik guruh yoki jamoada o‘zaro samarali, muvaffaqiyatli o‘zlashtirilishini ta’minlay olishi lozim. “Ajurli arra”, “Zinama–zina”, “Asalari galasi”, “Galereya”, “Debat” texnologiyalar – hamkorlik ta’limi texnologiyalarining muhim turi. Hamkorlik ta’limida “Ajurli arra” texnologiyasidan keng foydalaniladi. “Ajurli arra” texnologiyasi (fr. “ajour” – bir yoqdan ikkinchi yoqqa o‘tgan, ikki tomoni ochiq–degan ma’noni anglatadi). Yaxlit mavzuni bir nechta qismlarga ajratgan holda mazmunini yoritish asosida talabalarning uni puxta o‘zlashtirishi, o‘z bilimlarini boshqalarga yetkazib berish layoqatiga ega bo‘lishi ta’minlovchi strategiY. Ushbu strategiyani qo‘llash jarayonida talabalar tayyor matnlar bilan ishlaydi. 1986 yilda F.Slavin tomonidan “Ajurli arra–2” texnologiyasi ishlab chiqilgan bo‘lsa–da, biroq, “Ajurli arra” strategiyasi o‘zining ommaviyligini saqlab qoldi. “Ajurli arra texnologiyasining texnologik modeli quyidagicha. “Ajurli arra” texnologiyasi tuzilish jihatdan o‘zida quyidagi bosqichlarni qamrab oladi: 1. Topshiriqni bo‘lish. Topshiriq va matnli materiallar bir nechta asosiy qismlarga (yoki mavzularga) kiritiladi. 2. Ekspert guruhlar. Qo‘lida bir mavzuga oid o‘quv topshiriqlari mavjud bo‘lgan talablar mavzuni muhokama qilish, boshqalarga o‘rgatish rejasini egallash uchun ekspert guruhga birlashadilar. Rotatsiya metodi. Talabalar bir necha guruhlarga bo‘linadi va har bir guruh doskaga osib qo‘yilgan, bir chetiga muammoli savol yozilgan vatman qog‘ozni oladi, belgilangan vaqt oralig‘ida ana shu savolga javob yozadi, so‘ngra o‘qituvchi vatmanlarni guruhlar aro almashtirilishini ta’minlaydi. Endilikda har bir gruh yangi muammo savoliga duch keladi va avvalgi guruh savolga qanday javob berganligi bilan tanishgan holda o‘z javobini yozadi. Shunday qilib har bir guruhga o‘z vatman qog‘ozi yetib kelguncha vatmanlar rotatsiyasi davom etadi. So‘ngra har bir guruh o‘z fikrlarini taqdimotini o‘tkazadi. “Delfi” metodi. Metod taklif qilinayotgan muqobil javoblar ichidan eng yaxshisini tanlashga yordam beradi. Buning uchun jamoaning a’zolaridan muayyan mavzu mohiyatini ochib beruvchi eng maqbul javoblarni bildirish taklif qilinadi. Bildirilgan javob variantlari to‘planadi. So‘ngra jamoaning har bir a’zosidan ma’lum ketma–ketlikda mavjud javoblarning har biriga baho berish talab qilinadi. Delphi usulining asosiy g‘oyasi mutaxassislarga e'tiborni qaratilayotgan masalalarga qaratish va o‘zaro ta'sirdan qochish imkonini berishdir (masalan, agar mutaxassis ma'lum bir sohada tan olingan hokimiyat guruhda birga ekanligini bilsa, u ongsiz ravishda uning fikriga moslasha boshlaydi). Ekspert guruhlari ham kompaniya xodimlaridan, ham uchinchi tomon mutaxassislaridan iborat. ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Qudratova, S., & To'rabekova, D. (2023). ROLAN THE FUTURE OF THE STEAM INCREASING PERSONAL TEACHER'S FORMAT.Modern science and Research,2(9), 40-44. 2025 AUGUST NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 8 103 2. Qudratova, S. (2024). Increasing Problematic, which is one of the steam increasing in the foundation of the approach.Modern science and Research,3(1), 1-6. 3. Qudratova, S., & Hakimova, D. (From 2025). METHODOLOGY IN NATURAL SCIENCE WITH THE PRIMA TEA MUNCHING GRAD.International journal of artificial intelligence,1(1), 1420-1423. 4. Qudratova, S., & Tilovboyeva, S. (2024). GIVE STUDENTS A MODERN INTRODUCTION TO THE STUDY OF KNOWLEDGE IN PRIMARY EDUCATION.Modern science and Research,3(12), 378-382. 5. Qudratova, S., & Since Managed, D. (2024). MATHEMATICAL VIVID IMAGINATION THE FORMATION OF PRIMARY GRADE STUDENTS.Modern science and Research,3(12), 305-311. 6. Qudratova, S., & Tilovboyeva, S. (2024). THE ORGANIZATION OF THE USE SYSTEM FOR THAT CLASS INTERNATIONAL EXPERIENCE FOR STUDENTS.Nauka sovremennoy akademicheskie issledovaniya v,3(48), 160-164. 7. Qudratova, S. B., Atenov, J. D., & Normurodov, S. Z. (From 2025). START ‘CONSTIPATION IN THE GENERAL PRINCIPLES OF THE SCIENCE OF STEAM EDUCATION, TECHNOLOGY EDUCATION, SUBJECT AND TASKS.Inter education & global study, (2), 142-153. 8. Daughter, B. S. K., & Akramjanovich, K. A. (2024). STEAM TECHNOLOGY.Eurasian journal of academic research,4(7), 494-497. 9. Qudratov, T. B. (2021). International experiences in education.Vestnik master, (1-3 (112)), 66-67.