O'ZBEKISTON MEHNAT QONUNCHILIGIDA JAMOA SHARTNOMASINING AHAMIYATI VA IJTIMOIY HAYOTDAGI O'RNI

2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 159 O‘ZBEKISTON MEHNAT QONUNCHILIGIDA JAMOA SHARTNOMASINING AHAMIYATI VA IJTIMOIY HAYOTDAGI O‘RNI Jiyanova Shohidaxon Mahsumovna Farg‘ona viloyati yuridik texnikumi maxsus fan o‘qituvchisi, 3-darajali yurist. E-Pochta: [email protected] Mirzatoxirova Sarvinoz Farhodjon qizi Farg‘ona viloyati Yuridik texnikumi II bosqich yuridik xizmat yo‘nalishi 42/24-guruh o‘quvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17618353 Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston mehnat qonunchiligida jamoa shartnomasining ahamiyati hamda uning ijtimoiy hayotdagi o‘rni tahlil qilinadi. Jamoa shartnomasi mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi muhim huquqiy hujjat bo‘lib, ish beruvchi va xodimlar manfaatlarini muvofiqlashtirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Tadqiqotda jamoa shartnomalarining ijtimoiy adolatni ta’minlash, mehnat sharoitlarini yaxshilash va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishdagi roli yoritilgan. Shuningdek, amaldagi qonunchilik va xalqaro tajriba asosida O‘zbekistonda jamoa shartnomalari institutini yanada takomillashtirish yo‘llari taklif etilgan. Kalit so‘zlar: jamoa shartnomasi, mehnat qonunchiligi, mehnat munosabatlari, ijtimoiy hamkorlik, kasaba uyushmalari, mehnat huquqi, mehnat sharoitlari, ijtimoiy kafolatlar, mehnat nizolari, xalqaro mehnat standartlari, ijtimoiy adolat, huquqiy mexanizm. THE SIGNIFICANCE OF THE COLLECTIVE AGREEMENT IN UZBEKISTAN’S LABOR LEGISLATION AND ITS ROLE IN SOCIAL LIFE Annotation. This article analyzes the importance of the collective agreement in Uzbekistan’s labor legislation and its role in social life. The collective agreement is a key legal instrument that regulates labor relations and serves as an essential means of balancing the interests of employers and employees. The study highlights the role of collective agreements in ensuring social justice, improving working conditions, and increasing production efficiency. In addition, based on the current legislation and international experience, the article proposes ways to further improve the institution of collective agreements in Uzbekistan. Keywords: collective agreement, labor legislation, labor relations, social partnership, trade unions, labor law, working conditions, social guarantees, labor disputes, international labor standards, social justice, legal mechanism. Kirish. Har qanday demokratik jamiyatda inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, ayniqsa mehnat sohasida ijtimoiy adolat va tenglikni qaror toptirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mehnat munosabatlari tizimi insonning iqtisodiy, ijtimoiy va huquqiy manfaatlari bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning uyg‘unlashuvi jamiyat barqarorligi va taraqqiyotining muhim sharti sifatida namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan, jamoa shartnomasi institutining mehnat qonunchiligi tizimidagi o‘rni alohida ahamiyat kasb etadi. Jamoa shartnomasi — bu mehnat jamoasi (yoki xodimlar vakillari) bilan ish beruvchi o‘rtasida tuziladigan, mehnat sharoitlarini, ish haqi miqdori va to‘lov tartibini, dam olish va ijtimoiy kafolatlarni hamda taraflarning majburiyatlarini belgilovchi huquqiy hujjatdir. 2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 160 Ushbu institut mehnat sohasida ijtimoiy hamkorlik tamoyilini amalga oshirishning asosiy shakllaridan biri sifatida e’tirof etiladi. U xodimlar manfaatlarini himoya qilish bilan birga, ish beruvchining iqtisodiy manfaatlarini ham hisobga olib, o‘zaro muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Mehnat kodeksida jamoa shartnomalari mehnat munosabatlarini demokratlashtirish, taraflarning huquq va majburiyatlarini muvozanatlash hamda mehnat nizolarini oldini olish vositasi sifatida belgilangan. Shu bilan birga, jamoa shartnomalarining amaliyotdagi ahamiyati faqat mehnat sharoitlarini tartibga solish bilan cheklanmay, balki ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlash, xodimlarning hayot sifatini oshirish, mehnat unumdorligini ko‘tarish va ishlab chiqarish madaniyatini yuksaltirishga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bugungi kunda O‘zbekistonda olib borilayotgan huquqiy islohotlar mehnat sohasida ijtimoiy hamkorlik mexanizmlarini yanada takomillashtirish, kasaba uyushmalarining rolini kuchaytirish va jamoa shartnomalari institutini xalqaro mehnat standartlariga moslashtirishni talab etmoqda. Shu bois, jamoa shartnomasi institutining nazariy asoslarini chuqur o‘rganish, amaldagi qonunchilik va amaliyot o‘rtasidagi uyg‘unlikni ta’minlash, hamda xorijiy tajriba asosida takomillashtirish yo‘nalishlarini aniqlash dolzarb ilmiy vazifa hisoblanadi. Mazkur tadqiqotning maqsadi — O‘zbekiston mehnat qonunchiligida jamoa shartnomasi institutining huquqiy asoslarini, uning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilish, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etishning ilmiy-nazariy hamda amaliy yo‘llarini ishlab chiqishdan iboratdir. Tadqiqotning ilmiy yangiligi jamoa shartnomalarining ijtimoiy-huquqiy mohiyatini zamonaviy islohotlar nuqtayi nazaridan qayta ko‘rib chiqish va ularni ijtimoiy hamkorlikning samarali mexanizmi sifatida baholashda namoyon bo‘ladi. Adabiyotlar tahlili va mushohada O‘zbekiston mehnat qonunchiligi tizimida jamoa shartnomasi institutining huquqiy, ijtimoiy va amaliy ahamiyatini chuqur tahlil qilishda avvalo ushbu institutning shakllanish bosqichlari, nazariy asoslari va xalqaro tajriba bilan uyg‘unligi masalalariga e’tibor qaratish lozim. Mehnat sohasidagi jamoaviy kelishuv va muzokaralar institutining paydo bo‘lishi sanoat jamiyati shakllanishi bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, u xodimlar manfaatlarini himoya qilishning huquqiy kafolatlangan shakliga aylangan. 1. Jamoa shartnomasi institutining nazariy asoslari Jamoa shartnomasi tushunchasi huquqshunoslik va sotsiologik nazariyada turlicha talqin qilinadi. Huquqiy nuqtayi nazardan, u mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi kollektivhuquqiy hujjat sifatida qaraladi (A. Mavlonov, 2018). Sotsiologik yondashuvda esa jamoa shartnomasi jamiyatda ijtimoiy muvozanatni saqlash, manfaatlar ziddiyatini huquqiy yo‘l bilan hal etish vositasi sifatida talqin etiladi (Z. Rahmonqulova, 2020). Mazkur yondashuvlar bir-birini to‘ldiradi: jamoa shartnomasi nafaqat mehnat sharoitlarini belgilovchi hujjat, balki ijtimoiy hamkorlikning madaniy-huquqiy shakli hamdir. Bu fikrni xalqaro tajriba ham tasdiqlaydi. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) tomonidan qabul qilingan 98-sonli “Tashkilot tuzish va jamoaviy muzokaralar to‘g‘risida”gi konvensiya (1949-yil) hamda 154-sonli “Jamoaviy muzokaralar to‘g‘risida”gi konvensiya (1981-yil) jamoa shartnomasini mehnat sohasidagi ijtimoiy adolatni ta’minlovchi asosiy mexanizmlardan biri sifatida e’tirof etadi. 2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 161 2. O‘zbekiston mehnat qonunchiligida jamoa shartnomasining o‘rni O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Mehnat kodeksi (2022-yil 30-aprelda qabul qilingan) jamoa shartnomalariga alohida bob bag‘ishlab, ularning mazmuni, shakli, tuzish tartibi va ijrosini nazarda tutadi. Kodeksning tegishli normalariga ko‘ra, jamoa shartnomasi ish beruvchi bilan xodimlarning vakillik organi (ko‘pincha kasaba uyushmasi) o‘rtasida tuziladi va unda taraflarning o‘zaro majburiyatlari, mehnat sharoitlari, ish haqi miqdori, ijtimoiy kafolatlar hamda mehnatni muhofaza qilish choralari belgilanadi. Huquqshunos olim N. Xolmirzayevning ta’kidlashicha, jamoa shartnomasi — bu “mehnat jamoasi va ish beruvchi o‘rtasidagi ijtimoiy kelishuv madaniyatini ifodalovchi demokratik institut” bo‘lib, u mehnat jamoasining faolligini oshiradi, mehnat jarayonida o‘zaro mas’uliyatni mustahkamlaydi (Xolmirzayev N., 2019). Shuningdek, Sh. Mustafoyev o‘z tadqiqotida jamoa shartnomasining ahamiyatini quyidagicha asoslaydi: “Jamoa shartnomalari ijtimoiy-iqtisodiy manfaatlarni muvofiqlashtirish, mehnat nizolarini oldini olish hamda ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning eng samarali vositalaridan biridir.” (Mustafoyev Sh., 2021). 3. Xalqaro tajriba va ilmiy yondashuvlar Xorijiy adabiyotlarda jamoaviy muzokaralar va jamoa shartnomalari masalasi keng o‘rganilgan. Masalan, R. Blanpain (Belgiyada) jamoaviy shartnomalarni “mehnat munosabatlarini o‘zaro ishonch asosida boshqarish tizimi” deb ataydi. G. Casale (XMT eksperti) esa jamoa shartnomalarini “ijtimoiy tinchlikning asosiy kafolati” sifatida baholaydi. Yevropa davlatlarida jamoa shartnomalari ishchi kuchi bozori tartibotining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ularning amal qilish doirasi soha, hudud yoki milliy darajada belgilanadi. Masalan, Germaniyada sohaviy jamoa shartnomalari barcha korxonalarga majburiy kuchga ega bo‘lishi mumkin. Bu holat mehnat qonunchiligini markazlashgan, tizimli mexanizm sifatida shakllantirgan. Ushbu tajribalar O‘zbekiston uchun ham dolzarb bo‘lib, mamlakatda jamoa shartnomalarining huquqiy maqomini kuchaytirish, ularning bajarilishini samarali nazorat qilish hamda kasaba uyushmalari faoliyatini qo‘llab-quvvatlash zarurligini ko‘rsatadi. 4. Amaliy tahlil va mavjud muammolar O‘zbekiston amaliyotida jamoa shartnomalarining qabul qilinishi ko‘p hollarda formallik xarakterini kasb etadi. Ayrim korxona va tashkilotlarda jamoa shartnomasi faqat mehnat inspeksiyasi yoki yuqori tashkilotlar talabi sifatida rasmiylashtiriladi, ammo ularning ijrosi doimiy nazorat qilinmaydi. Bu holat mehnat nizolari, ish haqi va ijtimoiy kafolatlar bo‘yicha kelishmovchiliklarga olib keladi. Shuningdek, tahlillar shuni ko‘rsatadiki, jamoa shartnomalari samaradorligining pasayishiga quyidagi omillar ta’sir etmoqda:  jamoa muzokaralarida kasaba uyushmalari vakillarining huquqiy tayyorgarligi yetarli emasligi;  ish beruvchilarning ayrim hollarda shartnomaviy majburiyatlarni chetlab o‘tishi;  mehnat qonunchiligi normalarini amaliyotda to‘liq qo‘llamaslik;  jamoa shartnomalarining monitoring va baholash tizimining yetarli darajada ishlab chiqilmagani. 5. Mushohada va ilmiy xulosalar Yuqoridagi tahlillar asosida aytish mumkinki, jamoa shartnomasi nafaqat mehnat huquqining institutlaridan biri, balki ijtimoiy boshqaruvning huquqiy shakli sifatida ham qaralishi 2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 162 zarur. U mehnat jamoasida o‘zaro hurmat, adolat va mas’uliyat muhitini shakllantiradi, shuningdek, ijtimoiy nizolarni huquqiy mexanizm orqali hal etishga xizmat qiladi. Ilmiy nuqtayi nazardan, jamoa shartnomasi institutining samarali faoliyat yuritishi uchun quyidagi shartlar muhim: 1. Huquqiy asoslarning mustahkamligi — qonunchilikda jamoa shartnomalarining ijrosi uchun aniq kafolat va javobgarlik mexanizmlarini belgilash; 2. Ijtimoiy hamkorlikni rivojlantirish — kasaba uyushmalari, ish beruvchilar va davlat organlari o‘rtasidagi hamkorlikni institutsionallashtirish; 3. Tahlil va monitoring tizimi — jamoa shartnomalarining bajarilishini baholash va natijalarni jamoatchilikka ochiq e’lon qilish; 4. Huquqiy madaniyatni oshirish — mehnat jamoalarida muzokara madaniyati va huquqiy savodxonlikni kuchaytirish. Xulosa va tavsiyalar O‘tkazilgan nazariy tahlil va amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, jamoa shartnomasi institutining samarali faoliyat yuritishi O‘zbekiston mehnat qonunchiligi tizimida nafaqat mehnat munosabatlarini tartibga solish vositasi, balki keng ma’noda ijtimoiy barqarorlik, adolat va hamkorlikni ta’minlovchi mexanizm sifatida qaralishi zarur. Jamoa shartnomasi mehnat jamoalarida o‘zaro ishonchni mustahkamlaydi, taraflarning manfaatlarini muvofiqlashtiradi va mehnat muhitini ijtimoiy adolat tamoyillari asosida boshqarish imkonini beradi. Shu bilan birga, u ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, xodimlarning mehnatga bo‘lgan rag‘batini kuchaytirish hamda mehnat nizolarini oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Mehnat kodeksida jamoa shartnomalarining huquqiy asoslari aniq belgilangan bo‘lsa-da, ularning amaliyotda to‘liq va samarali qo‘llanilishi uchun hali ham bir qator tizimli muammolar mavjud. Xususan, ayrim korxonalarda jamoa shartnomalari faqat rasmiy hujjat sifatida tuzilib, ijrosi bo‘yicha yetarli monitoring olib borilmaydi; kasaba uyushmalari vakillarining huquqiy savodxonligi yetarli darajada emas; ish beruvchilar tomonidan ayrim majburiyatlarning bajarilmasligi holatlari uchrab turadi. Mazkur muammolarni hal etish va jamoa shartnomalari institutini yanada takomillashtirish maqsadida quyidagi tavsiyalarni ilgari surish mumkin: Tavsiyalar 1. Huquqiy mexanizmlarni takomillashtirish: Jamoa shartnomalarining ijrosini ta’minlashga oid aniq javobgarlik choralari Mehnat kodeksida yanada mustahkamlab qo‘yilishi lozim. Bu orqali shartnomaviy majburiyatlarni buzgan tomonlarga nisbatan huquqiy sanksiyalarni qo‘llash mexanizmlari kuchaytiriladi. 2. Kasaba uyushmalarining rolini oshirish: Kasaba uyushmalari vakillarining muzokara olib borish ko‘nikmalari, huquqiy savodxonligi va ijtimoiy faolligini oshirish uchun muntazam o‘quv kurslari va treninglar tashkil etish zarur. Ular jamoa shartnomalarining tuzilishi va ijrosi ustidan samarali nazoratni amalga oshirishi kerak. 3. Monitoring va tahlil tizimini joriy etish: Har bir jamoa shartnomasining bajarilishi bo‘yicha yillik monitoring tizimini yo‘lga qo‘yish, natijalarni ochiq e’lon qilish va tahlil asosida baholash jamoaviy mas’uliyatni kuchaytiradi. 2025 NOVEMBER NEW RENAISSANCE INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 2 | ISSUE 11 163 4. Xalqaro tajriba asosida modernizatsiya: Xalqaro mehnat tashkiloti konvensiyalarida belgilangan tamoyillarni milliy qonunchilikka yanada chuqurroq integratsiya qilish, jamoa shartnomalari tuzilishida Yevropa davlatlari tajribasini (xususan, Germaniya, Fransiya, Polsha kabi mamlakatlarda sohaviy kelishuvlar tizimini) inobatga olish zarur. 5. Huquqiy madaniyatni yuksaltirish: Ish beruvchi va xodimlar o‘rtasida ijtimoiy hamkorlik va huquqiy ongni shakllantirish maqsadida mehnat huquqi sohasida targ‘ibot-tashviqot ishlarini kuchaytirish, ommaviy axborot vositalari va ta’lim tizimi orqali huquqiy bilimlarni keng yoyish lozim. 6. Elektron nazorat tizimlarini joriy etish: Jamoa shartnomalarining tuzilishi, ro‘yxatdan o‘tkazilishi va ijrosi jarayonlarini raqamlashtirish orqali shaffoflikni ta’minlash va davlat mehnat inspeksiyasi faoliyatini optimallashtirish tavsiya etiladi. Umumiy xulosa Shunday qilib, jamoa shartnomasi institutini chuqur ilmiy o‘rganish va uni amaliyotda to‘liq tatbiq etish mehnat qonunchiligining rivojlanishida strategik ahamiyatga ega. Bu institutning samarali faoliyati — xodimlar huquqlarini himoya qilish, mehnat munosabatlarini barqarorlashtirish, ijtimoiy adolatni qaror toptirish va jamiyatda ijtimoiy tinchlikni ta’minlashning muhim kafolatidir. Shu sababli, jamoa shartnomalarining milliy huquqiy tizimdagi o‘rni va amaliy ahamiyatini mustahkamlash O‘zbekistonning ijtimoiy-huquqiy taraqqiyot yo‘lida muhim omil bo‘lib qoladi. Xulosa qilib aytganda, jamoa shartnomasi mehnat munosabatlarini demokratlashtirish, xodimlarning huquq va manfaatlarini himoya qilish hamda jamiyatda ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashning asosiy huquqiy vositasi hisoblanadi. Shu bois bu institutni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish va milliy amaliyotga tizimli tatbiq etish mehnat qonunchiligi rivojining dolzarb yo‘nalishlaridan biridir. Foydalanilgan adabiyotlar 1. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent: Adolat, 2022. 2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2023. 3. Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT). – 98-sonli “Tashkilot tuzish va jamoaviy muzokaralar to‘g‘risida”gi Konvensiya, 1949-yil. 4. Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT). – 154-sonli “Jamoaviy muzokaralar to‘g‘risida”gi Konvensiya, 1981-yil. 5. Mavlonov A. Mehnat huquqi: nazariya va amaliyot. – Toshkent: TDYuU nashriyoti, 2018. 6. Rahmonqulova Z. Jamoa shartnomasining huquqiy mohiyati va amaliy ahamiyati. – Yuridik fanlar jurnali, №2, 2020. 7. Mustafoyev Sh. O‘zbekiston mehnat qonunchiligida jamoa shartnomalarining rivojlanish tendensiyalari. – Toshkent: TDYuU ilmiy maqolalar to‘plami, 2021. 8. Casale G. Collective Bargaining: A Fundamental Principle of Labour Law. – Geneva: ILO Publication, 2011.