SANOAT OQAVA SUVLARI TOZALASH TEXNOLOGIYALARI VA EKOLOGIK NAZORAT

Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 18 DOI: https://10.5281/zenodo.17618351 SANOAT OQAVA SUVLARI TOZALASH TEXNOLOGIYALARI VA EKOLOGIK NAZORAT Nazirov Sanjar O‘razali o‘g‘li Jizzax Politexnika Instituti assistenti E-mail: [email protected] Mamadiyorov Sardor Tursun o‘g‘li Jizzax Politexnika Instituti talabasi E-mail: [email protected] ANNOTATSIYA Sanoat oqava suvlari shahar tozalash inshootlari ishiga, landshaft va suv havzalariga tashlanganda ekologik vaziyatga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatadigan murakkab ifloslantiruvchi moddalar majmuasini o‘z ichiga oladi. Har bir sanoat korxonasi o‘ziga xos texnologik jarayonlar orqali turli tarkibdagi chiqindi suvlarni hosil qiladi, bu esa ularni tozalashni noaniq va murakkab vazifaga aylantiradi. Ushbu maqolada sanoat chiqindi suvlarining ekologik xavfi, tozalash texnologiyalari va sifat nazorati tizimlari ilmiy asosda yoritilib, oxirida umumiy xulosaga kelinadi. Kalit so‘zlar: sanoat oqava suvlari, tozalash, ekologik, monitoring, ifloslantiruvchi moddalar, biologik, fizik-kimyoviy, suv balansi АННОТАЦИЯ Промышленные сточные воды представляют собой сложный комплекс загрязняющих веществ, которые при сбросе на городские очистные сооружения, в ландшафт или водоёмы оказывают серьёзное отрицательное воздействие на экологическую обстановку. Каждое промышленное предприятие в результате своих специфических технологических процессов образует сточные воды различного состава, что делает их очистку сложной и неоднозначной задачей. В данной статье с научной точки зрения рассматриваются экологическая опасность промышленных сточных вод, технологии их очистки и системы контроля качества, а также приводятся общие выводы по результатам исследования. Ключевые слова: промышленные сточные воды, очистка, экологический, мониторинг, загрязняющие вещества, биологический, физико-химический, водный баланс. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 19 KIRISH A’trof-muhit ifloslanishi bugungi kunda global dolzarb muammo bo‘lib, u faqat maishiy chiqindi suvlar bilan cheklanmaydi. Sanoat korxonalari ishlab chiqarishda kimyoviy moddalardan keng foydalanishi natijasida hosil bo‘ladigan oqava suvlar suv havzalariga tushganda tuzatib bo‘lmaydigan zarar yetkazadi. Ushbu suvlar shahar kanalizatsiyasiga oqizilganda tozalash inshootlariga ortiqcha yuklama tushadi va biologik tizimlarning ishini buzadi. Sanoat chiqindi suvlarining xilma-xilligi har bir korxona uchun alohida tadqiqot va maxsus tozalash yondashuvini talab qiladi. Qonunchilik bu jarayonni qat’iy tartibga soladi: har bir mintaqa ifloslantiruvchi moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyasi (mg/l) bo‘yicha standartlar belgilaydi va shahar oqava suv xizmatlari doimiy nazorat olib boradi. Shunday ekan, korxonalar oqava suvlarni chiqarishning salbiy oqibatlarini minimallashtirishga majburdir va bu qonun bilan ham nazoratga olinadi masalan, “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 11.10.2018 yildagi 820son qaroriga ko‘ra endilikda sanoat korxonalari va boshqa xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan a’trof-muhitga, xususan suv havzalariga chiqariladigan ifloslangan oqova suvlar uchun kompensatsiya to‘lovlari joriy etildi. Bunday mexanizm korxonalarni ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladigan oqova suvlarni tozalash, qayta ishlash yoki normativ me’yorlarga muvofiq holda tashlashga undaydi. Qarorga muvofiq, suv obyektlariga normadan ortiq miqdorda ifloslantiruvchi moddalarning chiqarilishi nafaqat ekologik, balki iqtisodiy javobgarlikka ham sabab bo‘ladi. To‘lovlar miqdori chiqarilgan moddalarning turi, massasi, ifloslantirish darajasi va belgilangan me’yorlardan og‘ishiga qarab hisoblanadi. Bu tartib sanoat oqova suvlari tarkibini nazorat qilish, a’trof-muhitni asrash va suv resurslaridan oqilona foydalanish yo‘lida muhim qadam bo‘ldi. Natijada, mazkur qaror sanoat korxonalarini ekologik mas’uliyatni oshirishga, tozalash inshootlarini modernizatsiya qilishga va suv resurslarini muhofaza etishga rag‘batlantiradi. Shu orqali mamlakatda barqaror ekologik muvozanatni saqlash, suv havzalarini ifloslanishdan himoya qilish hamda sanoat faoliyatining ekologik xavfini kamaytirish imkoniyati yaratiladi. [7] Tozalash texnologiyalarining ilmiy asoslari sifatida esa quyidagilarni ko‘rib chiqishimiz mumkin. Sanoat oqava suvlarining notekis oqimi va ifloslanish darajasi ularni shahar chiqindi suvlaridan keskin farqlaydi. Tozalash texnologiyasini tanlash suv tarkibidagi dominant ifloslantiruvchi moddalarga bog‘liq bo‘lib, quyidagi bosqichli tizim qo‘llaniladi: 1. O‘rtalashtirish – oqim tezligi va konsentratsiyasini barqarorlashtirish uchun aeratsiyali tanklar. Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 20 2. Mexanik tozalash – qattiq mexanik aralashmalar (qog‘oz tolalari, rezina zarralari, organik qoldiqlar) uchun mos filtrlar. 3. Fizik-kimyoviy tozalash – flotatsiya orqali mayda cho‘kmaydigan moddalarni yopishtirib, flotopen (cho‘kindi) sifatida ajratish. 4. Biologik tozalash – aerob va anaerob sharoitlarda faollashtirilgan loy yordamida organik birikmalarni oksidlash. 5. Anaerob tozalash – organik moddalarga boy suvlar uchun biogaz ishlab chiqarish bilan birga tozalash. Maxsus yechimlar sifatida My DAF (flotatsion tizim) va “My AMI” (anaerob reaktorlar) kabi zamonaviy uskunalardan foydalaniladi. Mahalliy tozalash inshootlari (LOS) oksidlanmaydigan va toksik moddalarni shahar tizimlariga yetkazmasdan tozalashni ta’minlaydi. Fizik-kimyoviy usullar (adsorbsiya, membrana filtrlash, ion almashinuvi) va kimyoviy cho‘ktirish jarayonlari erigan og‘ir metallar va organik birikmalarni samarali olib tashlaydi. Ushbu texnologiyalar yuqori moslashuvchanlik, avtomatlashtirish imkoniyati va uzluksiz ish rejimida 95–99% tozalash samaradorligini ta’minlaydi. Oqova suvlarni tozalash ham sifat nazorati va monitoringning ilmiy yondashuvlarni talab etadi. Oqava suvlarning ifloslanish darajasi konsentratsiya birligi (mg/l yoki g/m³) orqali baholanadi. Doimiy monitoring quyidagi ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga oladi: • XPK (kimyoviy kislorod sarfi) – organik moddalar umumiy konsentratsiyasi. • BPK (biologik kislorod sarfi) – biologik oksidlanadigan birikmalar. • Oqova suv tarkibidagi moddalar, pH, rang, minerallashuv, biogen elementlar (azot, fosfor, kaliy) va boshqalar. An’anaviy laboratoriya tahlillari sekin va faqat namuna olish vaqtida ma’lumot beradi. Zamonaviy yechim sifatida avtomatlashtirilgan sensor stansiyalari doimiy real vaqt rejimida ishlaydi. Ular loyqalik, harorat, og‘ir metall ionlari va organik birikmalarni aniqlab, favqulodda oqova suv tarmoqlarida quvur yorilish holatini tezkor choralar ko‘rish imkonini beradi. Bir nechta stansiya ma’lumotlarini solishtirish orqali ifloslanish manbai aniq lokalizatsiya qilinadi. Suv balansi va samaradorlikni oshirish muhim ustuvor vazifa hisoblanadi. Sanoat korxonalarida suvdan foydalanish samaradorligi quyidagi ko‘rsatkichlar bilan baholanadi: • Qayta ishlangan suv ulushi = (Qayta ishlatilgan suv / Umumiy iste’mol)× 100% • Yo‘qotish foizi = (Yo‘qotilgan suv / Umumiy iste’mol) × 100% Suv balansi hisobida barcha kirim-chiqimlar (sovutish suvlari, texnologik yo‘qotishlar, kompensatsiya suvlari) hisobga olinadi. Ifloslanmagan isitilgan suv Educational Research in Universal Sciences ISSN: 2181-3515 VOLUME 4 | ISSUE 14 | 2025 https://t.me/Erus_uz Multidisciplinary Scientific Journal November, 2025 21 sovutish minoralariga qaytariladi, tozalangan suvning bir qismi korxonalarda qayta ishlatiladi. XULOSA Barqaror rivojlanish yo‘lida sanoat oqava suvlarini tozalash nafaqat qonuniy majburiyat, balki ekologik barqarorlikning asosiy sharti hisoblanadi. Ilmiy asoslangan bosqichli tozalash tizimlari, avtomatlashtirilgan monitoring va suv balansini optimallashtirish orqali korxonalar a’trof-muhitga salbiy ta’sirni minimallashtirishi, resurslarni tejashi va biogaz kabi qo‘shimcha mahsulotlar ishlab chiqarishi mumkin. Yangi va rekonstruksiya qilinadigan inshootlar milliy iqtisodiy rejalarga mos kelishi, mavjud tarmoqlarning texnik-iqtisodiy bahosi hisobga olinishi lozim. Faqat shunday yaxlit yondashuv orqali sanoat rivojlanishi ekologik xavfsizlik bilan uyg‘unlashadi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Karimovich, T. M., & Obidovich, S. A. (2021). To increase the effectiveness of the use of Information Systems in the use of water. Development issues of innovative economy in the agricultural sector, 222-225. 2. Sultonov, A. (2019). Water use planning: a functional diagram of a decision-making system and its mathematical model. International Finance and Accounting, 2019(5), 19. 3. Sultonov, A., & Turdiqulov, B. (2022). Suv qabul qilish inshootlarining ishlash samaradorligini oshirishda filtrlarning o‘rni. Евразийский журнал академических исследований, 2(11), 12-19. 4. Nazirov , S. O. o‘g‘li. (2023). Global suv tanqisligi davrida suv ta’minoti tizimlarini takomillashtirish masalalari. Educational Research in Universal Sciences, 2(13), 109– 115. 5. Karimov, Y. N. (2022). Aholini ichimlik suvi bilan ta’minlash muammolari. Science and Education, 3(12), 369-375. 6. Karimov, E. T. o‘. (2023). Mamalakatimizda yengil avtomobil yuvish shaxobchalarining oqova suvlarini oqizishda yangi tizimlarni ishlab chiqish. Educational Research in Universal Sciences, 2(13), 263–267. 7. Nazirov Sanjar, & Karimov Yusuf. (2023). Yer osti muhandislik tarmoqlarini joylashtirish va ularning mustahkamlik parametrlarini aniqlash. Innovations in Technology and Science Education, 2(9), 402–408.