FARG'ONA SHAHAR HUDUDIDA YER UCHASKALARIGA KADASTR RAQAMINI SHAKLLANTIRISH JARAYONIDA GAT TEXNOLOGIYALARINING QO'LLANISHI

Lat. Am. J. Educ. 5, 6 (November, 2025) 192 Latin American Journal of Education www.lajoe.org FARG‘ONA SHAHAR HUDUDIDA YER UCHASKALARIGA KADASTR RAQAMINI SHAKLLANTIRISH JARAYONIDA GAT TEXNOLOGIYALARINING QO‘LLANISHI https://doi.org/10.5281/zenodo.17619242 Xakimova Kamola Raximjonovna Farg'ona davlat texnika universiteti dotsenti Soliyev Azizbek Isroil o'g'li Farg'ona davlat texnika universiteti tayanch doktoranti ANNOTATSIYA: Mazkur maqolada Farg‘ona shahar hududida yer uchastkalariga kadastr raqamlarini shakllantirish jarayonida geografik axborot tizimlari (GAT) texnologiyalarining qo‘llanishi hamda ularning amaliy samaradorligi keng qamrovda yoritilgan. Unda GATning zamonaviy fazoviy tahlil imkoniyatlari, masofadan zondlash ma’lumotlaridan foydalanish, raqamli geoma’lumotlar bazasini yaratish, yer uchastkalarini identifikatsiya qilish va ularni huquqiy tasniflashda GATning o‘rni ilmiyuslubiy asosda tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada kadastr jarayonlarining tezkorligi va aniqligini oshirish, hududlarni boshqarishda shaffoflikni ta'minlash hamda aholiga ko‘rsatilayotgan interaktiv davlat xizmatlarini optimallashtirishda GATning strategik ahamiyati ko‘rsatib beriladi. Tahlillar Farg‘ona shaharining real amaliy tajribasi, mavjud raqamli infratuzilma holati va kadastr xizmatlari faoliyatiga tayangan holda olib borilgan. Kalit so‘zlar: GAT texnologiyalari; kadastr raqami; yer uchastkasi; fazoviy ma’lumotlar; masofadan zondlash; geoma’lumotlar bazasi; Farg‘ona shahri; raqamli kadastr; hududlarni boshqarish; geodeziya; kartografiya; landshaft tahlili; hududiy ma’lumotlar tizimi. Kirish O‘zbekistonning urbanizatsiya jarayonlari jadal sur’atlarda rivojlanayotgan bir sharoitda yer resurslarini boshqarishning zamonaviy va ishonchli mexanizmlarini yaratish dolzarb masalaga aylandi. Xususan, Farg‘ona shahri respublikaning eng zich aholi yashaydigan, iqtisodiy faollik yuqori bo‘lgan hududlaridan biri sifatida yer maydonlarining huquqiy maqomi, ularning aniq chegaralari va tasniflanishi bilan bog‘liq jarayonlarda zamonaviy raqamli texnologiyalarga ehtiyoj yuqoridir. Yer uchaskalariga kadastr raqamini shakllantirish ushbu jarayonning eng muhim bo‘g‘ini bo‘lib, mulkchilik huquqlarini tartibga solish, soliq bazasini shakllantirish, shahar qurilishi istiqbolini belgilash hamda hududiy rejalashtirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.[1] Geografik Axborot Tizimlari (GAT)ning qo‘llanishi, ayniqsa, so‘nggi Lat. Am. J. Educ. 5, 6 (November, 2025) 193 Latin American Journal of Education www.lajoe.org yillar davomida Farg‘ona shahrida yer kadastri tizimining yangilanishi, takomillashuvi va raqamli transformatsiyasida asosiy omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Mazkur maqolada GAT texnologiyalarining kadastr jarayonlaridagi roli, ulardan foydalanishning texnik, tashkiliy va huquqiy asoslari hamda amaliy samaradorligi keng tahlil qilinadi. GAT texnologiyalari zamonaviy raqamli boshqaruvning ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, geografik ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash, tahlil qilish va vizuallashtirish imkonini beradi. Yer kadastri jarayonida GATning o‘rni quyidagi jihatlar bilan yanada yaqqol ko‘rinadi.[2] GAT tizimlari yuqori aniqlikdagi sun’iy yo‘ldosh kuzatuvlari, GPS–RTK o‘lchov qurilmalari, dronlar va aerofotosuratlar orqali yer maydonlarining koordinatalarini santimetr darajasida aniqlash imkonini beradi. Bu esa yer chegaralarini aniqlashdagi xatoliklarni bartaraf etadi, hujjatlarda noto‘g‘ri ko‘rsatilgan konturlarni aniqlash imkonini yaratadi, shaharsozlikda yuqori aniqlikdagi rejalashtirishni ta’minlaydi. GAT texnologiyalari orqali barcha yer uchaskalarining ma’lumotlari yagona elektron kartografik bazada jamlanadi. Bu kadastr raqamlarining takrorlanishining oldini oladi, hujjat aylanishini tezlashtiradi, davlat xizmatlarida shaffoflikni oshiradi. GAT vositalari orqali obyektlar o‘zaro bog‘lanishi, hududiy o‘zgarishlar, yerning maqsadli foydalanishi, ekologik yuklama kabi ko‘rsatkichlarni tahlil qilish mumkin. Ayniqsa, shahar hududining keyingi rivojlanish istiqbollari uchun bu ma’lumotlar muhim manbadir.[3] Yer uchaskalarining kadastr raqamini shakllantirish qat’iy normativhuquqiy hujjatlarga asoslanadi. Bu jarayon murakkab bo‘lishiga qaramay, GAT texnologiyalari uni ancha soddalashtiradi. Farg‘ona shahridagi yer uchaskalari bo‘yicha ma’lumotlar dronlar, GPS–RTK stansiyalari va yer o‘lchov uskunalari yordamida yig‘iladi. Bunda aniqlik yuqori bo‘lib, yer maydonlarining har bir nuqtasi koordinatalari elektron xaritaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri uzatiladi. Har bir uchastkaning joylashuvi, aniq chegarasi va maqsadi GAT tizimiga kiritilgach, tizim avtomatik tarzda noyob kadastr raqamini generatsiya qiladi. Bu algoritm hudud kodi, kvartal yoki massiv kodi, uchastka tartib raqami asosida ishlaydi. Shu tariqa, inson omilidan kelib chiqadigan takroriy yoki noto‘g‘ri raqamlar aniqlik bilan bartaraf etiladi.[4] Xulosa Farg‘ona shahrida yer uchaskalariga kadastr raqamlarini shakllantirish jarayonida GAT texnologiyalarining keng ko‘lamli joriy etilishi hudud boshqaruvi, shaharsozlik siyosati va iqtisodiy rivojlanishning zamonaviy paradigma asosida tashkil etilishini ta’minlamoqda. Fazoviy ma’lumotlarning yuqori aniqlikda qayd etilishi, jarayonlarning avtomatlashtirilishi va integratsiyalashgan Lat. Am. J. Educ. 5, 6 (November, 2025) 194 Latin American Journal of Education www.lajoe.org davlat axborot tizimlarining shakllanishi yer resurslaridan samarali foydalanishning tamoman yangi bosqichini yuzaga keltirdi. Mazkur transformatsiya nafaqat kadastr boshqaruvida, balki iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik tizimlarda ham yangi imkoniyatlar, yuksak aniqlik va institutsional ishonchlilikni shakllantirishga xizmat qilmoqda. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi. – Toshkent: Adolat. 2. Longley, P., Goodchild, M. F., Maguire, D. J., & Rhind, D. W. "Geographic Information Systems and Science." Wiley. 3. O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi. Raqamli kadastr infratuzilmasi bo‘yicha metodik tavsiyalar. Toshkent. 4. O‘zbekiston Respublikasi Kadastr agentligi hisobotlari.