O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI FUQAROLARINI MEHNAT QILISH ERKINLIGINING KONSTITUTSIYAVIY ASOSLARI

Noyabr, 2025-Yil 174 O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI FUQAROLARINI MEHNAT QILISH ERKINLIGINING KONSTITUTSIYAVIY ASOSLARI Jiyanova Shohidaxon Mahsumovna Farg‘ona viloyati yuridik texnikumi maxsus fan o‘qituvchisi, 3-darajali yurist. E-Pochta: [email protected] Abduvahobova Maftuna Zayniddin qizi Farg‘ona viloyati Yuridik texnikumi II bosqich Yuridik xizmat yo‘nalishi 42/24-guruh o‘quvchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17621939 Annotatsiya. Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining mehnat qilish erkinligining konstitutsiyaviy asoslari tahlil qilinadi. Mehnat erkinligi insonning asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan biri sifatida e’tirof etilib, uning huquqiy kafolatlari, amalda ta’minlanish mexanizmlari va Mehnat kodeksi hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan uyg‘unligi yoritiladi. Shuningdek, mehnat erkinligini ta’minlashda davlat organlari, ish beruvchilar va fuqarolarning huquqiy majburiyatlari hamda amaliy masalalar ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalari mehnat huquqini rivojlantirish, inson huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy adolatni mustahkamlashda muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Kalit so‘zlar: Mehnat erkinligi, konstitutsiyaviy huquqlar, inson qadr-qimmati, majburiy mehnatni taqiqlash, yangi Mehnat kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, adolatli mehnat sharoitlari, mehnat munosabatlari, huquqiy kafolatlar, ijtimoiy adolat, bandlik siyosati, mehnat inspeksiyasi, munosib mehnat, xalqaro mehnat standartlari, inson huquqlari, iqtisodiy mustaqillik, mehnat shartnomasi, xodim huquqlari, ish beruvchi majburiyatlari, Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT). THE CONSTITUTIONAL FOUNDATIONS OF THE RIGHT OF CITIZENS OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN TO FREEDOM OF LABOR Abstract. This thesis analyzes the constitutional foundations of the right of citizens of the Republic of Uzbekistan to freedom of labor. Labor freedom is recognized as one of the fundamental constitutional rights of individuals, and the study highlights its legal guarantees, mechanisms for practical implementation, and consistency with the Labor Code and other normative legal acts. In addition, the legal responsibilities and practical roles of state authorities, employers, and citizens in ensuring labor freedom are examined. The research findings have significant theoretical and practical relevance for the development of labor law, protection of human rights, and promotion of social justice. Keywords. Labor freedom, constitutional rights, human dignity, prohibition of forced labor, new Labor Code, Constitution of the Republic of Uzbekistan, fair working conditions, labor relations, legal guarantees, social justice, employment policy, labor inspection, decent work, international labor standards, human rights, economic independence, employment contract, employee rights, employer obligations, International Labour Organization (ILO). Kirish. Inson huquqlarini ta’minlash, fuqarolarning mehnat qilish erkinligini kafolatlash va ijtimoiy adolat tamoyillarini hayotga tatbiq etish har qanday demokratik davlatning asosiy maqsadlaridan biridir. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida inson va fuqarolarning asosiy huquq hamda erkinliklarini tan olish va ularga rioya etish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi Noyabr, 2025-Yil 175 sifatida belgilangan. Shu nuqtayi nazardan, mehnat qilish erkinligi mamlakatimizda inson huquqlarining ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Mehnat qilish erkinligi deganda, har bir fuqaroning o‘z xohishiga ko‘ra kasb tanlash, mehnat faoliyatini amalga oshirish yoki qilmaslik, mehnat shartlarini erkin belgilash hamda majburiy mehnatdan himoyalanish huquqi tushuniladi. Bu huquqning konstitutsiyaviy mustahkamlanishi O‘zbekiston Respublikasining 37-moddasida o‘z ifodasini topgan bo‘lib, unda “Har bir shaxs mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli mehnat sharoitlarida ishlash va ishsizlikdan himoyalanish huquqiga egadir” deb belgilangan. Ushbu norma mehnat erkinligini insonning asosiy tabiiy huquqi sifatida tan olganini ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda O‘zbekistonda mehnat sohasida keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilib, fuqarolarning mehnat qilish erkinligini ta’minlash bo‘yicha normativ-huquqiy baza takomillashtirildi. Xususan, yangi tahrirdagi Mehnat kodeksi, Bandlik to‘g‘risidagi qonun, Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) konvensiyalarini ratifikatsiya qilish kabi hujjatlar mehnat erkinligi tamoyilining amaliy asoslarini mustahkamladi. Mehnat qilish erkinligi prinsipi faqat huquqiy me’yor emas, balki iqtisodiy barqarorlik, ijtimoiy himoya va inson qadr-qimmatini ta’minlovchi muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Shu sababli, ushbu prinsipning konstitutsiyaviy asoslarini chuqur o‘rganish, uning amaldagi qonunchilikdagi ifodasi va qo‘llanilish mexanizmlarini tahlil etish bugungi kunda dolzarb ilmiy masalalardan biri hisoblanadi. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundan iboratki, mehnat qilish erkinligi har bir fuqaroning iqtisodiy mustaqilligini, o‘z mehnati orqali yashash huquqini va jamiyat taraqqiyotida faol ishtirok etish imkoniyatini ta’minlaydi. Shu bilan birga, bu huquqning buzilishi inson sha’niga, adolat tamoyiliga va demokratik qadriyatlarga zid hisoblanadi. Shu sababli, ushbu tadqiqotda O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining mehnat qilish erkinligining konstitutsiyaviy asoslari, ularning huquqiy kafolatlari, amaliyotdagi tatbiqi hamda xalqaro mehnat huquqi me’yorlari bilan uyg‘unligi tahlil qilinadi. Tadqiqotning ilmiy natijalari mehnat huquqini rivojlantirish, inson huquqlarini himoya qilish va konstitutsiyaviy qadriyatlarni mustahkamlashda nazariy hamda amaliy ahamiyat kasb etadi. Asosiy qism 1. Mehnat qilish erkinligining konstitutsiyaviy mohiyati O‘zbekiston Respublikasining 2023-yilgi yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi inson huquqlarini oliy qadriyat sifatida e’tirof etib, mehnat qilish erkinligini fuqarolarning asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan biri sifatida mustahkamladi. Asosiy Qonunning 42-moddasida quyidagicha belgilangan: “Har bir shaxs mehnat qilish, kasbni erkin tanlash, adolatli va xavfsiz mehnat sharoitlarida ishlash, ishsizlikdan himoyalanish huquqiga egadir.” Shuningdek, 44-moddada “majburiy mehnatga yo‘l qo‘yilmasligi, sud hukmi bilan jazoni o‘tash yoki favqulodda holatlarda davlat ehtiyoji uchun bajariladigan mehnat bundan mustasno” deb aniq qayd etilgan. Ushbu normalar mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash prinsipining konstitutsiyaviy asosini tashkil etadi. Konstitutsiyada mehnat erkinligi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va axloqiy qadriyat sifatida ham mustahkam o‘rin egallagan. Bu huquq har bir fuqaroning o‘z mehnati orqali jamiyat farovonligiga hissa qo‘shish, iqtisodiy mustaqillikka erishish va o‘z qobiliyatini ro‘yobga chiqarish imkoniyatini ta’minlaydi. Noyabr, 2025-Yil 176 Yangi Konstitutsiyada ilgari surilgan “Inson – jamiyat – davlat” tamoyili mehnat huquqlarini ta’minlashning poydevori sifatida xizmat qiladi. Bu tamoyilga ko‘ra, davlat inson manfaatlarini ustuvor qo‘ygan holda mehnat sohasida adolat, tenglik va xavfsizlikni kafolatlaydi. 2. Yangi Mehnat kodeksida mehnat erkinligining huquqiy kafolatlari O‘zbekiston Respublikasining yangi Mehnat kodeksi (2022-yil 28-oktabrda qabul qilingan, 2023-yil 30-apreldan kuchga kirgan) mehnat munosabatlarining asosiy tamoyillarini qayta belgilab, xalqaro mehnat standartlariga to‘liq moslashtirildi. Kodeksning 3-moddasida quyidagilar mehnat sohasining asosiy prinsiplari sifatida belgilangan:  mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash;  mehnatda teng huquqlilik;  adolatli mehnat sharoitlarini yaratish;  xodimlar manfaatlarini himoya qilish;  mehnat sohasida ijtimoiy hamkorlik. Mazkur tamoyillar mehnat erkinligini davlat tomonidan kafolatlanishini ta’minlaydi. Kodeksda mehnat shartnomasini faqat ixtiyoriy asosda tuzish, uni bir tomonlama majburiy tuzdirish yoki davom ettirishga yo‘l qo‘yilmasligi qat’iy belgilangan. Bundan tashqari, kodeksda quyidagi huquqiy kafolatlar mustahkamlangan:  xodimning erkin ravishda kasb tanlash huquqi;  ish beruvchi tomonidan kamsitish yoki majburiy mehnatga jalb etishni taqiqlash;  adolatli va o‘z vaqtida ish haqi to‘lash;  xavfsiz mehnat sharoitlarini yaratish;  mehnat nizolarini hal etishning yangi tartibi (sudgacha va sud orqali). Yangi Mehnat kodeksi bilan mehnat erkinligi xalqaro huquq me’yorlariga, xususan, “Xalqaro mehnat tashkiloti” (XMT)ning 29-, 87-, 98va 105-sonli konvensiyalariga uyg‘unlashtirilgan. Bu esa O‘zbekistonning xalqaro maydondagi majburiyatlarini amalda bajarishiga xizmat qilmoqda. 3. Mehnat erkinligini amalda ta’minlashning zamonaviy mexanizmlari O‘zbekiston hukumati so‘nggi yillarda mehnat erkinligini ta’minlash va majburiy mehnatga barham berish borasida sezilarli natijalarga erishdi. Xususan:  Paxta terimi tizimida majburiy mehnat to‘liq bartaraf etildi, bu Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan 2022-yilda rasman e’tirof etildi.  Elektron mehnat daftarchalari, yagona milliy mehnat reyestri, mehnat shartnomalarini elektron ro‘yxatdan o‘tkazish tizimi joriy etilib, ishchi va ish beruvchi o‘rtasidagi munosabatlar shaffoflashtirildi.  Mehnat inspeksiyasining vakolatlari kengaytirilib, ish joylarida huquqiy nazorat kuchaytirildi.  “Munosib mehnat” dasturi doirasida xavfsiz va adolatli mehnat sharoitlarini yaratishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Bundan tashqari, “Yoshlar ishlari agentligi”, “Ayollar daftari” va “Temir daftar” kabi mexanizmlar orqali aholining ijtimoiy zaif qatlamlarini ish bilan ta’minlash bo‘yicha tizimli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. 4. Mehnat erkinligi va inson qadr-qimmatining o‘zaro bog‘liqligi Mehnat qilish erkinligi inson sha’ni, or-nomusi va qadr-qimmatining asosiy ifodasidir. Har bir fuqaro o‘z mehnati bilan jamiyat rivojiga hissa qo‘shish orqali o‘zini namoyon etadi. Noyabr, 2025-Yil 177 Shu bois mehnat erkinligi insonning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini belgilovchi eng muhim konstitutsiyaviy huquqlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Yangi Konstitutsiyada belgilangan “Inson qadrini ulug‘lash” tamoyili aynan mehnat sohasida to‘liq ifodasini topmoqda. Adolatli mehnat sharoitlari, xavfsiz ish joylari, munosib ish haqi — bularning barchasi fuqarolarning iqtisodiy mustaqilligi va ijtimoiy himoyasini ta’minlashga xizmat qilmoqda. Xulosa O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi va Mehnat kodeksi mehnat erkinligini ta’minlash, majburiy mehnatni butunlay bartaraf etish hamda inson qadr-qimmatini ulug‘lash yo‘lida tub burilish yasadi. Mehnat qilish erkinligi endilikda nafaqat huquqiy norma, balki inson erkinligi va ijtimoiy adolatning asosi sifatida e’tirof etildi. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, mehnat erkinligining konstitutsiyaviy kafolatlari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda o‘z ifodasini topgan: 1. Huquqiy asoslarda — Konstitutsiyaning 42va 44-moddalari hamda Mehnat kodeksining 3-, 13va boshqa tegishli moddalarida mehnat erkinligi va majburiy mehnatni taqiqlash tamoyillari aniq belgilangan; 2. Tashkiliy-amaliy yo‘nalishda — davlat siyosati doirasida munosib mehnat sharoitlari, ijtimoiy himoya tizimi, mehnat inspeksiyasi va elektron nazorat mexanizmlari joriy etilgan; 3. Xalqaro majburiyatlar nuqtayi nazaridan — O‘zbekiston Xalqaro mehnat tashkilotining asosiy konvensiyalariga to‘liq qo‘shilgan va ularning ijrosini ta’minlashga qaratilgan islohotlarni amalga oshirmoqda. Shu bilan birga, mehnat erkinligi tamoyilini to‘liq ro‘yobga chiqarishda ayrim muammolar hamon dolzarb: norasmiy bandlik holatlari, ayrim joylarda mehnat shartnomalarining buzilishi, ish haqi kechiktirish holatlari va xodimlarning huquqiy savodxonligi yetarli emasligi bunga misoldir.Shunday bo‘lsa-da, mamlakatda amalga oshirilayotgan huquqiy, iqtisodiy va institutsional islohotlar mehnat sohasini demokratlashtirish, inson huquqlarini himoya qilish va konstitutsion tamoyillarni hayotga tatbiq etish yo‘lida muhim bosqich bo‘lib xizmat qilmoqda. Tavsiyalar 1. Huquqiy mexanizmlarni yanada takomillashtirish: Mehnat kodeksi va unga oid normativ-huquqiy hujjatlarda mehnat erkinligini buzuvchi holatlar uchun aniq javobgarlik choralarini kuchaytirish, ayniqsa norasmiy bandlikni kamaytirish bo‘yicha maxsus huquqiy mexanizmlar joriy etish zarur. 2. Mehnat inspeksiyasi faoliyatini kuchaytirish: Ish joylarida mehnat shartlari, xavfsizlik talablari va ish haqi to‘lovlarini nazorat qiluvchi inspeksiya organlarini texnik va huquqiy jihatdan yanada mustahkamlash, ularning faoliyatida ochiqlik va jamoatchilik nazoratini kengaytirish lozim. 3. Xodimlar va ish beruvchilar huquqiy madaniyatini oshirish: Mehnat huquqlari bo‘yicha ommaviy axborot kampaniyalari, o‘quv kurslari va seminarlar tashkil etish orqali har ikki tomonning huquqiy savodxonligini oshirish mehnat nizolarining oldini olishda samarali bo‘ladi. 4. Raqamli mehnat tizimini kengaytirish: Mehnat shartnomalarini elektron tarzda ro‘yxatdan o‘tkazish, ishchi kuchi harakati va bandlik bozorini monitoring qilish imkonini beruvchi yagona raqamli platformani keng joriy etish mehnat erkinligini amalda ta’minlashga xizmat qiladi. Noyabr, 2025-Yil 178 5. Xalqaro tajriba asosida mehnat siyosatini rivojlantirish: Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) va boshqa xalqaro institutlar bilan hamkorlikni kengaytirish orqali O‘zbekistonda “munosib mehnat” standartlarini to‘liq joriy etish maqsadga muvofiqdir. Umuman olganda, mehnat qilish erkinligi O‘zbekiston Respublikasining yangi konstitutsiyaviy siyosatida inson qadri, sha’ni va huquqlarini himoya qiluvchi asosiy tamoyillardan biri sifatida qaralmoqda. Ushbu prinsipning amaliy hayotda to‘liq ro‘yobga chiqishi — demokratik jamiyat, ijtimoiy adolat va iqtisodiy barqarorlikning eng muhim kafolatidir. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti, 2023. 2. O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi. – Toshkent: “Adolat” nashriyoti, 2022. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni “2022–2026-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini amalga oshirish to‘g‘risida”. – Toshkent, 2022. 4. Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO). Conventions No. 29, 87, 98, and 105 on Forced Labour and Freedom of Association. – Geneva: International Labour Office, 2022. 5. Saidov, A. X. Inson huquqlari va ularning huquqiy asoslari. – Toshkent: Huquq nashriyoti, 2021. 6. Jo‘raev, A. B. O‘zbekiston mehnat qonunchiligi va xalqaro mehnat standartlari uyg‘unligi masalalari. – Toshkent: TDYU ilmiy nashriyoti, 2023. 7. Abdurahmonov, T. Mehnat bozorida ijtimoiy adolat va huquqiy kafolatlar. – Toshkent: “Iqtisodiyot” nashriyoti, 2022. 8. O‘zbekiston Respublikasi Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi. Mehnat sohasidagi islohotlar va majburiy mehnatning bartaraf etilishi to‘g‘risida hisobot. – Toshkent, 2023. 9. Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT). Decent Work Country Programme for Uzbekistan 2021–2025. – Geneva, 2021. 10. Qodirova, N. Mehnat huquqining konstitutsiyaviy asoslari va inson qadrini ta’minlash mexanizmlari. – Toshkent: Yuridik fanlar akademiyasi, 2024.