O'QUVCHILARDA MUSTAQIL FIKRLASH KO'NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH USULLARI

Noyabr, 2025-Yil 204 O‘QUVCHILARDA MUSTAQIL FIKRLASH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH USULLARI X.Orziqulov Qo‘qon universiteti pedagogika va psixalogiya kafedra v.b dotsenti. [email protected] Gavharoy Muhammadaliyeva Qo‘qon universiteti xorijiy til va adabiyoti (ingliz tili) yo‘nalishi 2-bosqich talabasi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17622885 Annotatsiya. Mazkur mavzuda o‘quvchilarda mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishning dolzarb masalalari yoritilgan. Mustaqil fikrlash – zamonaviy ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismi bo‘lib, o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi, muammoli vaziyatlarga ijodiy yondasha olishi va qaror qabul qilish qobiliyatini kuchaytiradi. Bugungi kunda mustaqil fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiluvchi ilg‘or pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar, tanqidiy fikrlash mashqlari, debat va loyiha ishlari kabi usullar tahlil qilingan. Shuningdek, o‘quv muhitining ochiqligi, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi erkin muloqotning bu jarayondagi o‘rni alohida e’tiborga olingan. Mazkur mavzu bo‘yicha olib borilgan izlanishlar o‘quvchilarning fikrlash madaniyatini shakllantirish, ularni erkin, mustaqil va mas’uliyatli shaxs sifatida tarbiyalashga xizmat qiladi. Kalit so‘zlar: mustaqil fikrlash, zamonaviy ta’lim, shaxsiy rivojlanish, pedagogik texnologiyalar, interfaol metodlar, tanqidiy fikrlash mashqlari, o‘quv muhit, debat, loyiha. Abstract. This study addresses the urgent issues of developing independent thinking skills in students. Independent thinking is a crucial component of modern education, enhancing students' personal development, their ability to creatively approach problematic situations, and make decisions. The research analyzes advanced pedagogical technologies, interactive methods, critical thinking exercises, debates, and project-based activities that contribute to the development of independent thinking. Additionally, the openness of the learning environment and the free interaction between teachers and students in this process are given special attention. The findings of this study contribute to shaping students' culture of thinking and fostering them as free, independent, and responsible individuals. Keywords: independent thinking, modern education, personal development, pedagogical technologies, interactive methods, critical thinking exercises, learning environment, debate, project-based activities. Kirish Bugungi kunda ta’lim sohasida yuz berayotgan islohotlar va zamonaviy talablarga muvofiq, o‘quvchilarda faqat bilim berish emas, balki ularni mustaqil fikrlashga, tanqidiy tahlil qilishga va ijodiy yondashishga o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Har tomonlama yetuk, erkin fikrlovchi va mas’uliyatli shaxsni tarbiyalash zamonaviy ta’lim tizimining ustuvor vazifalaridan biridir. Shu nuqtayi nazardan, o‘quvchilarda mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish o‘qituvchining faol metodik yondashuvi, dars jarayonida interaktiv usullardan foydalanishi va o‘quvchini faol subyekt sifatida jalb etishi orqali amalga oshiriladi. Noyabr, 2025-Yil 205 Mustaqil fikrlash — bu o‘quvchining biror muammo yoki masalaga o‘z nuqtayi nazaridan yondashuvi, dalillarga asoslangan fikr yurita olishi va xulosalar chiqara bilish qobiliyatidir. Bu ko‘nikma o‘z navbatida nafaqat ta’limda, balki hayotiy faoliyatda ham muhim o‘rin tutadi. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, globallashuv sharoitida har bir shaxs tezkor o‘zgarishlarga moslasha olish, axborotni tahlil qilish va to‘g‘ri qaror qabul qilishga tayyor bo‘lishi zarur. Asosiy qism Binobarin, bu bilimlar o‘quvchilarda har tomonlama va tezroq o‘stirilishi bilan u ishonchga aylanib, ularning bilish jarayonlari va tanqidiy fikrlashlari uchun vosita bo‘libxizmat qiladi. Davlatimiz rahbari bu masalaga quyidagi fikrlarni bildirib o‘tadi: Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom, shaxsiy javobgarlik har qanday rahbar faoliyatida asosiy tamoyil bo‘lishi kerak. Olimlar, pedagoglar, psixologlar, metodistlar jalb etilgan. V.V asarlari. Davidov, M.G. Davletshin, I.Y. Lerner, A.M. Matyushkin, M.I. Mahmutov, S. Rajabov, D. Shodiyev va A.M. Umronxo‘jayev muammoli ta’lim va ta’lim jarayonini tashkil etish tamoyillari doirasida umumlashtirish shakllari va ularning tuzilishini yoritib beradi. Biz rus yozuvchisi Tolstoyning quyidagi nuqtai nazarini etkazamiz: "Donolik - bu keng bilim to'plash emas, balki qaysi bilim eng muhim, nima kamroq va nima muhimligini tushunishdir". Sotsiolog va faylasuf G.Spenserning ta’kidlashicha, “Agar shaxsning bilimi tartibsiz bo‘lsa, bilimning ko‘payishi ularning fikrlarida katta tartibsizlikka olib keladi”. Shu bois yosh o‘quvchilarni erta yoshdanoq tanqidiy fikrlash va tahlil qilishga o‘rgatish, ularning kelajakda el-yurtimizning mas’uliyatli yetakchilari bo‘lib voyaga yetishini ta’minlash zarur.Tanqidiy fikrlash nimadan iborat? Tanqidiy fikrlash - bu ma'lumotlarni tahlil qilish orqali xulosalar chiqaradigan fikrlashning o'ziga xos shakli. Tanqidiy fikrlash - bu mustaqil, o'z-o'zini ko'rsatuvchi, tartibga solinadigan va o'z-o'zini qayta ko'rib chiqadigan bilish usuli. Talab -xabardorlikni oshirishning qat'iy mezonlariga rozilik berish va ularni qunt bilan amalga oshirish. Tanqidiy fikrlash malakali muloqot va muammolarni hal qilish qobiliyatini talab qiladi. Tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ega bo'lgan shaxs oqilona va asosli fikrlash jarayonlarida qatnashishi mumkin. Xalqaro terminologiya tizimida (yunoncha) taʼriflangan tanqidiy fikrlash atamasikoʻp qirrali “tanqid” soʻzidan kelib chiqqan, “baholash” va “tekshirish” kabi maʼnolarni oʻz ichiga olgan aql-zakovatli fikrlash uslubini anglatadi; shu nuqtai nazardan, hayotda qo'llaniladi. “ayb” ma’nosini bildirmaydi, balki bilish qobiliyatini bildiradi va “baholash”, “aniqlash”, “hakim”, “ajratish” kabi so‘zlarni o‘z ichiga oladi. Tanqidiy fikrlashning falsafiy asoslari uning etimologiyasi bilan birga antik davrga borib taqaladi; ayniqsa, bu tushunchaga oʻxshash unsurlar bundan 2500 yil avval Sokratning pedagogik amaliyoti va falsafalarida yaqqol namoyon boʻladi. Keyinchalik, O'rta va Yaqin Sharq olimlarining tabiiy va ilmiy asarlari fanning turli jabhalariga, jumladan, uning tamoyillari, tuzilishi, mezonlari, insonning kognitiv rivojlanishi va tanqidiy tafakkuri bilan bog'liqligiga katta qiziqish bildiradi. Topilmalar va ularning tahlili. Tafakkur tushunchasi fanning paydo bo'lishi bilan paydo bo'lgan va rivojlanishda davom etmoqda. Tanqidiy fikrlashning mohiyati uchta tashqi omil bilan bog'liq: uning maqsadi, maqsadi va didaktik asoslar evolyutsiyasini tartibga soluvchi tamoyillar. Tanqidiy fikrlashning tashqi jihati oddiyroq jarayonlarni kuchaytirish va o'quvchining umumiy kognitiv qobiliyatini saqlashni anglatadi. Buning uchun keyingi protseduralar qo'llaniladi: turli xil nerv markazlari o'rtasidagi funksiyalarni o'quv faoliyatining ko'plab usullari va turlarini almashtirish orqali almashtirishni Noyabr, 2025-Yil 206 osonlashtirish; ta'lim jarayonida og'zaki muloqot va ko'rgazmali qurollarning, shuningdek, moddiy va mavhumning tegishli o'zaro ta'siri; O'qitish davomida jismoniy va musiqiy dam olish intervallari; Ta'lim metodikasi sifatida o'yinlar va musobaqalardan foydalanish orqali yoqimli histuyg'ularni rag'batlantirish. Tanqidiy fikrlashning mohiyati talabalarning bilim jarayonlarini jalb qilish va tayanch guruhlarda ularning tasavvur va ijodkorligini rivojlantirishdan iborat. Tanqidiy fikrlashni ichki rivojlantirish uchun qo'llaniladigan asosiy yondashuvlar quyidagilardir: Talabalarning mustaqil ishlashi; O'z-o'zini va tengdoshlarini baholashning tarkibiy qismlari; Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tayyorlashning muammoga yo‘naltirilgan metodikasi; Ta'lim moslashuv tizimining elementlari va boshqalar. Richard V. Pol tanqidiy fikrlashni ikkito'lqinli harakat sifatida tavsiflaydi (1994). Tanqidiy fikrlashning dastlabki bosqichi ko'pincha tanqidni o'z ichiga olgan sof, oqilona fikrlash bilan tavsiflangan "tanqidiy tahlil" deb ataladi. Xususiyatlar unga murojaat qilganlar orasida farq qiladi. Barri K. Beyer (1995) tanqidiy fikrlashni aniq, asosli hukmlarni shakllantirish jarayoni sifatida belgilaydi. Tanqidiy fikrlash g'oyalarni asoslash, har tomonlama ko'rib chiqish va baholashni taqozo etadi. Tanqidiy fikrlash qobiliyatlari bo'yicha AQSh Milliy kengashi tanqidiy fikrlashni kuzatish, tajriba, fikrlash, yoki aloqa orqali olingan ma'lumotlarni faol va malakali o'zgartirish, qo'llash, tahlil qilish, sintez qilish yoki ishlatish, e'tiqod va harakatni (kontseptsiyani) bildiruvchi tushunchalarga ta'riflaydi. kognitiv, progressiv baholash jarayoni sifatida tavsiflanadi. Zamonaviy tanqidiy fikrlash tadqiqotchilari ijodkorlik, tasavvur, izlanish, ishtiyoq, empatiya, bilim integratsiyasi, feministik nazariya, sub'ektivlik, noaniqlik va befoydalik kabi xususiyatlar, tushunchalar va jarayonlarni qamrab olish uchun oldingi ta'riflarni kengaytirishga harakat qilishdi. Tanqidiy fikrlashning ba'zi kontseptsiyalari bu sub'ektiv hislarni o'tkazib yuboradi. Ennis tanqidiy fikrlashni kuzatish, tajriba, mulohaza yuritish, o'rganish yoki assotsiatsiya natijasida olingan bilimlarni kontseptsiyalash, qo'llash, tahlil qilish, sintez qilish va baholashning intellektual va intizomli jarayoni sifatida belgilaydi, bu e'tiqod va harakatni bildiradi. Ennisning ushbu ta'rifi Piter Fazione va Deanna Kuhn tomonidan taqdim etilgan Xarvi Sigeldan olingan. Ennisning ta'kidlashicha, tanqidiy fikrlash diqqatni jamlashni va kognitiv ishtirokni talab qiladi. Tanqidiy fikrlashni o‘qitishga kiritish o‘quvchilarning kognitiv faolligini oshiradi va matnlarni yangicha tushunishni osonlashtiradi. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish juda qiyin ishdir. Bu muayyan yoshda yakunlangan va e'tibordan chetda qoladigan burch emas. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun barcha masalalarga e'tibor berish kerak. Hayotning ko'p jihatlari o'rganilmaganligicha qolmoqda. Qiziqish aqlni rivojlantiradi. Qiziqish kashfiyotlar va sarguzashtlarga yordam beradi, shuning uchun insonning tanqidiy fikrlash qobiliyatini oshiradi va uning hayotini boyitadi. Bundan tashqari, tanqidiy fikrlovchilarni rivojlantirishga yordam beradigan turli xil ta'lim muhitlari mavjud. Quyidagilar ko'rsatilgan: Talabalar tafakkuri uchun vaqt va imkoniyatlarni osonlashtirish; Turli qarashlar va istiqbollarni o'z ichiga olish; Talabalarning ta’lim jarayoniga faolligini ta’minlash; O'quvchilarni kulishdan saqlanishga undash; Har bir talabaning tanqidiy fikrlash qobiliyatiga ishonchni rivojlantirish; Tanqidiy fikrlashni qadrlash kerak [1]. O‘quvchilarda mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirishda innovatsion yondashuvlarning ta’siri o‘quv faoliyatining barcha bosqichlarida ijobiy natijalarni ko‘rsatdi. Jumladan, interfaol metodlar asosida tashkil etilgan mashg‘ulotlar o‘quvchilarning fikrini erkin ifoda etish, muammolarni Noyabr, 2025-Yil 207 mustaqil hal qilish, tanqidiy yondashish hamda yangi g‘oyalarni ilgari surish ko‘nikmalarini faollashtirdi. O‘quvchilarning darsdagi ishtiroki, o‘z fikriga ega bo‘lishga bo‘lgan intilishi, savoljavoblarda faolligi va ijodiy topshiriqlarga bo‘lgan munosabati yuqori baholandi. Kuzatuvlar va so‘rovnoma natijalari shuni ko‘rsatdiki, innovatsion metodlar qo‘llanilgan guruhlarda o‘quvchilarning bilimlarni o‘zlashtirish darajasi, mustaqil ishlashga bo‘lgan qiziqishi va o‘z fikrini asoslab berish qobiliyati ancha oshgan. Bu esa ta’lim jarayonining sifati oshishiga, o‘quvchilar shaxsining intellektual va ijtimoiy rivojlanishiga bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatgan. Tahlillar shuni anglatadiki, zamonaviy ta’lim muhitida o‘quvchilarning mustaqil fikrlash salohiyatini shakllantirish uchun faqat an’anaviy metodlar emas, balki interfaol, loyiha asosida ta’lim, muammoli o‘qitish kabi yangicha yondashuvlarni keng joriy etish zarur. Mazkur metodlar o‘quvchining shaxsiy tajribasi asosida bilimlarni anglashiga, tanqidiy va ijodiy fikrlash orqali yangi bilimlarni yaratishiga yordam beradi. Shu bilan birga, o‘quvchilar orasida o‘z-o‘zini baholash, hamkorlikda ishlash, fikrlarni tahlil qilish va umumlashtirish kabi kompetensiyalar ham shakllanadi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, innovatsion yondashuvlar o‘quvchilarning nafaqat akademik, balki psixologik va ijtimoiy rivojlanishiga ham sezilarli darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O‘quvchilarning fikr yuritish jarayonida o‘z fikrini dalillar bilan asoslashga urinishlari, yangi g‘oyalar taklif qilishlari va muammolarga individual yondashuv ko‘rsatishlari ushbu ko‘nikmalar shakllanayotganini anglatadi. Bundan tashqari, o‘quvchilarning baholash mezonlari asosida o‘zini baholash va xatolar ustida ishlashga bo‘lgan tayyorligi mustaqil fikrlashning chuqurlashganidan dalolat beradi. Demak, pedagogik jarayonda innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etilgan o‘qitish strategiyalari mustaqil fikrlash ko‘nikmalarining rivojlanishiga xizmat qiladi hamda ularni shakllantirishda ta’lim muhitining roli beqiyosdir. Olingan natijalar asosida xulosa qilish mumkinki, mustaqil fikrlovchi shaxsni tarbiyalashda an’anaviy yondashuvlardan voz kechib, zamonaviy, interfaol va ijodiy metodlarni keng joriy etish zarur. Bu esa nafaqat ta’lim sifatini oshiradi, balki o‘quvchilarning ijtimoiy hayotda muvaffaqiyatli shaxs bo‘lib shakllanishi uchun mustahkam poydevor yaratadi [2]. Inson mustaqil fikrlash orqali tirik. Fikrsiz inson yaratish va o‘sishga qodir bo‘lmagan o‘lik jussaga aylanadi. Inson tafakkurining beqiyos kengliklari xususida o‘rta asrlarda yashab ijod etgan Abu Nasr Forobiy , Ibn Sino, Beruniy, Abdulla Avloniy kabi qomusiy olimlar ilmiy badiiy usulda talqin qilganlar. So‘nggi davrlarga mansub olimlarning asarlarida esa ilmiylik uslubi ustunlik qiladi. muammoning ildiziga teranroq nazar tashlash uchun, avvalo, «mustaqil», «mustaqillik» so‘zlarining lug’aviy ma’nosiga to‘xtab o‘tish joiz. «O‘zbek tilining Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali izohli lug’ati»da «mustaqil» so‘zi - «ixtiyori o‘zida bo‘lgan, tobe, qaram bo‘lmagan» degan ma’noni anglatishi yozilgan. Shunga ko‘ra mustaqil fikrni birovga tobe bo‘lmagan, hech qanaqa yot fikrlarga, o‘zgalar fikriga qaram bo‘lmagan holdagi ong mahsuli deyish mumkin. Mustaqil mushohada yuritish inson hayoti va faoliyatida muhim omil ekanligini Roziy Abu Bakr Muhammad ibn Zakariyning “Kitob tib arRuhoniy” asarida ham uchratish mumkin. U mustaqil fikrlay olish qobiliyati va uning hayotiy mohiyati xususida shunday deb yozadi: «Nafaqat o‘qish, balki o‘qiganini muhokama qila olish, o‘qiganini ba’zi hollarda tadbiq qila olish qobiliyatigina tabibni tabib qiladi». Abu Nasr Forobiy. Noyabr, 2025-Yil 208 Fozil odamlar shahri. – tanasi, miyasi, sezgi organlari tug’ilishda mavjud, lekin aqliy bilimi, ma’naviyati, ruhi, intellektual va axloqiy xislatlari, xarakteri, urfodatlari, ma’lumoti tashqi muhit, boshqalar bilan muloqotda vujudga keladi. Insonning aqli, fikri ruhiy yuksalishning eng yetuk mahsuli bo‘ladi”. O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimov ta’lim tushunchasiga milliy demokratik nuqtai nazardan yondashib quyidagicha ta’rif bergan edi: “Ta’lim O‘zbekiston xalqi ma’naviyatiga yaratuvchanlik faoliyatini baxsh etadi. O‘sib kelayotgan avlodlarining barcha eng yaxshi imkoniyatlarini unda namoyon etadi, kasb-hunar mahorati uzluksiz takomillashadi, katta avlodlarning dono tajribasini anglab oladi va yosh avlodga o‘tkazadi” . O‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirish uzluksiz ta’lim tizimi oldidagi shaxs tarbiyasi bilan bog’liq muammolarni hal qilishning zarur shartlaridan biridir. Inson o‘z talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali xatti-harakatlari, faoliyati davomida qay darajada mustaqil fikrli bo‘lsa, shu qadar tushunchasi keng, aql-idroki yuksak hisoblanadi. Fikr nutq orqali ifoda etilishi nazarda tutilsa, ona tili ta’limi oldida nechog’li mas’uliyatli vazifani hal qilish masalasi turganini anglash qiyin emas. O‘quvchilarda fikrlash qobiliyatini rivojlantirish mezonlari sifatida biz quyidagilarni ko‘rsatishimiz mumkin: a) o‘rganilayotgan materialni mustaqil tahlil qila bilish; b) muammoni hal eta bilish; v) hodisa va jarayonlardagi belgilarni taqqoslash, umumlashtirish, umumlashma xulosalar chiqarish; d) o‘z fikri va tushunchasini mantiqiy dalillash, fikrlarni ravon ifodalash; s) o‘zlashtirilgan bilimlarni amalda qo‘llay bilish. O‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga o‘rgatish jamiyat hayotida tub burilishlar amalga oshirilayotgan hozirgi davrda, ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etadi. Negaki mamlakatimizda yuksak e’tiqodli, mustaqil fikrli, tashabbuskor, yuqori malakali mutaxassislarga har qachongidan ham katta ehtiyoj bor. O‘quvchilarning shaxsiy sifatlarini tarkib toptirishda o‘quv predmetlarning o‘rni beqiyos kattadir. Bu borada, ayniqsa, ona tili ta’limi zimmasiga katta mas’uliyat tushadi. O‘quvchilarni fikrlash qobliyatini rivojlantirish iqtidoriga ega bo‘lishi ularning o‘quv-biluv ko‘nikma va malakalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shunga ko‘ra o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”da belgilab qo‘yilgan ta’limtarbiya jarayonini insonparvarlashtirish talabiga to‘la mos keladi. O‘quvchilar bilish faoliyatini shakllantirishga bag’ishlangan adabiyotlarning nazariy tahlili va pedagog olimlarning qarashlari o‘quvchilarning mustaqil fikrlash faoliyati mohiyatini tushunishda hozircha yakdillik yo‘qligini ko‘rsatmoqda. Bir so‘z bilan aytadigan bo‘lsak, mustaqil - bajariladigan ishga beriladigan yordam miqdori yoki yordam mavjud emasligi nuqtai nazaridan faoliyat tavsifnomasidir. O‘quvchilarning mustaqil faoliyati ijodning turli darajasi bilan kechishi mumkin. Ammo o‘quvchilarning har qanaqa mustaqil faoliyati, albatta, o‘qituvchi tomonidan tashkil etiladi; sharoit yaratiladi, ko‘rsatmalar beriladi. O‘quvchilarining fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga o‘rgatishning ilmiymetodik asoslariga oid izlanishlar davomida o‘quvchilarning fikrlash faoliyatida individual va tipik xususiyatlari mujassamlashadi. Mustaqil fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishning bir qismi o‘qitish nazariyasi bilan bog'liq. Bu nazariyaga ko‘ra, o‘rganuvchilar o‘rganishni o‘zlashtirish, o‘z fikrlarini bildirish va ijodiy fikrlarni yaratish orqali mustaqil fikrlashni rivojlantirishadi. O‘qitish jarayoni pedagogning o‘rgatuvchilik faoliyatini va ta’lim oluvchilarning maxsus tashkil etilgan Noyabr, 2025-Yil 209 bilish faoliyatini o‘z ichiga oladi. Shu o‘rinda bu jarayonlarning tahliliga e’tibor qarataylik. ta’limda o‘qituvchining boshqaruvchilik roli o‘z kasbining ijtimoiy asoslaridan kelib chiqib, ajdodlarining boy tajribasini, insoniyatning asrlar davomidagi bilish, mehnat, muloqot, umumiy aloqalar, estetik hamda axloqiy qarashlar jarayonida qo‘lga kiritgan yutuqlarni egallashni shart qilib ko‘yadi. O‘qitish nazariyasi, ta’limning o‘zida o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi munosabatlarni tushuntiradi. Bu nazariya o‘rganish jarayonlarini, o‘quv usullarini, maqsadlarini, o‘qituvchi-tilshunos munosabatlarini, o‘quvchilar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi o‘zaro murojaatni o‘rganadi. 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g`risidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, o‘qitishning nafaqat ma’lum bir mazmuni emas, balki bu faoliyatning asosiy aspektlarini ham o‘z ichiga oladi. O‘qitish nazariyasi, ta’lim sohasida nazariy masalalarni o‘rganib, ularni amaliyotga tatbiq qilish uchun qo‘llanadi. Bu nazariya, o‘qituvchilar uchun o‘qitishning asosiy prinsiplarini tushuntiradi va o‘quvchilar uchun ham eng qulay o‘rganish usullarini aniqlaydi. [3] Mustaqil o‘qishning katta qismi sinfda amalga oshiriladi.Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, aksariyat o‘qituvchilar mustaqil o‘qishni tashkil etishga u qadar e’tibor berishmaydi. Holbuki, adabiyot o‘qituvchisi mustaqil o‘qish uchun matn tavsiya qilishda o‘quvchilarning qiziqishini,yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan didaktik muammolarni hisobga olishi, ularni hal qilish yo‘llarini belgilab qo‘yishi, mavzuning sodda yokimurakkabligiga qarab vaqt ajratishi lozim. Bundan tashqari, o‘quvchilar mustaqil o‘qish uchun berilgan topshiriqni ko‘rib chiqishga ulgurishi, topshiriqning murakkab tomonlarini bajarish yo‘llarini o‘qituvchidan so‘rab, tushunarsiz so‘zlarni aniqlab olishga ulgurishi kerak. Aks holda o‘quvchilarmustaqil o‘qish uchun berilgan topshiriqlarni mukammal bajarishmaydi.O‘qituvchi hadislar asosidagi mustaqil o‘qish darsini o‘tishda turli samara beradigan metodlardan foydalansa mustaqil o‘qish mashg‘ulotining mazmunli bo‘lishi ta’minlanadi. Mustaqil o‘qish uchun tavsiya qilinayotgan hadislarni o‘rganishda ham o‘quvchilarning yosh xususiyatlarini hamda xotirasini hisobga olmoq juda muhimdir. O‘quvchilarning xarakterlari psixologiya fanida ta’kidlanganidek, melanxolik, sangvinik, flegmatik va xolerik tiplarga ega. Xarakterning bunday tiplarga bo‘linishi o‘quvchilarning har qanday mavzuni anglab olishlari bir tekisda bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Bu esa o‘quvchilarning hadislarni o‘zlashtirishlariga ham bir xil talab qo‘yib bo‘lmasligini anglatadi.O‘quvchilarning ko‘pchiligi o‘qituvchining hadisalar asosidagi yangi mavzuni tushuntirishlaridan so‘ng mavzuni mustaqil o‘qib chiqishga ehtiyoj sezadi. Darsning mustahkamlash qismida o‘tilgan mavzu bo‘yicha berilgan savollarga to‘liq va aniq javob bergan o‘quvchilarga ham mavzu asosida mustaqil bajarishlari uchun vazifalar berish zarur. Bunda kuzatishlar, ijodiy ishlar, taassurot yozish, insho yozish, savollarga yozma javob berish, test topshiriqlarini bajarish bo‘yicha ishlar beriladi. Bunday topshiriqlarning amalga oshirilishi o‘quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatlarini o‘stiradi, shuningdek, ularda ijobiy sifatlarning shakllanishiga yaqindan yordam beradi.[4] Xulosa O‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirish zamonaviy ta’lim jarayonining eng asosiy vazifalaridan biridir. Mustaqil fikrlay oladigan o‘quvchi nafaqat tayyor bilimlarni egallaydi, balki ularga tanqidiy yondashadi, har qanday muammoga o‘zi izlanib, yechim topa oladi,turli vaziyatlarda to‘g‘ri qaror qabul qilish ko‘nikmasiga ega bo‘ladi. Noyabr, 2025-Yil 210 Bunday kompetensiyani shakllantirish uchun o‘qituvchi ta’lim jarayonida interfaol metodlar, ijodiy topshiriqlar, muammoli vaziyatlar, mustaqil izlanishga yo‘naltirilgan mashg‘ulotlardan keng foydalanishi lozim. O‘quvchini faol fikrlashga undovchi dars tashkil etilganda, unda analiz, sintez, solishtirish, tanqidiy baholash kabi aqliy amallar shakllanib boradi. Natijada o‘quvchi o‘z nuqtai nazariga ega bo‘ladi, o‘z fikrini asoslab berish, himoya qilish, muammolarga innovatsion yondashish qobiliyatlari shakllanadi. Demak, mustaqil fikrlashni rivojlantirish nafaqat ta’lim samaradorligini oshiradi, balki o‘quvchilarni hayotga tayyorlaydi va ularning kelajakda raqobatbardosh kadr bo‘lib yetishishiga mustahkam zamin yaratadi. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. N.M. Eshmuratova. O‘QUVCHILARNING MUSTAQIL FIKRLASHINI 2. RIVOJLANTIRISH METODIKASI T-.: 2025-yil 3. M. Nurqulov. O‘QUVCHILARDA MUSTAQIL FIKRLASH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISHDA INNOVATSION YONDASHUVLARNING AHAMIYATI VA PEDAGOGIK SHART-SHAROITLAR T-.: 2025-yil 4. H.K. Akbarova. O‘QUVCHILARNING MUSTAQIL FIKRLASH QOBILIYATLARINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI T-.: 2025-yil 5. G.A. Khojayeva. O‘QUVCHILARNING MUSTAQIL FIKRLASH QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH T-.: 2025-yil. 6. Orziqulov, X. (2025). BO ‘LAJAK BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QITUVCHILARINING TARBIYAVIY FAOLIYATGA DOIR KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISHNING PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK SHART SHAROITLARI. QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 14, 109-111. 7. Tolkin, O. K. (2023). TECHNOLOGY FOR THE DEVELOPMENT OF SOCIALPEDAGOGICAL COMPETENCE IN FUTURE PRIMARY CLASS TEACHERS. International Journal of Pedagogics, 3(11), 95-97. 8. Xusniddin, O. BО‘LAJAK BОSHLANG‘IСH SINF О‘QITUVСHILARIDA IJTIMОIYРЕDAGОGIK KОMРЕTЕNTLIKNI RIVОJLANTIRISH TЕХNОLОGIYASI. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI ANDIJON DAVLAT UNIVERSITETI UMUMIY PEDAGOGIKA KAFEDRASI, 227. 9. Orziqulov, X. (2025). TARBIYA JARAYONIDA SHAXS ONGINI SHAKLLANTIRISHDA PEDAGOGIK YONDASHUVLAR. Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi, 56(2), 90-96.