OMMAVIY AXBOROT VOSITALARIDA TARJIMA

611 OMMAVIY AXBOROT VOSITALARIDA TARJIMA Kurbanova Shaxnoza Raxmatullayevna UzDJTU, Tarjimonlik fakulteti 2-kurs talabasi, [email protected] Ilmiy rahbari: Xodjayeva S.S. Annotatsiya: Maqolada ommaviy axborot vositalarida tarjimaning nazariy va amaliy jihatlari, uning madaniyatlararo muloqotdagi roli va global axborot oqimidagi o‘rni tahlil qilinadi. OAV tarjimasi nafaqat til vositachiligi, balki axborotni tezkor, aniq va madaniy mos shaklda yetkazish vositasi sifatida qaraladi. Misollar orqali jurnalistik, audiovizual va internet media tarjimalarining o‘ziga xos xususiyatlari yoritilgan. Kalit so‘zlar: ommaviy axborot vositalari, tarjima, jurnalistik tarjima, audiovizual tarjima, madaniyatlararo muloqot, adaptatsiya, ideologik neytrallik. Abstract: The article analyzes the theoretical and practical aspects of translation in mass media, its role in intercultural communication, and its place in the global flow of information. Mass media translation is considered not only as a linguistic mediation tool but also as a means of delivering information quickly, accurately, and in a culturally appropriate manner. Through examples, the article highlights the distinctive features of journalistic, audiovisual, and internet media translations. Keywords: mass media, translation, journalistic translation, audiovisual translation, intercultural communication, adaptation, ideological neutrality. Bugungi globallashuv davrida axborot oqimi nihoyatda kuchaygan. Xalqaro yangiliklar, teleko‘rsatuvlar, internet-portallar, bloglar va ijtimoiy tarmoqlarda har kuni millionlab ma’lumotlar kuzatuvchilarga taqdim etilmoqda. Ommaviy axborot vositalari tarjimasi katta auditoriya uchun kontentni bir tildan boshqa tilga moslashtirishni o‘z ichiga oladi, yangiliklar va filmlardan tortib reklamalar va ijtimoiy media kontentlarigacha bo‘lgan hamma narsani qamrab oladi. Bu jarayon global aloqa uchun juda muhim bo‘lib, televideniye, raqamli platformalar va bosma nashrlar kabi turli xil ommaviy axborot vositalari orqali turli madaniyatlar va tillar bo'ylab ma’lumotlarning tarqalishini ta’minlaydi. Bu esa tarjimonlar oldiga yangi, qiyin va mas’uliyatli vazifalarni qo‘ymoqda. Asosiy qiyinchiliklar aniqlikni ta’minlash, madaniy nuanslarni hisobga olish va noto‘g'ri ma’lumotlarga qarshi kurashish, shuningdek, mahalliylashtirish va dublyaj kabi turli strategiyalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Ommaviy axborot vositalaridagi tarjima - bu faqat so‘zlarni bir tildan boshqasiga o‘tkazish emas, balki ma’lumotni to‘g‘ri, tushunarli va neytral shaklda yetkazish san’atidir. Chunki har bir so‘z, ayniqsa siyosiy yoki madaniy kontekstdagi 612 yangiliklarda, katta kommunikativ va siyosiy ahamiyatga ega. Ommaviy axborot vositalari tarjimasi boshqa tarjima turlaridan farq qiladi. U quyidagi sifatlarni qamrab oladi: ➢ tezkorlikni (yangilikni birinchi bo‘lib yetkazish); ➢ aniqlikni (axborotning ma’nosini buzmaslik); ➢ neytrallikni (shaxsiy fikrni aralashtirmaslik); ➢ madaniy moslikni (mavzuni o‘quvchiga tushunarli tarzda taqdim etish) talab qiladi. OAV tarjimasi umumiy tarjimashunoslikdan farqli o‘laroq, axborot yetkazish tezligi, soddalik va ijtimoiy ta’sir kabi mezonlarga asoslanadi. 1 Komissarov ta’rifiga ko‘ra, adekvat tarjima - bu “asl matnning mazmuni va kommunikativ funksiyasini to‘liq aks ettiruvchi tarjima”[3]. OAV tarjimonlari uchun ekvivalentlik (ma’no jihatdan tenglik) va adekvatlik (funksional moslik) tamoyillari muhimdir. Tarjimon axborotni to‘g‘ri tarjima qilmasagina emas, balki uni jamiyat uchun ahamiyatli shaklda yetkazish uchun ham javobgardir. Masalan, “climate crisis” iborasini “iqlim inqirozi” deb tarjima qilish ba’zi holatlarda “iqlim o‘zgarishi”ga nisbatan ko‘proq ta’sirchan bo‘ladi, chunki “inqiroz” so‘zi ijtimoiy faollikka undovchi kuchga ega. So‘zma-so‘z tarjima ko‘p hollarda axborotning ma’nosini buzadi shu sababli ham ommaviy axborot vositalarida taqdim etilayotgan tarjima asosan shu sohalarga e’tibor bergan holatda ish olib borishi lozim. Masalan: “He raised eyebrows with his statement.” So‘zma-so‘z tarjima: “U o‘z bayonoti bilan qoshlarni ko‘tardi.” Adekvat tarjima: “Uning bayonoti e’tirozlarga sabab bo‘ldi.” Demak, ommaviy axborot vositalarida tarjimon kontekstni va pragmatik maqsadni inobatga olgan holda matnga yondashishi kerak. Yana bir misol tarqasida, ingliz tilidagi “White House said…” 2 iborasini “Oq uy bayonot berdi” tarzida tarjima qilish adekvat hisoblanadi, chunki u siyosiy idora sifatida anglashiladi, so‘zma-so‘z emas. Bugungi kunda internet jurnalistikasi, sun’iy intellekt va mashina tarjimasi mass media tarjimasining ajralmas qismiga aylangan. Masalan, Google Translate yoki DeepL tizimlari tezkor tarjima imkonini beradi, ammo ular kontekst va uslubni to‘liq anglay olmaydi. Shu sababli inson tarjimoni hali ham dolzarb hisoblanadi . OAVda quyidagi tarjima turlari keng qo‘llaniladi: • Yozma tarjima – maqolalar, yangiliklar, intervyular; • Audiovizual tarjima – teleko‘rsatuvlar, subtitr va dubbing; • Sinxron tarjima – matbuot anjumanlari, jonli efirlar; 1 Komissarov V.N. Tarjima nazariyasi (lingvistik jihatlar) Moskva: Oliy maktab. 1990. - 250 b. 2 BBC News (2023-yil 15-avgust). “White House said…” kontekstida ishlatilgan ifoda. 613 • Onlayn tarjima – veb-saytlar, bloglar va ijtimoiy tarmoqlar kontenti. OAV tarjimasi madaniyatlararo tafovutlar bilan chambarchas bog‘liq. Bir tildagi so‘z yoki ibora boshqa madaniyatda mutlaqo boshqacha ma’no kasb etishi mumkin. Shu sababli tarjimon neytral pozitsiyani saqlagan holda, siyosiy yoki diniy jihatdan sezgir iboralardan ehtiyotkorlik bilan foydalanishi kerak. Masalan, “freedom fighter” (ozodlik kurashchisi) atamalarining ishlatilishi kontekstga qarab keskin farq qiladi. Tarjimon vazifasi – ma’lumotni ideologik yuklamasiz yetkazish. Jurnalistik tarjima OAV tarjimasining eng muhim shakli hisoblanadi. Unda tarjimon matnni o‘zgartirmasdan, ammo o‘quvchiga tushunarli shaklda yetkazishi lozim. Masalan, The Guardian gazetasi “The Prime Minister slammed the opposition” deb yozsa, bu iborani so‘zma-so‘z “Bosh vazir muxolifatni urdi” deb tarjima qilish kulgili bo‘ladi. To‘g‘ri variant: “Bosh vazir muxolifatni keskin tanqid qildi”. Shuningdek, “Brexit” kabi qisqartmalar ham o‘zbek tilida izoh bilan berilishi kerak: “Buyuk Britaniyaning Yevropa Ittifoqidan chiqishi (Brexit)”. 3 Bu misollar jurnalistik tarjimada kontekst va madaniy ma’lumotning naqadar muhim ekanini ko‘rsatadi. Televizion va internet platformalarida tarjima jarayoni ko‘pincha subtitrlash yoki dublyaj ko‘rinishida amalga oshiriladi. Bu jarayonlarda nutq tezligi, intonatsiya, kadrga moslik kabi texnik omillar ham inobatga olinadi. Masalan, CNN yoki BBC kanalidagi reportajlarni o‘zbek tiliga dublyaj qilishda 1 daqiqalik nutq uchun o‘rtacha 120–140 so‘zdan oshmasligi kerak — aks holda ovoz kadrdan chiqib ketadi. YouTube’dagi BBC News Uzbek sahifasida “US election results” videosi “AQShdagi saylov natijalari” deb tarjima qilinadi, ammo ayrim joylarda “Prezident saylovining dastlabki natijalari” deb kengaytirish orqali aniqlik kiritiladi. Bu holat OAV tarjimasida ma’noni kengaytirish (amplifikatsiya) usulining qo‘llanishiga misoldir. Internet nashrlari — Gazeta.uz, Kun.uz, Daryo.uz — xalqaro axborotni tezkor tarjima qiladi. Masalan, Reuters agentligidagi “World leaders condemn attack in Istanbul” xabari Kun.uz saytida “Jahon yetakchilari Istanbuldagi hujumni qoraladi” shaklida berilgan. Bu yerda “condemn” fe’li to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilingan, ammo ba’zi holatlarda “tanqid qildi” yoki “keskin baholadi” shakllari kontekstga qarab o‘zgaradi. Shuningdek, onlayn matbuotda sarlavhalarni tarjima qilishda SEO (Search Engine Optimization) tamoyillari ham muhim. Masalan, ingliz tilidagi “10 ways to stay healthy” maqolasi o‘zbek tilida “Sog‘lom bo‘lishning 10 oddiy usuli” deb beriladi — bu sarlavha internetda tez topiladi va e’tiborini tortadi. Ommaviy axborot vositalarida tarjima jarayoni global madaniyatlararo muloqotning ajralmas bo‘lagi hisoblanadi. Jurnalistik va audiovizual tarjima turlarida asosiy mezonlar — aniqlik, tezkorlik, madaniy moslik va ideologik neytrallikdir.OAV tarjimoni nafaqat til mutaxassisi, balki 3 https://insightpublishing.org/index.php/zti/article/view/472 614 axborot vositachisi va madaniyat elchisi hamdir. Shu sababli u har doim kontekstni anglay olishi, muallif pozitsiyasini to‘g‘ri yetkazishi va o‘quvchiga ishonchli ma’lumot taqdim etishi zarur. Kelajakda OAV tarjimasi raqamli texnologiyalar bilan yanada uyg‘unlashib, avtomatlashtirilgan tizimlar orqali takomillashadi. Biroq inson tafakkuri va madaniy sezgirlik bu sohada har doim markazda bo‘lib qoladi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: 1. Abduazizov, A.A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2005. – 240 b. https://ziyonet.uz/uz/library/book/15713 2. Abdullayev, M. Tarjimashunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2012. – 312 b. https://ziyonet.uz/uz/library/book/15305 3. Jo‘rayev, M. Ommaviy axborot vositalari va jurnalistik tarjima. – Toshkent: O‘zDJTU nashriyoti, 2019. – 198 b. 4. Raxmonov, N. Tarjima nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Universitet, 2014. – 224 b 5. G‘ulomov, A., To‘xtaboyev, M. Ommaviy axborot vositalari tili va uslubi. Toshkent: Akademnashr, 2020. – 280 b. https://akademnashr.uz/product/ ommaviyaxborot-vositalari-tili-va-uslubi 6. Niyozmetova, N. Jurnalistik tarjimada adekvatlik masalalari. – “Filologiya masalalari” jurnali, №3, 2021. – B. 55–61. https://journal. filology.uz /archives/2021_3.html 7. Usmonov, B. Tarjima san’ati va madaniyatlararo muloqot. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018.–190 b.