TILSHUNOSLIKNING DOLZARB MASALALARI

46 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar TILSHUNOSLIKNING DOLZARB MASALALARI O.Ch.Amanova Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Xorijiy til va adabiyoti yuqori kurslar kafedrasi o‘qituvchisi E-mail: O.amanova@dtpi M.X.Bo‘ronova Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Xorijiy til va adabiyoti quyi kurslar kafedrasi o‘qituvchisi [email protected] M.E.Qorjovova Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17626842 Annotatsiya: ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikning eng dolzarb masalalari, xususan, tilning ijtimoiy vazifasi, globalizatsiya davrida milliy tillarning rivoji, raqamli texnologiyalar ta’siri va lingvistik tadqiqotlarning yangi yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek tilshunosligida amalga oshirilayotgan ilmiy izlanishlar, ularning dolzarbligi hamda til madaniyatini oshirishdagi roli yoritiladi. Maqolada tilshunoslikning interdisciplinar yo‘nalishlarga chiqishi, sun’iy intellekt davrida til tizimini o‘rganishning ahamiyati haqida ham fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: tilshunoslik, dolzarb masalalar, o‘zbek tili, globalizatsiya, raqamli tilshunoslik, sun’iy intellekt, til siyosati. Til nafaqat aloqa vositasi,balki u inson tabiyatining oʻziga hos kaliti hamdir,chunki inson tafakurining bayon etilishi til orqali amalga oshadi. Til-insoniyat madaniyati va tafakkurining eng muhim ko‘rinishidir.Har bir xalqning tili uning milliy o‘zligini ifodalaydi. Tilshunoslik (lingvistika) – inson nutqi va til tizimini o‘rganadigan fan. Uning tarixi qadimiy bo‘lib, dastlab falsafa va mantiq bilan birga rivojlangan. Tilshunoslikka bo‘lgan ehtiyoj: insonlar o‘zaro muloqotini izohlash,diniy matnlarni tushunish va sharhlash,adabiy merosni asrash hamda kelajak avlodga yetkazish zaruratidan kelib chiqqan. Shu boisdan tilshunoslik nafaqat lingvistik hodisalarni o‘rganish, balki jamiyatning ma’naviy hayotini tushunish vositasi sifatida ham katta ahamiyat kasb etadi. XXI asrda fan va texnologiya jadal sur’atlar bilan rivojlanar ekan, tilshunoslik ham yangi bosqichga ko‘tarildi. Bugungi kunda tilni faqat grammatik yoki fonetik tizim sifatida emas, balki ijtimoiy, psixologik, madaniy, hatto texnologik hodisa sifatida o‘rganish zarur bo‘lib qoldi. Tilshunoslikdagi dolzarb masalalar – bu, avvalo, tilning bugungi global o‘zgarishlar sharoitida tutgan o‘rni, uning jamiyat taraqqiyotidagi funksiyasi, yangi kommunikativ muhitdagi holati hamda lingvistik tadqiqotlarning metodologik yangilanishidir. Globalizatsiya — bu dunyo mamlakatlari o‘rtasidagi iqtisodiy, siyosiy, madaniy, axborot va texnologik aloqalarning tobora kengayib, o‘zaro bog‘liqlikning kuchayishi jarayonidir. Globalizatsiya jarayonlari natijasida dunyo tillari o‘zaro aloqadorlikda rivojlanmoqda. Bu jarayon bir tomondan madaniyatlararo muloqotni kuchaytirsa, ikkinchi tomondan ayrim kichik tillarning yo‘qolish xavfini kuchaytiradi. Shu nuqtai nazardan, o‘zbek tili kabi milliy tillarning saqlanishi va rivojlanishi til siyosatining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Tilshunoslik oldida turgan muhim vazifalardan biri – global axborot makonida milliy tilning mavqeini mustahkamlash, uning raqamli resurslarini kengaytirish, lug‘at va korpuslarni yaratish, tarjima texnologiyalarini takomillashtirishdir.So‘nggi yillarda raqamli tilshunoslik (digital linguistics) yo‘nalishi tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda. Kompyuter lingvistikasi, korpus lingvistikasi, sun’iy intellekt va mashina o‘rganish asosidagi tahlillar tilshunoslikda yangi ufqlarni ochdi. Bugungi kunda o‘zbek tili uchun ham elektron lug‘atlar, avtomatik tarjima tizimlari, nutqni aniqlash va sintez qilish dasturlari 47 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar yaratilmoqda. Bu esa tilshunoslarning faqat nazariy emas, balki amaliy, texnologik yondashuvlarga ham e’tibor qaratishini talab qiladi. Korpus lingvistikasi – katta hajmdagi real matnlar to‘plami (korpus) asosida til hodisalarini tahlil qiluvchi fan yo‘nalishidir. Asosiy xususiyatlari: Til hodisalari empirik ma’lumotlar asosida o‘rganiladi Matnlar elektron shaklda saqlanadi va avtomatik dasturlar yordamida tahlil qilinadi So‘z chastotasi, birikma tahlili, sintaktik strukturalar va semantik munosabatlar o‘rganiladi. Mashhur korpuslar: British National Corpus (BNC), American COCA,Russian National Corpus. Asosiy dolzarb masalalar quydagilar hisoblanadi: Til va jamiyat munosabati • Tilning ijtimoiy hodisa sifatidagi roli, milliy ong va madaniyatni ifodalashdagi o‘rni o‘rganiladi. • Globallashuv sharoitida tilning milliy qadriyat sifatida saqlanishi muhim masaladir. • Tilning rivojlanishi va zamonaviy texnologiyalar • Sun’iy intellekt, tarjima tizimlari, kompyuter lingvistikasi va korpus lingvistikasining rivojlanishi bilan tilni avtomatik tahlil qilish, matnlarni mashina yordamida qayta ishlash kabi yo‘nalishlar ilgari surilmoqda. Til me’yorlari va ularning saqlanishi • Adabiy til me’yorlari, orfografiya va orfoepiya qoidalarini takomillashtirish, so‘z boyligini boyitish, yangi so‘z yasash jarayonlari. • Nutq madaniyati va kommunikativ kompetensiya • Odamlar o‘rtasidagi muloqotda to‘g‘ri, samarali va madaniyatli so‘zlash masalalari. • Bu ayniqsa ta’lim, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda muhim ahamiyat kasb etadi. Ko‘p tillilik va tarjima masalalari • Ko‘p tillilik sharoitida til o‘zaro ta’siri, terminologiya va tarjima muammolari. Tilshunoslikning yana bir dolzarb yo‘nalishi – lingvokulturologiya. U til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganadi. Xalqning dunyoqarashi, urf-odatlari, qadriyatlari tilda o‘z aksini topadi. Shu sababli tilshunoslar tildagi frazeologik birliklar, metaforalar, iboralar orqali milliy mentalitetni tahlil qiladilar. Sotsiolingvistika esa tilning jamiyatdagi mavqei, ijtimoiy tabaqalar, jins, yosh, kasbga ko‘ra tilning o‘zgarishi kabi masalalarni o‘rganadi. O‘zbekiston sharoitida bu yo‘nalishning rivojlanishi ko‘p millatli muhitda til siyosatini ilmiy asoslash imkonini beradi. O‘zbek tilshunosligida mustaqillik yillaridan buyon ko‘plab ilmiy yo‘nalishlar shakllandi. Xususan, o‘zbek tili korpusi yaratish, terminologiyani yagona tizimga solish, til me’yorlarini takomillashtirish, onlayn ta’lim va raqamli til resurslarini yaratish borasida sezilarli yutuqlarga erishildi. Biroq dolzarb muammolar ham mavjud: til normalarining birxillashtirilmaganligi, yangi atamalarni tartibga solish zarurati, xalqaro miqyosda o‘zbek tilining nufuzi va ilmiy maqomining oshirilishi kabi masalalar hali ham yechimini kutmoqda. Tilshunoslikning dolzarb masalalari bugungi kunda faqat ilmiy nazariya emas, balki jamiyat taraqqiyotining muhim omiliga aylangan. O‘zbek tilshunosligining dolzarb masalalarini hal etish — milliy o‘zlikni saqlash, ma’naviy boylikni asrab-avaylash va global ilm-fan jarayonlariga integratsiyalashish demakdir. Kelajakda tilshunoslik fanining rivoji sun’iy intellekt, big data, neyrotilshunoslik, hamda til va tafakkur o‘rtasidagi aloqalarni yanada chuqur o‘rganishga tayanadi. Bu esa tilning ilmiy tahlilini yangi bosqichga olib chiqadi. Bugungi kunda tilshunoslikda bir qator dolzarb masalalar mavjud: til tizimini universal model asosida izohlash muammosi;sun’iy intellekt va avtomatik tarjima tizimlari uchun umumiy lingvistik asos yaratish;tillararo interferensiya va 48 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar globalizatsiya ta’sirida til o‘zgarishlarini izohlash; til va madaniyatning o‘zaro ta’siri, milliy identifikatsiya muammolari. Shuning uchun tilshunoslikning yana bir dolzarb vazifasi — milliy tillarni asrab-avaylashdir. References: 1. Jo‘rayev A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2020. 2. Saidov Sh. Zamonaviy o‘zbek tili va lingvistik tahlil metodlari. – Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. 3. Crystal D. The Cambridge Encyclopedia of Language. – Cambridge University Press, 2019. 4. Nurmonov A. Til va tafakkur munosabati. – Toshkent: Fan, 2018. 5. Karimov A. Raqamli tilshunoslikning nazariy asoslari. – Toshkent: Innovatsion nashriyot, 2023. 6. “Methodology of teaching foreign languages – innovations, traditions, problems and their solutions” March 15, 2024 Chet tillarni oʻqitish metodikasi-innovatsiyalar,an’analar,muamolar va yechimlar