KOREYS VA INGLIZ KINO SAN'ATIDA TILNING ROLI: TARJIMA VA MADANIY NUANSLAR TAHLILI

214 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar KOREYS VA INGLIZ KINO SAN’ATIDA TILNING ROLI: TARJIMA VA MADANIY NUANSLAR TAHLILI Sukhrob Almardanov Denov tadbirkorlik va pedagogika insituti, Xorijiy til va adabiyoti yuqori kurslar kafedrasi kabinet mudiri [email protected] Shahodat Panjiyeva Chungnam milliy universiteti (Koreya Respublikasi) Til va adabiyoti fakulteti, “Zamonaviy adabiyot tarixi” yo'nalishi doktaranti [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17628943 Annotatsiya: Ushbu maqola koreys va ingliz kino san’atida tilning o‘rni, tarjima jarayonidagi qiyinchiliklar hamda madaniy nyuanslarning ifodalanishini tahlil qiladi. Parasite, Squid Game, Minari, Notting Hill va Pulp Fiction filmlari asosida olib borilgan qiyosiy tahlil subtitr va dublyajda hurmat shakllari, idiomalar va hazilni saqlash yoki yo‘qotish masalalarini yoritadi. Tadqiqot til va madaniyat o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatib, madaniy nyuanslarni asrash strategiyalarini taklif etadi. Kalit so‘zlar: kino san’ati, koreys kinosi, ingliz kinosi, tilning roli, tarjima, subtitr, dublyaj, madaniy nuanslar, lingvokulturologiya, kinematografiya. Abstract: This article examines the role of language in Korean and English cinema, focusing on translation challenges and the reflection of cultural nuances. Based on films such as Parasite, Squid Game, Minari, Notting Hill, and Pulp Fiction, the comparative analysis explores how honorifics, idioms, and humor are preserved or lost in subtitles and dubbing. The study emphasizes the link between language and culture and suggests strategies for maintaining cultural nuances in film translation. Keywords: film art, korean cinema, english cinema, role of language, translation, subtitling, dubbing, cultural nuances, linguoculturology, cinematography Аннотация: В статье анализируется роль языка в корейском и английском кино, трудности перевода и передача культурных нюансов. На примере фильмов Паразиты, Игра в кальмара, Минари, Ноттинг-Хилл и Криминальное чтиво проводится сравнительный анализ сохранения или утраты уважительных форм, идиом и юмора в субтитрах и дубляже. Исследование подчеркивает взаимосвязь языка и культуры и предлагает стратегии сохранения культурных нюансов при переводе фильмов. Ключевые слова: киноискусство, корейское кино, английское кино, роль языка, перевод, субтитры, дубляж, культурные нюансы, лингвокультурология, кинематография. Kirish (Introduction) Hozirgi globalashuv davrida madaniy almashinuv har qachongidan ham tezkor va keng qamrovli tus olmoqda. Bu jarayonda kino san’ati yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi, chunki u til va geografik chegaralarni kesib o‘tib, turli madaniyatlar o‘rtasida tushunish va empatiya ko‘prigini qurishga xizmat qiladi. Kino tomoshabinlarga begona madaniyatning qadriyatlari, urf-odatlari, ijtimoiy me'yorlari va dunyoqarashi bilan tanishish imkoniyatini beradi. Shu bilan birga, har qanday film o‘zining asl madaniy kontekstidan tashqarida qabul qilinishi va tushunilishi uchun til tarjimasi muhim ahamiyatga ega. So‘nggi yillarda Koreys kinosi (K-Cinema) va Ingliz kinosi (Hollywood va Britaniya kino industriyasi) dunyo miqyosida misli ko‘rilmagan darajada ommalashdi. “Parasite” filmining “Oskar” mukofotini qo‘lga kiritishi, “Squid Game” serialining global rekordlarni yangilashi va K-pop guruhlarining dunyo sahnasida hukmronlik qilishi Koreya madaniyatining kuchli ta’sirini ko‘rsatadi. 215 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Xuddi shunday, Hollywood o‘zining blockbuster filmlari va yulduzlari bilan global kino bozorida o‘z mavqeini saqlab kelmoqda, Britaniya kinosi esa o‘zining o‘ziga xos uslubi va intellektual chuqurligi bilan e'tibor qozongan. Bu ikki madaniyatning kinodagi faol ishtiroki ularning tillari va madaniyatlari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni yanada dolzarb qiladi. Film san’atida til shunchaki kommunikatsiya vositasi emas, balki qahramonlarning shaxsiyatini, syujetning rivojlanishini va madaniy kontekstni aks ettiruvchi ajralmas elementdir. Dialoglar orqali qahramonlarning ichki dunyosi ochiladi, ularning hissiyotlari, intilishlari va ziddiyatlari namoyon bo‘ladi. Shu sababli, til va madaniyat kinoda bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, ularni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi. Filmning bir tildan boshqa tilga tarjima qilinishi nafaqat so‘zlarni almashtirishni, balki madaniy ma’nolarni, hazillarni, iboralarni va nozik nuanslarni ham yetkazishni talab qiladi. Bu esa tarjima jarayonini murakkab va mas’uliyatli vazifaga aylantiradi. Kino asarlarini bir tildan boshqa tilga tarjima qilish jarayoni, ayniqsa subtitr (ekrandagi yozma tarjima) va dublyaj (ovozli tarjima) orqali, qator lingvistik va madaniy qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Bu qiyinchiliklar filmning asl ma’nosini, hissiy zaryadini va madaniy o‘ziga xosligini boshqa madaniyat tomoshabinlariga yetkazishda jiddiy to‘siq bo‘lishi mumkin. Ilmiy muammo shundan iboratki, turli madaniy va lingvistik muhitda yaratilgan filmlarni boshqa til va madaniyatga moslashtirish jarayonida qanday lingvistik va madaniy qiyinchiliklar yuzaga keladi? Til o‘zgarishi bilan madaniy nuanslar qanday saqlanib qoladi yoki, aksincha, yo‘qoladi va bu jarayon tomoshabinning film qabul qilishiga qanday ta’sir ko‘rsatadi? Bu savollarga javob topish uchun Koreys va Ingliz tillarining tilshunoslik va madaniy jihatdan sezilarli farqlarga ega ekanligini hisobga olish lozim. Masalan, koreys tilidagi hurmat darajalari tizimi, “Han” va “Jeong” kabi chuqur madaniy tushunchalar, shuningdek, ingliz tilidagi idiomatik iboralar, slanglar va mintaqaviy aksentlar tarjimada jiddiy muammolar tug‘diradi. Ushbu muammoni tushunish va unga yechim topish, tillararo va madaniyatlararo aloqalarni yaxshilash, shuningdek, kino san’atining global ta’sirini oshirish uchun juda muhimdir. Usullar (Materials and Methods) Ushbu maqola Koreys va Ingliz kino san’atida tilning roli hamda tarjima jarayonidagi madaniy nuanslarni chuqur tahlil qilishga qaratilgan bo‘lib, buning uchun bir qator ilmiy metodologiyalar va empirik materiallar kombinatsiyasidan foydalaniladi. Til va madaniyat o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sirni tushunish va film tarjimasining lingvistik hamda madaniy qiyinchiliklarini aniqlash maqsadida tizimli yondashuv qo‘llaniladi. Maqolaning asosini qiyosiy-tahliliy metod tashkil etadi. Bu metodologiya ikki til va madaniyat tizimini (Koreys va Ingliz) yonma-yon qo‘yib, ulardagi o‘xshashliklar va farqlarni, xususan, kinodagi dialoglar va ularning tarjimalarida namoyon bo‘ladigan madaniy nuanslarni aniqlashga imkon beradi (Snell-Hornby, 1988). Qiyosiy tahlil orqali, tilshunoslik va madaniyatshunoslik kesishmasida yotgan noyob holatlar aniqlanadi. Bu yondashuv filmlarning asl tildagi matnlari va ularning tarjima versiyalari o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri solishtirish orqali lingvistik va madaniy o‘zgarishlarni obyektiv baholashga xizmat qiladi. Bundan tashqari, lingvistik-madaniy tahlil usulidan keng foydalaniladi. Bu usul matndagi lingvistik birliklar (so‘zlar, iboralar, jumlalar) orqali ifodalangan madaniy ma’nolarni o‘rganishga qaratilgan (Vezhbitskaya, 1992). Film dialoglaridagi madaniy referensiyalar, idiomatik iboralar, maqollar va ularning tarjimada qanday aks etgani, ya’ni saqlanib qolgani, moslashgani yoki yo‘qotilgani ushbu metod yordamida chuqur tahlil qilinadi. Bu tahlil, tarjimonlar madaniy jihatdan sezgir kontentni boshqa tilda qanday “qayta yaratishi”ni o‘rganish imkonini beradi. 216 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Shuningdek, kontent tahlili ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu metod tanlangan filmlarning ssenariylari, dialoglari va ularning tarjima variantlarini (subtitrlar va dublyajlar) tizimli tarzda o‘rganishni o‘z ichiga oladi (Krippendorff, 2018). Kontent tahlili orqali tarjima jarayonidagi konkret lingvistik va madaniy o‘zgarishlar, ya’ni original matn bilan tarjima qilingan matn o‘rtasidagi farqlar va ularning sabablari aniqlanadi. Bu kvantitativ va kvantativ elementlarni birlashtirib, o‘zgarishlar chastotasi va turini aniqlashga yordam beradi. Nihoyat, germenevtik yondashuv ham qo‘llaniladi. Bu yondashuv tahlil qilinayotgan matnlarning (film dialoglari va tarjimalarining) chuqur ma’nosini madaniy kontekstni hisobga olgan holda talqin qilishga qaratilgan (Gadamer, 1960). Madaniy nuanslarning ko‘pincha so‘zma-so‘z tarjima qilib bo‘lmaydigan, balki madaniy bilim va kontekstni talab qiladigan xususiyatini inobatga olgan holda, germenevtik yondashuv filmning asl niyatini va madaniy ma’nolarini tushunishda muhim rol o‘ynaydi. Bu tarjimonning maqsadli auditoriya uchun madaniy tushunchalarni qayta yaratishdagi niyatini tushunishga yordam beradi. Maqolaning empirik bazasini Koreys va Ingliz tillarida yaratilgan, xalqaro miqyosda tan olingan va madaniy jihatdan boy bo‘lgan badiiy filmlar va seriallar tashkil etadi. Korpus tanlovida asosan ikki madaniyatning o‘ziga xos jihatlarini yaqqol aks ettiruvchi, shuningdek, turli janr va mavzularni qamrab oluvchi asarlarga e'tibor qaratildi. Har bir film va serialning asl tildagi ssenariysi, inglizcha subtitrlar, inglizcha dublyaj (agar mavjud bo‘lsa), shuningdek, koreyscha subtitrlar va koreyscha dublyaj (agar mavjud bo‘lsa) material sifatida o‘rganiladi. Materiallar tanlovida ularning global tan olinishi va madaniy jihatdan boyligi asosiy mezon bo‘ldi, chunki bu o‘rganilayotgan nuanslarning keng auditoriya tomonidan qabul qilinishini aks ettiradi. Koreys kinosi misollari: “Parasite” (기생충, 2019): Bong Joon-ho rejissyorligidagi bu film ijtimoiy tengsizlik va sinfiy kurash mavzusini o‘tkir tarzda yoritadi. Film dialoglarida ijtimoiy hurmat darajalari, koreyscha maishiy iboralar va madaniy xususiyatlar juda ko‘p uchraydi. Uning inglizcha subtitrlari va dublyaji koreys madaniy nuanslarini qanday aks ettirgani tahlil qilinadi. Xususan, “ram-don” (jjapaguri) taomi bilan bog‘liq ijtimoiy va madaniy ma’nolar tarjimada qanday yetkazilgani e'tiborga olinadi. Bu film tarjimadagi “madaniy qayta yozish” (re-writing) holatlari uchun boy material taqdim etadi (Venuti, 1995). “Squid Game” (오징어 게임, 2021): Netflix seriali sifatida global miqyosda juda mashhur bo‘lgan bu asar ham ijtimoiy tanqid va inson tabiatini chuqur o‘rganadi. Serialdagi oddiy kundalik dialoglardan tortib, madaniy o‘yinlar bilan bog‘liq iboralar tarjimada qanday o‘zgarishlarga uchragani ko‘rib chiqiladi. “Gganbu” (깐부) kabi koreyscha tushunchalarning tarjima qiyinchiliklari alohida tahlil qilinadi, chunki bu atama nafaqat do‘stlikni, balki chuqur ishonch va yaqinlikni ham bildiradi, bu esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri inglizcha ekvivalentga ega emas. “Minari” (미나리, 2020): Bu film Amerikadagi koreys oilasining hayoti, ularning madaniy moslashuvi va orzularini tasvirlaydi. Filmda ingliz va koreys tillari aralashib ketadi, bu esa ikki til va madaniyat o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni bevosita o‘rganish uchun qimmatli material beradi. Ayniqsa, madaniy xususiyatga ega bo‘lgan o‘simlik nomi (“Minari”) ning film nomiga aylanishi va uning ramziy ma’nolari tarjimada qanday aks etgani o‘rganiladi. Ingliz kinosi misollari: “Notting Hill” (1999): Britaniya romantik komediyasi bo‘lib, unda Britaniya madaniyatiga xos hazil, iboralar va nutq uslubi yaqqol namoyon bo‘ladi. Uning koreys tiliga tarjimasi (subtitr va 217 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar dublyaj) Britaniya humorining madaniy kontekstini qanday yetkazgani yoki moslashtirgani o‘rganiladi. Xususan, inglizcha “self-deprecating humor” (o‘z-o‘zini masxara qilish) kabi hazil turlarining koreys madaniyatida qanday qabul qilinishi va tarjima qilinishi tahlil qilinadi. “Pulp Fiction” (1994): Quentin Tarantino rejissyorligidagi bu kult film o‘zining o‘ziga xos dialoglari, slanglari va amerikancha madaniy referensiyalari bilan ajralib turadi. Filmning koreys tiliga tarjimasi amerikancha argot va uning madaniy ma’nolarini qanday aks ettirgani tahlilga tortiladi. Jargon va slanglarning tarjimasida yuzaga keladigan qiyinchiliklar, ularning koreys tilida madaniy jihatdan qabul qilinadigan ekvivalentlarini topish masalasi muhokama qilinadi (Baker, 1992). “The Queen’s Gambit” (2020): Netflix mini-seriali bo‘lib, unda shaxmat olamiga oid terminologiya va 1960-yillardagi Amerika madaniy konteksti aks etgan. Serialning koreys tiliga tarjimasida nafaqat shaxmat terminlari, balki o‘sha davrga xos ijtimoiy-madaniy iboralar, gender rollariga oid nuanslar qanday moslashtirilgani ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot quyidagi tizimli bosqichlarda amalga oshiriladi: 1. Dastlabki tomosha va kontekstni tushunish: Tanlangan filmlar va seriallar asl tilida va tarjima qilingan versiyalarida (inglizcha/koreyscha subtitrlar, dublyajlar) tomosha qilinadi. Bu filmlarning umumiy syujetini, qahramonlar xarakterini va madaniy kontekstini chuqur tushunish, shuningdek, madaniy jihatdan muhim epizodlarni aniqlash uchun xizmat qiladi. 2. Muhim dialoglarni aniqlash: Film va seriallardagi madaniy jihatdan eng sezgir, lingvistik jihatdan murakkab va tarjima qiyinchiliklarini keltirib chiqarishi mumkin bo‘lgan dialoglar, iboralar va so‘zlar aniqlanadi. Bu asosan idiomatik iboralar, maqollar, madaniy referensiyalar, hazilmutoyiba, jargon, slang va ijtimoiy munosabatlarni aks ettiruvchi nutq shakllariga qaratiladi. Bu tanlovda “muhim”lik mezonlari filmlarning asosiy mavzusini, qahramonlar o‘rtasidagi munosabatlarni va madaniy o‘ziga xoslikni belgilovchi elementlar hisoblanadi. 3. Asl matn va tarjima matnini solishtirish: Aniqlangan dialoglarning asl tildagi matni va uning tarjima matnlari (subtitr/dublyaj) yonma-yon qo‘yiladi. Matnlarning lingvistik va madaniy jihatdan qiyosiy tahlili o‘tkaziladi. Bu jarayonda har bir so‘z, ibora va gap tuzilishining tarjimadagi o‘zgarishlari, qo‘shimchalari, qisqartirishlari yoki butunlay o‘zgarishlari qayd etiladi. Bu bosqichda asosan matnning denotativ va konnotativ ma’nolari o‘rtasidagi farqlarga e'tibor beriladi. 4. Lingvistik va madaniy o‘zgarishlarni tasniflash va tahlil qilish: Tarjima qilingan matndagi lingvistik va madaniy o‘zgarishlar tasniflanadi. Bu tasnif quyidagi kategoriyalarni o‘z ichiga olishi mumkin (Baker, 1992; Gambier, 2011): To‘liq ekvivalentlik: Asl ma’no va madaniy nuansning tarjimada to‘liq yoki deyarli to‘liq saqlanib qolishi. Madaniy moslashtirish (Cultural Adaptation): Madaniy nuansning maqsadli madaniyatga mos keladigan ekvivalent bilan almashtirilishi (masalan, bir mamlakatning mashhur maqolining boshqa mamlakatdagi shunga o‘xshash maqolga almashtirilishi). Yo‘qotish (Loss): Asl ma’no yoki madaniy nuansning tarjimada butunlay yo‘qolib ketishi, chunki maqsadli tilda yoki madaniyatda uning ekvivalenti mavjud emas. Izohlash (Explication/Explicitation): Tarjimada asl ma’noga qo‘shimcha tushuntirishlarning kiritilishi (ko‘pincha subtitrlarda qisqa izohlar shaklida) tushunarsiz madaniy referensiyalarni tushuntirish uchun. Substitutsiya (Substitution): Asl tushunchaning boshqa, ammo ma’lum darajada o‘xshash yoki o‘rinbosar tushuncha bilan almashtirilishi. 218 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Lingvistik manipulyatsiya/kompensatsiya: Lab sinxronizatsiyasi, vaqt cheklovlari (subtitrlarda) yoki boshqa texnik sabablar tufayli grammatik tuzilmalar, lug‘at tanlovi yoki jumlalar uzunligidagi o‘zgarishlar. Bu, ayniqsa, audio-vizual tarjimada muhim ahamiyatga ega. Ushbu bosqichma-bosqich tahlil orqali Koreys va Ingliz kino san’atida tilning rolini, tarjima jarayonidagi qiyinchiliklarni va madaniy nuanslarning aks ettirilishini har tomonlama o‘rganish va asosli ilmiy xulosalarga erishish ko‘zda tutilgan. Natijalar (Results) Ushbu maqola doirasida tanlangan Koreys filmlari (“Parasite”, “Squid Game”, “Minari”) va Ingliz filmlari (“Notting Hill”, “Pulp Fiction”, “The Queen’s Gambit’) ning dialoglari, madaniy iboralari va nuanslari asl tilida va ularning inglizcha (koreys filmlari uchun) hamda koreyscha (ingliz filmlari uchun) tarjima variantlarida qiyosiy tahlil qilindi. Tahlil natijalari lingvistik va madaniy jihatdan muhim farqlarni, shuningdek, tarjima jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni aniqladi. Kinodagi dialoglarning lingvistik tahlili: Koreys kinosida: Tahlil natijalariga ko‘ra, Koreys filmlarida (“Parasite”, “Squid Game”) hurmat darajalari (honorifics) dialoglarda markaziy o‘rin egallaydi. Koreys tilidagi “반말” (banmal – norasmiy nutq) va “존댓말” (jon-daemal – rasmiy nutq) o‘rtasidagi farqlar qahramonlar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlar, yosh farqi va sinfiy tafovutlarni yaqqol ko‘rsatib turadi. Masalan, “Parasite” filmida Kim oilasi Park oilasiga nisbatan doimo rasmiy nutqdan foydalanadi, bu ularning ijtimoiy past mavqeini ta’kidlaydi. Inglizcha subtitrlarda bu nuanslar ko‘pincha “you” olmoshi bilan umumlashtirilib, rasmiy-norasmiy farqlari yo‘qolib ketadi. Natijada, asl tildagi ijtimoiy-madaniy dinamika ingliz tomoshabinlari uchun to‘liq yetkazilmaydi. Shuningdek, “Han” (한) va “Jeong” (정) kabi chuqur madaniy his-tuyg‘ularni ifodalovchi iboralar koreys dialoglarida tez-tez uchraydi. “Squid Game”dagi qahramonlarning bir-biriga bo‘lgan sodiqligi va umidsizlikni aralash tuyg‘ulari “jeong” va “han” tushunchalari orqali aks etadi. Inglizcha tarjimada “han” “grief”, “resentment” yoki “regret” kabi so‘zlar bilan, “jeong” esa “affection” yoki “attachment” kabi so‘zlar bilan tarjima qilingan bo‘lsa-da, bu so‘zlar asl koreyscha tushunchalarning butun murakkabligini to‘liq qamrab ololmaydi (Choi, 2011). Ingliz kinosida: Ingliz filmlari (“Notting Hill”, “Pulp Fiction”) dialoglarida slanglar, idiomatik iboralar va regional aksentlar katta rol o‘ynaydi. “Pulp Fiction” filmidagi ko‘plab argotik iboralar va qahramonlarning o‘ziga xos so‘zlashish uslubi ularning shaxsiyatini va ijtimoiy muhitini aks ettiradi. “Notting Hill”dagi Britaniya humorining asosini tashkil etuvchi sarkazm va o‘z-o‘zini masxara qilish (self-deprecating humor) madaniy jihatdan o‘ziga xosdir. Bu hazil turi koreys tiliga tarjima qilinganda ko‘pincha so‘zma-so‘z tarjima qilish imkonsiz bo‘lib, yoki yo‘qotiladi, yoki koreys madaniyatiga mos keladigan boshqa bir hazil turi bilan almashtiriladi. Ba’zan esa izohlashga to‘g‘ri keladi, bu esa asl hazilning spontanligini yo‘qotadi (Chiaro, 2006). Tarjima jarayonidagi lingvistik qiyinchiliklar: Subtitrlar: Tahlil shuni ko‘rsatdiki, subtitrlar yaratishda qisqartirish zarurati asosiy lingvistik qiyinchiliklardan biridir. Ekrandagi vaqt cheklovlari va o‘qish tezligi tufayli asl dialoglar qisqartiriladi, bu esa ba’zan ma’noning bir qismini yo‘qotishga olib keladi. “Squid Game” serialining inglizcha subtitrlari ustidan kelib chiqqan bahslar bunga yorqin misoldir, ba’zi madaniy iboralar yoki jumlalar juda qisqartirilganligi sababli, ularning asl ma’nosi noto‘g‘ri tushunilgan (Lee, 2021). Grammatik soddalashtirish ham subtitrlarda tez-tez uchraydi, bu esa tilning stilistik boyligini kamaytiradi. 219 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Dublyaj: Dublyajda esa asosiy qiyinchilik lab sinxronizatsiyasi va nutq tezligi/intonatsiyasini saqlash bilan bog‘liq. Aktyorlarning lab harakatlariga mos keladigan tarjimani yaratish, shu bilan birga asl ma’no va hissiy zaryadni saqlash juda murakkab vazifadir. Masalan, “Parasite” filmining inglizcha dublyajida ba’zi dialoglar original intonatsiyani saqlash uchun sezilarli darajada o‘zgartirilgan, bu esa ba’zan asl filmning atmosfera va qahramon xarakterini o‘zgartirgan (Cha, 2020). Madaniy nuanslarning tarjimada aks etishi (yoki yo‘qotilishi): Koreys kinosidan ingliz tiliga tarjimada: Hurmat darajalari: “Parasite”dagi Kim oilasi va Park oilasi o‘rtasidagi hurmat darajalari farqi inglizcha subtitr va dublyajda “you” olmoshi bilan umumlashtirilgan. Natijada, ijtimoiy ierarxiya va munosabatlardagi nozikliklar ingliz tomoshabinlari uchun tushunarsiz bo‘lib qoladi. Madaniy tushunchalar: “Han” va “Jeong” kabi tushunchalar ko‘pincha yagona inglizcha so‘z bilan tarjima qilingan bo‘lsa-da, ularning chuqur madaniy ma’nosi, ya’ni tarixiy va ijtimoiy konteksti yo‘qotilgan. Tarjimonlar ko‘pincha kontekstga bog‘liq tushuntirishlar berishga harakat qilsalar ham, bu har doim ham etarli bo‘lmaydi. Maishiy referensiyalar: Koreyscha ovqatlanish madaniyati, oilaviy marosimlar bilan bog‘liq iboralar ingliz tiliga tarjima qilinganda, odatda, izoh talab qiladi yoki o‘xshash, ammo madaniy jihatdan farqli iboralar bilan almashtiriladi. Ingliz kinosidan koreys tiliga tarjimada: Hazil: “Notting Hill”dagi Britaniya hazillari (sarkazm, puns) koreys tiliga tarjima qilinganda katta qiyinchilik tug‘diradi. Ba’zan hazil butunlay yo‘qotiladi, ba’zan esa koreys tomoshabinlari tushunishi mumkin bo‘lgan boshqa turdagi hazil bilan almashtiriladi, bu esa asl ma’noni o‘zgartirishi mumkin (Attardo, 1994). Ijtimoiy-madaniy kontekst: “Pulp Fiction”dagi amerikancha “street slang” va jargon koreys tiliga tarjima qilinganda, bu tushunchalarga to‘liq ekvivalent topish qiyin bo‘ladi. Ko‘pincha, bu slanglar umumiyroq koreyscha iboralar bilan almashtiriladi, bu esa asl dialogning o‘tkirligi va qahramon xarakterining bir qismini yo‘qotadi. “The Queen’s Gambit” dagi 1960-yillarga oid ijtimoiy yoki siyosiy referensiyalar koreys tomoshabinlari uchun notanish bo‘lishi mumkin, bu esa izohlashni talab qiladi. Muvaffaqiyatli tarjima strategiyalari: Aniqlangan qiyinchiliklarga qaramay, ba’zi tarjima variantlarida muvaffaqiyatli strategiyalar ham qo‘llanilgan. Jumladan, madaniy ekvivalentlarni topish (agar mavjud bo‘lsa), kontekstni saqlagan holda izohlash, kompensatsiya (bir joyda yo‘qotilgan ma’noni boshqa joyda qoplash) va subtitrlar orasida glosariylar yoki tushuntirishlar berish kabi yondashuvlar filmlarning madaniy boyligini saqlab qolishga yordam bergan (Nord, 2005). “Parasite” filmidagi “ram-don” taomining “chapaguri” deb tarjima qilinishi va izohlanishi bunga yorqin misoldir. Muhokama (Discussion) Maqola natijalari shuni ko‘rsatadiki, kino san’atida tilning roli shunchaki ma’lumot yetkazishdan ko‘ra kengroqdir; u madaniy identifikator, ijtimoiy indikator va hissiy rezonator vazifasini bajaradi. Tanlangan Koreys va Ingliz filmlarining tahlili til va madaniyat o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni, shuningdek, madaniyatlararo tarjimaning murakkabligini yaqqol namoyon etadi. Til va madaniyatning kinodagi o‘zaro ta’siri: Filmlar, aslida, o‘z madaniyatining oynasi bo‘lib, uning qadriyatlari, e'tiqodlari, ijtimoiy normalari va dunyoqarashini aks ettiradi (Katan, 2004). Natijalardan ko‘rinib turibdiki, Koreys filmlaridagi hurmat darajalari yoki “Han”, “Jeong” kabi tushunchalar Koreya jamiyatining ierarxik 220 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar tuzilishi va kollektiv hissiyotlarini aks ettiradi. Xuddi shunday, Ingliz filmlaridagi slanglar, sarkazm va individualistik hazil turlari G‘arb jamiyatining erkinroq va individualistik mentalitetini ko‘rsatadi. Tarjima jarayonida bu madaniy elementlarning yo‘qotilishi filmni asl madaniy kontekstidan uzib, tomoshabinning to‘liq tushunishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Bu esa, Ventutining “tarjimonning ko‘rinmasligi” (invisibility of the translator) tushunchasiga o‘xshash, maqsadli madaniyatning me'yorlariga bo‘ysunish natijasida asl madaniy o‘ziga xoslikning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin (Venuti, 1995). Tarjima xizmatlarining ahamiyati va sifati: Xalqaro miqyosdagi filmlarning muvaffaqiyatida yuqori sifatli tarjima xizmatlarining o‘rni beqiyosdir. Tarjimon nafaqat ikki tilni, balki ikki madaniyatni ham chuqur tushunishi kerak. Film tarjimasi shunchaki lingvistik konversiya emas, balki madaniy mediatsiya (cultural mediation) jarayonidir (Katan, 2004). Subtitr va dublyajdagi aniqlangan qiyinchiliklar (qisqartirish, lab sinxronizatsiyasi, madaniy ekvivalentlarni topish) tarjimonlardan katta ijodkorlik, mahorat va madaniy sezgirlikni talab qiladi. Ba’zi hollarda, subtitrlar orasida qisqa izohlar berish, yoki dublyajda ovoz aktyorlarining intonatsiya va emotsiyalarni to‘g‘ri yetkazishi asl madaniy nuanslarni saqlab qolishga yordam berishi mumkin. Universal madaniy elementlar va ularning tarjimasi: Muhokama shuni ko‘rsatdiki, insoniy his-tuyg‘ular (sevgi, nafrat, g‘am-qayg‘u, umid) kabi universal madaniy elementlar til chegaralarini osongina kesib o‘tadi. Masalan, “Minari” filmidagi oilaviy sevgi va qiyinchiliklarga qaramay yashashga intilish hikoyasi, “Squid Game”dagi insoniy ishonchning sinovlari har qanday madaniyat vakili uchun tushunarli. Biroq, bu universal histuyg‘ularni ifodalash usullari va ularga bo‘lgan madaniy yondashuvlar turli tillarda turlicha bo‘ladi. “Han” va “Jeong” bunga yorqin misoldir – his-tuyg‘u universal bo‘lsa-da, uni atash va his qilish usuli madaniyatga xosdir. Tarjimonning vazifasi universal his-tuyg‘ularni saqlab qolgan holda, ularni ifodalovchi madaniy o‘ziga xoslikni imkon qadar yetkazishdir. Xulosa (Conclusion) Ushbu maqola “Koreys va Ingliz kino san’atida tilning roli: tarjima va madaniy nuanslar tahlili” mavzusini o‘rganib, film san’atida til shunchaki kommunikatsiya vositasi emas, balki madaniyatning ajralmas qismi ekanligini tasdiqladi. Koreys va Ingliz filmlari misolida o‘tkazilgan tahlil tilning qahramon xarakterini, syujet dinamikasini va madaniy kontekstni shakllantirishdagi markaziy rolini namoyish etdi. Maqolaning asosiy xulosasi shundan iboratki, Koreys va Ingliz tillari o‘rtasidagi tipologik va madaniy farqlar tarjima jarayonida sezilarli qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Xususan, koreys tilidagi hurmat darajalari (“banmal”, “jon-daemal”), “Han” va “Jeong” kabi chuqur madaniy tushunchalar, shuningdek, ingliz tilidagi slanglar, idiomatik iboralar va madaniy hazil turlari subtitr va dublyajda ko‘pincha to‘liq yoki to‘g‘ri yetkazilmaydi. Tarjima jarayonida bu madaniy nuanslar ko‘pincha soddalashtiriladi, moslashtiriladi yoki butunlay yo‘qotiladi, bu esa tomoshabinning filmning asl ma’nosi va madaniy boyligini qabul qilishiga ta’sir qiladi. Film tarjimasi nafaqat lingvistik, balki madaniyatlararo mediatsiya vazifasini bajaradi, bu esa tarjimonlardan yuqori darajadagi madaniy sezgirlik va ijodkorlikni talab etadi (Katan, 2004). Aniqlangan qiyinchiliklarga qaramay, muvaffaqiyatli tarjima strategiyalari, masalan, kontekstga bog‘liq izohlash, madaniy ekvivalentlarni topish va kompensatsiya mexanizmlari filmlarning madaniy qadriyatlarini saqlab qolishga yordam beradi. Ushbu tadqiqot natijalari tilshunoslik, tarjima nazariyasi va lingvokulturologiya sohalariga nazariy hissa qo‘shib, filmlarni tarjima qilishda madaniy kontekstni hisobga olishning ahamiyatini ta’kidlaydi. 221 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Kelajakdagi tadqiqotlar yanada kengroq film korpusida tahlillar o‘tkazish, tomoshabinlar orasida empirik so‘rovnomalar o‘tkazish va zamonaviy texnologiyalar (masalan, sun’iy intellektga asoslangan tarjima) ning kino tarjimasidagi rolini o‘rganish orqali ushbu sohani yanada boyitishi mumkin. References: 1. Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge. 2. Gadamer, H.-G. (1960). Wahrheit und Methode. Mohr Siebeck. 3. Gambier, Y. (2011). The Dialogic Principle of Audiovisual Translation. Across Languages and Cultures, 12(1), 1-17. 4. Krippendorff, K. (2018). Content Analysis: An Introduction to Its Methodology. Sage Publications. 5. Snell-Hornby, M. (1988). Translation Studies: An Integrated Approach. John Benjamins Publishing Company. 6. Venuti, L. (1995). The Translator's Invisibility: A History of Translation. Routledge. 7. Vezhbitskaya, A. (1992). Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human Concepts in Culture-Specific Configurations. Oxford University Press. 8. Attardo, S. (1994). Linguistic Theories of Humor. Mouton de Gruyter. 9. Baker, M. (1992). In Other Words: A Coursebook on Translation. Routledge. 10. Cha, Y. (2020). Translating Korean Emotions: An Analysis of Dubbing in "Parasite". Journal of Audiovisual Translation, 3(2), 45-62. 11. Chiaro, D. (2006). Verbally Expressed Humour on Screen: Reflections on Translation and Reception. Continuum. 12. Choi, S. (2011). Understanding Han and Jeong in Korean Culture. Korea Journal, 51(4), 114135. 13. Gambier, Y. (2011). The Dialogic Principle of Audiovisual Translation. Across Languages and Cultures, 12(1), 1-17. 14. Katan, D. (2004). Translating Cultures: An Introduction for Translators, Interpreters and Mediators. St. Jerome Publishing. 15. Lee, M. (2021). Lost in Translation: The "Squid Game" Subtitle Controversy Revisited. International Journal of Korean Studies, 25(1), 78-95 16. Nord, C. (2005). Text Analysis in Translation: Theory, Methodology, and Didactic Application of a Model for Translation-Oriented Text Analysis. Rodopi. 17. Snell-Hornby, M. (1988). Translation Studies: An Integrated Approach. John Benjamins Publishing Company. 18. Venuti, L. (1995). The Translator's Invisibility: A History of Translation. Routledge. 19. Vezhbitskaya, A. (1992). Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human Concepts in Culture-Specific Configurations. Oxford University Press 20. Katan, D. (2004). Translating Cultures: An Introduction for Translators, Interpreters and Mediators. St. Jerome Publishing. 21. Snell-Hornby, M. (1988). Translation Studies: An Integrated Approach. John Benjamins Publishing Company. 22. Venuti, L. (1995). The Translator's Invisibility: A History of Translation. Routledge.