NEYROGLIAL HUJAYRALARNING TURLARI VA ULARNING MARKAZIY ASAB TIZIMIDAGI ROLI

INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 11 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com NEYROGLIAL HUJAYRALARNING TURLARI VA ULARNING MARKAZIY ASAB TIZIMIDAGI ROLI Termiz iqtisodiyot va servis universiteti tibbiyot fakulteti Davolash ishi 24-08 guruh talabasi Davlatova Laylo Jo’rabek qizi E-mail: [email protected] Termiz iqtisodiyot va servis universitei tibbiyot fakulteti “Fundamental fanlar” kafedrasi o’qituvchisi Babamurodov Alisher Ro’ziboyevich Annotatsiya.Ushbu maqolada neyroglial hujayralarning turlari va ularning markaziy asab tizimidagi roli keng yoritilgan. Neyroglia (glial hujayralar) markaziy asab tizimining tarkibiy qismini tashkil etib, neyronlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi, himoya qiluvchi va trofik (oziqlantiruvchi) funksiyalarni bajaradi. Maqolada asosan astrotsitlar, oligodendrositlar, mikroglia va ependimotsitlar kabi glial hujayralarning tuzilishi, joylashuvi va fiziologik ahamiyati tahlil qilinadi. Astrotsitlar neyronlar o‘rtasidagi moddalar almashinuvini ta’minlab, qon-miya to‘sig‘ini shakllantiradi. Oligodendrositlar markaziy asab tizimida miyelin qobig‘ini hosil qilib, impulslarning tez o‘tishini ta’minlaydi. Mikroglia esa immun himoya funksiyasini bajarib, asab to‘qimalaridagi zararlangan yoki nobud bo‘lgan hujayralarni fagotsitoz qiladi. Ependimotsitlar miya qorinchalari va orqa miya kanalini qoplab, miya suyuqligining aylanishi va filtrasiyasida ishtirok etadi. Maqolada shuningdek neyroglial hujayralarning neyronlar faoliyatiga ta’siri, ularning patologik holatlarda (masalan, neyrodegenerativ kasalliklarda) o‘zgarishi ham tahlil qilinadi. Umuman olganda, neyroglial hujayralar markaziy asab tizimining barqaror ishlashini, neyronlarning hayotiy faoliyatini saqlab turuvchi muhim strukturaviy va funksional birlik sifatida namoyon bo‘ladi. Kalit so‘zlar: neyroglia, astrotsit, oligodendrosit, mikroglia, ependimotsit, markaziy asab tizimi, miyelin, qon-miya to‘sig‘i. TYPES OF NEUROGLIAL CELLS AND THEIR ROLE IN THE CENTRAL NERVOUS SYSTEM Annotation. This article extensively discusses the types of neuroglial cells and their role in the central nervous system. Neuroglia (glial cells) are a component of the central INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 12 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com nervous system and perform functions that support, protect, and nourish the activity of neurons. The article mainly analyzes the structure, location, and physiological significance of glial cells such as astrocytes, oligodendrocytes, microglia, and ependymocytes. Astrocytes provide the exchange of substances between neurons and form the bloodbrain barrier. Oligodendrocytes form the myelin sheath in the central nervous system, ensuring the rapid transmission of impulses. Microglia, on the other hand, perform an immune defense function, phagocytosing damaged or dead cells in the nervous tissue. Ependymocytes line the ventricles of the brain and the spinal canal, participating in the circulation and filtration of cerebrospinal fluid. The article also analyzes the influence of neuroglial cells on the activity of neurons, their changes in pathological conditions (for example, in neurodegenerative diseases). In general, neuroglial cells are an important structural and functional unit that maintains the stable functioning of the central nervous system and the vital activity of neurons. Keywords: neuroglia, astrocyte, oligodendrocyte, microglia, ependymocyte, central nervous system, myelin, blood-brain barrier. ТИПЫ НЕЙРОГЛИАЛЬНЫХ КЛЕТОК И ИХ РОЛЬ В ЦЕНТРАЛЬНОЙ НЕРВНОЙ СИСТЕМЕ Аннотация. В данной статье подробно рассматриваются типы нейроглиальных клеток и их роль в центральной нервной системе. Нейроглия (глиальные клетки) является компонентом центральной нервной системы и выполняет функции поддержки, защиты и питания нейронов. В статье, в основном, анализируются структура, расположение и физиологическое значение глиальных клеток, таких как астроциты, олигодендроциты, микроглия и эпендимоциты. Астроциты обеспечивают обмен веществ между нейронами и формируют гематоэнцефалический барьер. Олигодендроциты образуют миелиновую оболочку в центральной нервной системе, обеспечивая быструю передачу импульсов. Микроглия, в свою очередь, выполняет функцию иммунозащиты, фагоцитируя поврежденные или погибшие клетки нервной ткани. Эпендимоциты выстилают желудочки головного мозга и спинномозговой канал, участвуя в циркуляции и фильтрации спинномозговой жидкости. В статье также анализируется влияние нейроглиальных клеток на активность нейронов, их изменения при патологических состояниях (например, при нейродегенеративных заболеваниях). В целом, нейроглиальные клетки являются INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 13 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com важной структурно-функциональной единицей, обеспечивающей стабильное функционирование центральной нервной системы и жизнедеятельность нейронов. Ключевые слова: нейроглия, астроцит, олигодендроцит, микроглия, эпендимоцит, центральная нервная система, миелин, гематоэнцефалический барьер. Kirish: Inson organizmining eng murakkab va mukammal tizimlaridan biri bu — markaziy asab tizimi (MAT) bo‘lib, u butun organizmning faoliyatini boshqaradi, muvofiqlashtiradi va tashqi hamda ichki muhit o‘rtasida uzviy aloqani ta’minlaydi. Asab tizimining asosiy tarkibiy qismi neyronlar bo‘lsa, ularning normal faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi, himoya qiluvchi va modda almashinuvini tartibga soluvchi neyroglial hujayralar ham muhim o‘rin tutadi. Neyroglia, ya’ni glial hujayralar neyronlar bilan birgalikda markaziy asab tizimining to‘liq ishlashini ta’minlaydi. Neyroglial hujayralar son jihatidan neyronlardan bir necha baravar ko‘p bo‘lib, ular miya va orqa miyada tayoq, tarmoq yoki yulduzsimon shaklda joylashgan. Ular faqat yordamchi element bo‘lib qolmay, balki neyronlarning elektr faoliyatiga, sinaptik uzatishga, qon-miya to‘sig‘i yaxlitligiga va miya suyuqligi aylanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda olib borilgan neyrofiziologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, neyroglia nafaqat passiv qo‘llab-quvvatlovchi tuzilma, balki faol axborot almashinuvi jarayonida ishtirok etuvchi hujayralar majmuasi hamdir. Shu boisdan, neyroglial hujayralarning turlari va ularning markaziy asab tizimidagi o‘rni, vazifalari hamda ahamiyatini o‘rganish zamonaviy neyrobiologiyada muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 14 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com Neyroglial hujayralarning umumiy tavsifi va tasnifi Neyroglial hujayralar (glial hujayralar) markaziy asab tizimining neyronlardan keyingi eng muhim strukturaviy qismlaridan biri bo‘lib, ular neyronlarning faoliyatini qo‘llabquvvatlaydi, himoya qiladi va asab to‘qimasida barqaror muhitni saqlab turadi. “Glia” so‘zi yunoncha “elim” degan ma’noni bildiradi, ya’ni bu hujayralar asab to‘qimasidagi neyronlarni bir-biriga “elimlab”, ularni mustahkam bir butun tizim sifatida birlashtiradi. Neyroglial hujayralar miya va orqa miyada neyronlardan 5–10 barobar ko‘p bo‘lib, ularning umumiy og‘irligi miya massasining qariyb yarmiga tengdir. Ular elektr impulslarini hosil qilmaydi, ammo neyronlarning hayot faoliyatini davom ettirishi uchun zarur bo‘lgan sharoitni yaratadi. Neyroglial hujayralar asosan to‘rt asosiy turga bo‘linadi: Astrotsitlar – yulduzsimon shakldagi yirik glial hujayralar bo‘lib, ular neyronlar va qon tomirlari orasida joylashadi. Astrotsitlar qon-miya to‘sig‘ini hosil qilib, neyronlarga kislorod va ozuqa moddalarning yetkazilishini nazorat qiladi. Oligodendrositlar – markaziy asab tizimida miyelin qobig‘ini hosil qiluvchi hujayralardir. Ular asab tolalarining izolyatsiyasini ta’minlab, nerv impulslarining tez o‘tishiga yordam beradi. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 15 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com Mikroglia – kichik o‘lchamli himoya hujayralar bo‘lib, ular asab to‘qimasidagi immun hujayralar vazifasini bajaradi. Mikroglia fagotsitoz xususiyatiga ega bo‘lib, zararlangan yoki nobud bo‘lgan hujayralarni yo‘q qiladi. Ependimotsitlar – miya qorinchalari va orqa miya markaziy kanalini qoplab turuvchi hujayralardir. Ular miya suyuqligining aylanishi va filtratsiyasini boshqarishda ishtirok etadi. Neyroglial hujayralar o‘zaro yaqin aloqada bo‘lib, ular neyronlarning elektr faoliyatini barqarorlashtiradi, sinapslarda ion muvozanatini saqlaydi va asab to‘qimalarining shikastlanishidan so‘ng regeneratsiya jarayonini tezlashtiradi. Shu sababli, glial hujayralar markaziy asab tizimining nafaqat yordamchi, balki faol boshqaruvchi elementi sifatida ham katta ahamiyatga ega. Astrotsitlarning tuzilishi va ularning markaziy asab tizimidagi roli Astrotsitlar — markaziy asab tizimida eng yirik va ko‘p uchraydigan glial hujayralardan biri bo‘lib, ular yulduzsimon shaklda bo‘ladi (shuning uchun “astrotsit” deb ataladi). Ularning uzun, tarmoqlangan o‘simtalari (neyritsimon tuzilmalar) neyron tanasi, sinapslar va qon tomirlar bilan bevosita aloqa qiladi. Bu o‘simtalar orqali astrotsitlar qon va neyronlar o‘rtasidagi moddalar almashinuvini ta’minlaydi. Astrotsitlarning ikki asosiy turi farqlanadi: INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 16 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com Tolali (fibroz) astrotsitlar – asosan oq moddada joylashadi va uzoq, to‘g‘ri shaklli o‘simtalarga ega. Protoplazmatik astrotsitlar – asosan kulrang moddada joylashadi va ko‘p sonli, qisqa, tarmoqlangan o‘simtalari mavjud. Astrotsitlarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: Qon-miya to‘sig‘ini shakllantirish – Astrotsitlarning oyoqsimon uchi miya kapillyarlari atrofini o‘rab, ularning o‘tkazuvchanligini nazorat qiladi. Bu neyronlarni zaharli moddalardan, mikroblardan va ortiqcha ionlardan himoya qiladi. Modda almashinuvini boshqarish – Neyronlar faoliyatida hosil bo‘ladigan ortiqcha kaliy ionlarini, laktat va neyrotransmitterlarni o‘ziga singdiradi va ularni qayta ishlashga yordam beradi. Energiya manbai yaratish – Astrotsitlar glyukozani sut kislotasiga aylantirib, neyronlarga qo‘shimcha energiya manbai sifatida uzatadi. Sinaptik faoliyatni tartibga solish – Astrotsitlar sinapslar atrofida joylashib, neyrotransmitterlar kontsentratsiyasini boshqaradi, bu esa neyronlar o‘rtasidagi axborot uzatilishining aniqligini ta’minlaydi. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 17 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com Regeneratsiya va to‘qima tiklanishi – Asab to‘qimasi shikastlanganda, astrotsitlar faol bo‘lib, “glioz” deb ataluvchi himoya to‘qimasini hosil qiladi. Bu jarayon miya va orqa miyada shikastlangan joyni ajratib, uning kengayishiga yo‘l qo‘ymaydi. Astrotsitlarning bu xilma-xil funksiyalari ularni markaziy asab tizimining muvozanatini saqlovchi va himoya qiluvchi asosiy glial hujayra sifatida ajratib turadi. Ularning normal faoliyati buzilganda, epilepsiya, Altsgeymer kasalligi va boshqa neyrodegenerativ patologiyalar rivojlanishi kuzatiladi. Oligodendrositlarning tuzilishi va funksiyasi Oligodendrositlar — markaziy asab tizimidagi miyelin hosil qiluvchi glial hujayralar bo‘lib, ular asab impulslarining tez va samarali o‘tishini ta’minlaydi. “Oligodendrosit” so‘zi yunoncha “oligos” — oz, “dendron” — shox, “tsitos” — hujayra degan ma’noni bildiradi, ya’ni bu hujayralar kam sonli, ammo nisbatan uzun shoxchalarga ega bo‘ladi. Ular asosan miyaning oq moddasida ko‘p uchraydi. Tuzilishi: Oligodendrositlar dumaloq yoki cho‘zinchoq shaklda bo‘lib, ularning o‘simtalari bir nechta neyronlarning aksonlarini o‘rab oladi. Har bir oligodendrosit o‘zining shoxlari orqali bir nechta akson atrofida miyelin qobig‘ini hosil qilishi mumkin. Bu qobiq elektr izolyatsiya vazifasini bajaradi, ya’ni asab impulsining yo‘qolmasdan, tez o‘tishiga sharoit yaratadi. Asosiy funksiyalari: INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 18 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com Miyelin qobig‘ini hosil qilish – Oligodendrositlarning eng muhim vazifasi bu asab tolalarini miyelin bilan o‘rashdir. Miyelin qavati impuls o‘tishini 50–100 barobar tezlashtiradi. Nerv impulslarini izolyatsiya qilish – Miyelin elektr izolyator sifatida harakat qilib, impulslarning yon tomonga tarqalishini to‘xtatadi va axborot uzatishni aniq qiladi. Neyronlarni oziqlantirish va himoya qilish – Oligodendrositlar aksonlarga metabolik moddalarning yetib borishini ta’minlaydi, ularni mexanik va kimyoviy shikastlanishdan himoya qiladi. Regeneratsiyada ishtirok etish – Asab tolalari shikastlanganda, oligodendrositlar yangi miyelin qavatlarini tiklashga harakat qiladi. Ammo bu jarayon markaziy asab tizimida nisbatan sust kechadi. Asab signallarining sinxronlashuvi – Oligodendrositlar neyronlar faoliyatini muvofiqlashtirib, turli asab yo‘llarida signallar sinxron o‘tishini ta’minlaydi. Oligodendrositlarning faoliyati buzilganda, asab tolalari miyelinsizlanib, impuls o‘tishi sekinlashadi yoki butunlay to‘xtaydi. Bu holat skleroz (ko‘p skleroz), mielinopatiyalar va boshqa demiyelinizatsion kasalliklarga sabab bo‘ladi. Mikroglial hujayralarning tuzilishi va vazifalari Mikroglia — markaziy asab tizimidagi immun himoya hujayralari bo‘lib, ular asab to‘qimasini infeksiyalardan, shikastlanishlardan va zaharli moddalardan himoya qiladi. Bu hujayralar boshqa glial hujayralardan farqli ravishda mezenximal kelib chiqishga ega, ya’ni ular asosan qon monotsitlaridan hosil bo‘ladi. Mikroglia asab tizimining “navbatchi” yoki “tozalovchi” hujayralari deb ham ataladi. Tuzilishi: Mikroglial hujayralar kichik o‘lchamli, cho‘zinchoq yoki o‘tkir burchakli shaklda bo‘lib, ularning sitoplazmasidan ko‘plab ingichka o‘simtalar tarqaladi. Ushbu o‘simtalar yordamida mikroglia atrof-muhitni doimiy “skanerlab turadi” — ya’ni u asab to‘qimasidagi har qanday o‘zgarish, yallig‘lanish yoki zararlanishni tezda aniqlaydi. INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION Volume 02, Issue 10, 2025 19 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION universalpublishings.com Asosiy funksiyalari: Fagotsitoz (tozalovchi faoliyat) – Mikroglia o‘lik hujayralar, parchalanib ketgan aksonlar, mikroblar yoki toksinlarni yutib, ularni parchalaydi. Bu asab to‘qimasida tozalovchi jarayonni amalga oshiradi. Immun himoya – Mikroglial hujayralar infeksiyaga qarshi sitokin va interferon kabi biologik faol moddalarning ajralishini ta’minlaydi. Shu orqali ular miya ichidagi immun javobni boshqaradi. Yallig‘lanish jarayonlarini nazorat qilish – Zararlanish holatida mikroglia faollashadi va himoya reaksiyalarini kuchaytiradi, ammo ortiqcha faollashuv yallig‘lanishning kuchayishiga olib kelishi mumkin. Neyronlararo aloqani qo‘llab-quvvatlash – Mikroglia sinapslarning rivojlanishi va ortiqcha sinapslarning yo‘qotilishida (sinaptik “budama” jarayonida) ishtirok etadi. Bu esa neyronlar tarmog‘ining samarali ishlashini ta’minlaydi. Asab to‘qimasining tiklanishi – Shikastlangan joyda mikroglia maxsus o‘sish omillarini ajratib, neyronlarning regeneratsiyasiga yordam beradi. Mikroglial hujayralarning haddan tashqari faollashuvi esa miya uchun xavfli bo‘lishi mumkin. Ularning ortiqcha sitokin ajratishi Altsgeymer kasalligi, Parkinson kasalligi, insult va boshqa neyrodegenerativ kasalliklar rivojlanishiga sabab bo‘ladi.