O'ZBEK ADABIYOTIDA MA'NAVIY BUZILISHNING TASVIRI "SUDXO'RNING O'LIMI" ASARI MISOLIDA

298 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar O‘ZBEK ADABIYOTIDA MA’NAVIY BUZILISHNING TASVIRI “SUDXO‘RNING O‘LIMI” ASARI MISOLIDA Mardanova Mohira Davron qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Xorijiy til va adabiyoti quyi kurslar kafedrasi o‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17630046 Annotatsiya: Ushbu maqolada Sadriddin Ayniyning “Sudxo’rning o’limi” asari o‘z davrida mavjud bo‘lgan ijtimoiy adolatsizlik va shaxsiy manfaatni jamiyat manfaatidan ustun qo‘yish kabi muammolarni badiiy tarzda tasvirlanadi.Maqolada asardagi ma’naviy buzilishning ijtimoiy va psixologik ko‘rinishlari tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: ma’naviy buzilish, ijtimoiy-psixologik ko‘rinish, ruhiy portret, axloq, jamiyat, shaxs, Sudxo’r, S.Ayniy Ma’naviy qadriyatlar va axloqiy me’yorlar har bir jamiyatning mustahkam poydevorini tashkil qiladi. Ular nafaqat insonlarning kundalik hayotida, balki jamiyatning rivojlanishida ham muhim rol o‘ynaydi. Adabiyot esa bu qadriyatlarni ifodalash, shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni yoritish vositasi sifatida xizmat qiladi. O‘zbek adabiyotida axloqiy buzilish, shaxsiy manfaatlarni jamiyat manfaatidan ustun qo‘yish va ijtimoiy adolatsizlik kabi masalalar ko‘plab asarlarda muhim mavzu sifatida ilgari surilgan. XX asr boshlarida o‘zbek jamiyatida ijtimoiy adolatsizlik, boylar va kambag‘allar o‘rtasidagi tafovut, shuningdek, shaxsiy manfaatlarni umumiy manfaatdan ustun qo‘yish kabi ijtimoiy muammolar kuchli sezilar edi. Shu davrning adabiy tafakkuri sifatida Sadriddin Ayniyning “Sudxo’rning o’limi” asari jamiyatdagi bu muammolarni badiiy tasvirlashda o‘ziga xos yondashuvni namoyish etadi. Asar nafaqat ijtimoiy muammolarni, balki shaxsning ichki dunyosidagi ruhiy ziddiyatlar va ma’naviy tanazzul jarayonlarini ham ochib beradi.Ushbu asar Sudxo’r qahramoni orqali jamiyatdagi axloqiy buzilishning turli jihatlarini ochib beradi. Sudxo’rning xarakteri va xattiharakatlari orqali Ayniyning asardagi ijtimoiy tahlili, shaxsiy manfaat va axloqiy me’yorlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni chuqur yoritadi. Asar qahramonlarining ruhiy portretlari orqali shaxsning ichki kurashlari, qaror qabul qilishdagi qiyinchiliklari va ichki tanazzul jarayoni o‘quvchiga yetkaziladi. Shu sababli “Sudxo’rning o’limi” o‘zbek adabiyotida ma’naviy buzilish va ijtimoiy-psixologik masalalarni tadqiq etish uchun muhim ilmiy manba hisoblanadi. Asarning asosiy qahramoni — Qori Ishkanba, o‘z manfaatlarini jamiyat manfaatidan ustun qo‘yuvchi shaxs sifatida tasvirlanadi. Sudxo’r xarakteri orqali Ayniyning o‘z davrida mavjud bo‘lgan ijtimoiy adolatsizlik, moliyaviy manipulyatsiya va axloqiy buzilish kabi masalalarni ko‘rsatish maqsadi mavjud [5, 52-b.]. Sudxo’r murakkab va ko‘p qatlamli shaxs bo‘lib, u ijtimoiy muhitning bosimi ostida o‘z manfaatlarini himoya qilishga harakat qiladi. Shu bilan birga, uning ichki dunyosida o‘z qaramliklari, ichki ziddiyatlari va ruhiy tanazzuli tasvirlangan. Masalan, u boylik va mavqe uchun adolatsizlik yo‘lini tanlagan holda, o‘z qadr-qimmatini va atrofdagilarning manfaatlarini e’tiborsiz qoldiradi. Matnda Qori Ishkamba boyvachcha orqali olingan pulning tarqatilishi va qur’on xatm qildirish jarayonini nazorat qiladi. U xotinlarning pulini begona kishiga bermaslik va har bir tanganing hisobini qat’iy belgilash orqali o‘zining shaxsiy manfaatini himoya qiladi: “O'zingiz-ku, qori, nega xotinlaringizning pulini begona kishiga berasiz… Shu bois, xotinlar har bir qoriga yetti tangadan qog'ozga o'rab, uch qoriga yigirma bir tangani menga topshirib, 299 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar qorilarga chiqarib bering»… Natijada har bir qoriga besh tangadan tegib, menga boʻlsa olti tanga o'lja boʻladi.”[1.50.] Asarda Qori Ishkanba shaxsiyati orqali ijtimoiy muhit bilan shaxsiy xulq-atvor o‘rtasidagi to‘qnashuv ham namoyon bo‘ladi. U jamiyatdagi axloqiy me’yorlarni buzib, o‘z manfaatlari yo‘lida harakat qilganida, o‘zi bilan ichki ziddiyatlarga duch keladi. Sudxo’rning harakatlaridagi manipulyativlik, shuningdek, u jamiyatdagi adolatsizlik va tengsizlikni qanday qabul qilishi bilan bog‘liq. Shu jihatdan qaralganda, qahramon nafaqat o‘z davrining ijtimoiy muammolarini, balki inson ruhiy tabiatidagi zaiflik va ma’naviy tanazzulni ham ochib beradi [2, 56-b.].Bundan tashqari, Qori Ishkanbaning xarakterida inson psixologiyasining murakkabligi va ijtimoiy ta’sirlar bilan yuzma-yuz kelgan shaxsning ichki kurashlari batafsil aks ettirilgan. U o‘z xatti-harakatlari oqibatida boshqa odamlar hayotiga qanday ta’sir qilayotganini anglamasligi, uning ichki dunyosidagi noaniqlik va xavotirlarni yanada kuchaytiradi. Shu bilan birga, Sudxo’rning xarakteri orqali Ayniyning axloqiy buzilish va jamiyatdagi adolatsizlikni badiiy tarzda tasvirlash mahorati namoyon bo‘ladi.Shu bois, Qori Ishkanba qahramoni nafaqat ijtimoiy portret, balki psixologik portret sifatida ham e’tiborga loyiqdir. Asar o‘quvchiga shaxsning ichki dunyosidagi murakkabliklar, axloqiy dilemma va ijtimoiy bosimlar ta’sirini chuqur anglash imkonini beradi.Asarda Qori Ishkanbaning faoliyati orqali jamiyatdagi moliyaviy va axloqiy muammolar yaqqol namoyon bo‘ladi. Ijtimoiy tengsizlik, boylar va kambag‘allar o‘rtasidagi tafovut, shaxsiy manfaatlarni jamiyat manfaatidan ustun qo‘yish kabi holatlar Sudxo’rning xarakteri va harakatlariga bevosita ta’sir ko‘rsatadi [2, 56-b.]. Qori Ishkanba o‘z harakatlari orqali boylarning o‘z manfaatlarini himoya qilishdagi manipulyativ usullarini, kambag‘allar esa o‘z zaifligi va murosasizligi bilan jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlikni qabul qilish jarayonini ochib beradi. Sudxo’rning atrof-muhit bilan bo‘lgan munosabati uning ma’naviy buzilishining asosiy sabablaridan biridir. U o‘zini jamiyatning bir qismi sifatida emas, balki alohida shaxs sifatida tutadi va bu orqali umumiy ijtimoiy me’yorlarni buzadi. Shu jihatdan qaralganda, asar shuni ko‘rsatadiki, jamiyatdagi axloqiy muhit shaxsning ruhiy holatiga bevosita ta’sir qiladi va axloqiy tanazzul jarayoni nafaqat shaxsga, balki butun jamiyatga salbiy oqibatlar keltiradi.Sudxo’rning ijtimoiy portreti orqali Ayniyning asarda jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlik, korruptsiya, boylikka intilish va shaxsiy manfaatlarni ustun qo‘yish kabi masalalarni badiiy tasvirlash mahorati yaqqol ko‘rinadi. Shu bilan birga, asarda jamiyatdagi axloqiy muhit shaxsning xulq-atvorini shakllantirishda qanday rol o‘ynashi, va bu jarayon inson psixologiyasiga qanday ta’sir qilishini ko‘rsatish muhim tahliliy nuqta sifatida namoyon bo‘ladi. Sudxo’rning ruhiy portreti asar davomida batafsil tahlil qilinadi. Uning qarorlarida ichki kurashlar, shaxsiy manfaatlarni himoya qilish istagi va ma’naviy qiyinchiliklar namoyon bo‘ladi. Sudxo’r o‘z harakatlarining oqibatlarini anglay olmasligi, ichki tanazzulga uchrashi va oxir-oqibat o‘limga yetishi orqali ma’naviy buzilishning to‘liq tasvirini beradi [1, 89-b.]. Sudxo’rning dehqon bilan bo‘lgan muomalasi ham ma’naviy buzilishning ijtimoiy ko‘rinishini namoyish qiladi: Sudxo’rning nazorati ostida pulni taqsimlaydi. Xotinlar har bir qoriga yetti tangadan qog‘ozga o‘ralgan holda uch qoriga yigirma bir tangani topshiradi. Boyvachcha esa yo‘lakda turganida har bir qog‘ozdan ikki tangani cho‘ntagiga uradi va qolganini qorilarga beradi: “Men yo'lakda turib har bir qog'ozdan ikki tangasini cho'ntagimga uraman-da, qol-ganini qorilarga chiqarib beraman.” Bu holat bir nechta jihatdan tahlil qilinadi: 300 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Ijtimoiy buzilish:Qahramon pulni o‘z foydasi uchun manipulyatsiya qiladi, bu esa jamiyatdagi ijtimoiy tartib va adolat prinsiplariga zid. U shaxsiy manfaatini jamiyat manfaatidan ustun qo‘yadi. Bu Sudxo’r xarakteri orqali ifodalangan ijtimoiy buzilishning aniq ko‘rinishidir. Ma’naviy buzilish: Pulni yashirin ravishda o‘g‘irlash, hatto “biroz ko‘proq olish” uchun qur’on xatm qilmaslik qahramonning axloqiy prinsiplariga zid harakatidir. Bu uning ichki ma’naviy tanazzulini va axloqiy dilemma holatini ko‘rsatadi. Psixologik aspekt: Boyvachcha harakatlarini shubha va ehtiyotkorlik bilan amalga oshiradi, o‘zining ichki hisob-kitobini oldindan rejalashtiradi. Shu bilan birga, u ichki kurashni boshdan kechiradi: axloqiy ong va shaxsiy manfaat to‘qnashadi. Jamiyatga ta’siri: Bu holat, shuningdek, jamiyatdagi ishonch va axloqiy muhitga salbiy ta’sir qiladi. Qorilarning va xotinlarning ishonchi buziladi, jamiyatdagi tartib va axloqiy muvozanat xavf ostiga tushadi [5, 34-b.]. “Pul muomalasini va umuman pul to'g'risidagi ishni hammadan yashirishni istagan Ishkamba odamlar oldida o'zining boyagi so'roqlariga javob olishni o'zicha munosib ko'rib dehqonga: Turing, men bilan yuring, boshqa biron xilvatroq joyga borib gaplashamiz…” Bu misol shuni ko‘rsatadiki, Sudxo’r jamiyatdagi pul va mol-mulk masalalarini shaxsiy manfaatlari yo‘lida manipulyatsiya qiladi. U shaffoflikni cheklash orqali nafaqat o‘z manfaati, balki ijtimoiy adolat prinsiplarini ham buzadi. Bu ijtimoiy buzilishning amaliy ko‘rinishidir, chunki pulning notekis tarqatilishi va manipulyatsiyasi jamiyatdagi tengsizlikni mustahkamlaydi. Ushbu misol Sudxo’r qahramoni va uning atrofidagi odamlar orqali ijtimoiy, psixologik va ma’naviy buzilishning bir vaqtning o‘zida namoyon bo‘lishini ko‘rsatadi. Asar badiiy vositalar orqali shaxsning ichki tanazzuli va jamiyatdagi axloqiy muhitning ahamiyatini ochib beradi.Asarda Sudxo’rning ichki dunyosidagi ziddiyatlar uning psixologik portretini yanada murakkablashtiradi. U o‘z xattiharakatlarining axloqiy oqibatlarini sezmaydi, shu bilan birga ichki xavotir va yolg‘izlik hissi bilan yashaydi. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, shaxsning ma’naviy buzilishi nafaqat uning o‘z hayotiga, balki atrofdagilarga ham ta’sir qiladi.Shuningdek, Sudxo’rning psixologik portreti orqali Ayniyning shaxs va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlarni tasvirlash mahorati namoyon bo‘ladi. U o‘quvchiga shaxsning ichki kurashlarini, axloqiy dilemmasini va ijtimoiy bosimlar ta’sirida yuzaga keladigan ruhiy ziddiyatlarni chuqur anglash imkonini beradi. Sudxo’rning harakatlari uning ruhiy holati bilan ham bog‘liq: “Bir odamning ko'nglidagi shubha, ishonmovchilikning bu darajasi, albatta, jinniga o'xshagan bir kasallikdir.” Bu yerda qahramonning ichki shubhalari va psixologik xavotirlari uning ma’naviy buzilishining sabablaridan biri sifatida namoyon bo‘ladi. U shaxsiy manfaatlarni jamiyat manfaatidan ustun qo‘yish orqali o‘zining ruhiy holatini murakkablashtiradi, shubha va ishonchsizlikni kuchaytiradi. Natijada, Sudxo’r nafaqat o‘z ichki muammolari, balki atrofdagi insonlar bilan bo‘lgan ijtimoiy munosabatlarni ham buzadi [1, 52-b.]. Sudxo’r dehqon bilan bo‘lgan suhbatida pulni yashirish va o‘z foydasiga ishlatish yo‘lini tanlaydi, bu esa uning axloqiy buzilishining namoyishi hisoblanadi: “…U o‘z xatti-harakatlarining axloqiy oqibatlarini sezmaydi, shu bilan birga ichki xavotir va yolg‘izlik hissi bilan yashaydi.” Bu misol orqali Ayniyning asari shaxsning ma’naviy buzilishi va jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlik o‘rtasidagi bog‘liqlikni aniq ko‘rsatadi. Shu bilan birga, qahramonning harakatlari orqali jamiyatdagi axloqiy muhitning shaxs ruhiyatiga ta’siri ham yaqqol namoyon bo‘ladi. 301 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Xulosa.S.Ayniyning “Sudxo’rning o’limi” asari o‘zbek adabiyotida ma’naviy buzilish mavzusini ochib beruvchi muhim badiiy asar hisoblanadi. Asarda Sudxo’r qahramoni orqali jamiyatdagi axloqiy va ijtimoiy muammolar, shuningdek shaxsning ichki dunyosidagi ruhiy kurashlar yoritiladi.Asar qahromoni orqali ma’naviy buzilishning ijtimoiy va psixologik aspektlarini tahlil qilish o‘zbek adabiyotida zamonaviy talqinlarni ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. S.Ayniyning asari badiiy yondashuv va psixologik tahlil usullari bilan o‘quvchiga nafaqat o‘z davrining, balki zamonaviy ijtimoiy muammolarni ham tushunishga imkon beradi. References: 1. Ayni, S. (1956). Sudxo‘rning o‘limi. Toshkent: Sharq. 2. Muminov, A. (2002). O‘zbek nasrida ijtimoiy muammolar. Samarqand. 3. Karimov, T. (2015). O‘zbek adabiyotida ma’naviy buzilish. Toshkent. 4. Qodiriy, A. (1991). O‘tkan kunlar. Toshkent. 5. Sobirov, N. (2010). Adabiy tahlil metodlari. Toshkent. 6. Mardanova, M. (2025). Sadriddin Ayniyining “Sudxo‘rning o‘limi” asarida ma’naviy tanazzul va uning lingvistik tahlili. University Research Base, 413–418. 7. Mardanova, M. D., & Davlatova, S. M. (2024). The problem of stylistic classification of vocabulary. Modern Science and Education: Achievements and Development Prospects,(2), 10-13 8. Sobirjonovna, S. M., & Murodullayevna, Q. M. (2023). Chet tillarni oqitish nazariyasi va uning maqsadi. Journal of Universal Science Research, 1(4), 150-158. 9. Mardanova, M. (2021). SEMANTIC CHARACTERISE OF ENGLISH JARGONISMS. Журнал иностранных языков и лингвистики, 2(3). 10. Mardanova, M. D. q. (2024). Artistic expression of spiritual crisis: Image and idea in the story “The death of the usurer”. Western European Journal of Social Sciences and Humanities, 10(4), 122–125.Denau Institute of Entrepreneurship and Pedagogy. 11. https://westerneuropeanstudies.com/index.php/2/article/download/2441/1685/3545