REY BREDBERINING "ERTAGA – QIYOMAT" HIKOYASIDA ANTIUTOPIK TAFAKKUR

377 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar REY BREDBERINING “ERTAGA – QIYOMAT” HIKOYASIDA ANTIUTOPIK TAFAKKUR Sh.M.Xalilova Navoiy innovatsion universiteti (Surxondaryo kampusi) O‘qituvchisi https://doi.org/10.5281/zenodo.17631122 Annotatsiya. Ushbu maqolada amerikalik yozuvchi Rey Bredberining “Ertaga – qiyomat” (“The Last Night of the World”) hikoyasida ifodalangan antiutopik g‘oyalar va insoniyat taqdiriga oid falsafiy mushohadalar tahlil qilinadi. Asarda insonning texnologiyalarga qaramligi, ma’naviy sovuqlik va jamiyatning umumiy inqirozi muammolari badiiy vositalar orqali ochib beriladi. Muallifning futuristik qarashlari orqali insoniyatning ruhiy holati va ma’naviy qadriyatlardan uzoqlashuvi yoritilib, zamonaviy dunyodagi axloqiy tanazzul manzaralari bilan bog‘liqlikda ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Rey Bredberi, antiutopiya, insoniyat tanazzuli, futurizm, texnologiya, ma’naviyat, falsafiy tahlil, badiiy timsol, axloqiy qadriyatlar, ruhiy inqiroz. Kirish. XX asr jahon adabiyotida insoniyat sivilizatsiyasi, texnika taraqqiyoti va ma’naviy tanazzul masalalari markaziy mavzulardan biriga aylandi. Ayniqsa, Ikkinchi jahon urushidan so‘ng yozilgan ko‘plab asarlar insoniyatning o‘z yaratuvchanligi orqali o‘zini yo‘qotish xavfini ko‘rsatdi. Shu jarayonda amerikalik yozuvchi Rey Bredberi antiutopik fikr va falsafiy mushohada orqali o‘ziga xos badiiy olam yaratdi. Uning “Ertaga – qiyomat bo‘lishini bilsang nima qilarding?” (inglizcha nomi — The Last Night of the World, 1951) hikoyasi insoniyatning ma’naviy holdan toygan, ruhiy jihatdan bo‘shashgan holatini nihoyatda sokin, ammo dahshatli manzarada tasvirlaydi. Bu hikoya oddiy oilaviy suhbat fonida butun insoniyatning tanazzulini ko‘rsatadi. Unda urush, texnika yoki falokat sahnalari yo‘q — ammo insoniyatning ichki dunyosi, uning loqaydligi va umidsiz tinchligi orqali “oxir” manzarasi chiziladi. Shu ma’noda, asar antiutopik tafakkurning falsafiy cho‘qqilaridan biri hisoblanadi. Rey Bredberi hikoyasida “oxirgi kecha”ni tasvirlar ekan, insoniyat o‘zining ma’naviy o‘limini allaqachon boshidan kechirganini ko‘rsatadi. Asarda atom urushi, siyosiy falokat yoki tabiiy ofat yo‘q. Biroq yer yuzidagi barcha odamlar bir xil tush ko‘radi: “Yaqinda hammasi tugaydi.” Bu tush – insoniyat ongi ostida yashiringan umumiy qo‘rquv va tanazzul timsolidir. Hikoyaning bosh qahramonlari – oddiy erkak va ayol. Ular bir-birlari bilan osoyishta suhbatlashadilar, qahva ichadilar, bolalarini uxlatadilar. Hech kim vahimaga tushmaydi, hech kim qarshilik ko‘rsatmaydi. Bu sokinlik — ruhiy o‘lim, insoniyatning faoliyatdan, umiddan va ma’nodan voz kechgan holatining ifodasidir. Erkakning so‘zlari: “Agar bizning qanday yashaganimizni o‘ylasak, shunday tugashi kerak edi”, — degan satrlar asarning markaziy g‘oyasini ochadi. Bredberi insoniyatni o‘z yaratuvchanligiga o‘ralashib, ruhiy mohiyatini yo‘qotgan mavjudot sifatida tasvirlaydi.Antiutopiya – bu jamiyatdagi “ideal” hayot orzusi o‘rniga keltirilgan ogohlantiruvchi manzaradir. Rey Bredberining antiutopiyasi Oruell yoki Xaksli kabi yozuvchilarnikidan farqli ravishda siyosiy tizim yoki texnologiyani tanqid qilmaydi. U axloqiy va ruhiy tanazzulni markazga qo‘yadi.“Ertaga – qiyomat” hikoyasida insonlar dunyoning oxirini bilgan holda ham osoyishta yashashni davom ettiradilar. Ular televizor ko‘radi, radio tinglaydi, bolalarini o‘pib uxlatadi. Bu – boshqa hech narsa o‘zgartirib bo‘lmasligini anglagan insoniyatning itoatkor jimligi. Antiutopik ruh shundan iboratki, Bredberi insonni o‘limdan emas, loqaydlikdan ogohlantiradi.Asarda ko‘plab ramziy detallar mavjud. Qahva – odatiy hayot belgisi, “oxir” oldidan ham insonning o‘zini aldayotganining ishorasi. 378 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Bolalar – kelajak timsoli, biroq bu kelajak allaqachon yo‘qolgan. Tushdagi ovoz – insoniyat vijdonining so‘nggi chaqiruvi. Kamin (pechka)dagi cho‘g‘ – so‘nayotgan hayot, barham topayotgan uyg‘onish ishorasi. Bu ramzlar orqali yozuvchi global falokatni emas, balki ma’naviy qiyomatni tasvirlaydi.Asarda hech kim “qochish”, “najot topish” haqida o‘ylamaydi. Chunki inson allaqachon ichki jihatdan tanazzulga uchragan. Erkakning quyidagi so‘zlari bu holatni to‘liq ifodalaydi: “Bizda ko‘zga tashlanadigan hech narsa yo‘q edi, biz shunchaki o‘zimiz bilan o‘zimiz ovora bo‘lib qolgan edik.” Bu jumla – Bredberining butun ijodiy falsafasining mohiyatidir. U texnika yoki qurol emas, balki insonning beparvoligi, ichki bo‘shligidan qo‘rqadi. Shu sababdan ham yozuvchi “Ertaga – qiyomat” hikoyasida jismoniy halokat emas, ma’naviy yo‘qolishni tasvirlaydi.Bredberi o‘z hikoyasini qo‘rquv, vahima yoki dramatizm bilan emas, oddiylik va sokinlik bilan yozadi. Shu orqaligina u o‘quvchini yanada chuqurroq dahshatga olib kiradi. Bu uslub “sokin qiyomat” deb atalsa bo‘ladi. Hikoya davomida hech qanday keskin voqea yo‘q, ammo har bir dialog, har bir jimlikda oxirgi nafas seziladi.Antiutopik tafakkur bu yerda boshqacha shaklda namoyon bo‘ladi – insonlar o‘z hayotining tugashini tabiiy hol sifatida qabul qiladilar. Bu esa jamiyatning eng chuqur inqirozi – ma’naviy befarqlik ekanini ko‘rsatadi.Rey Bredberining ushbu hikoyasida insoniyatning oxirgi kechasi tasvirlanadi. Bunda yozuvchi odatiy fantastik elementlardan — portlash, urush, yovuz texnologiya kabi an’anaviy antiutopik belgilarni emas, balki ruhiy inqiroz, ichki bo‘shliq va insonning sokin halokatni tan olishini asosiy dramatik kuch sifatida qo‘llaydi.Hikoyaning boshlanishi odatdagi oilaviy sukunat muhitida kechadi: “U o‘ziga qahva quydi. Bir chetdagi gilam ustida, yoruq yashiltob chiroq yog‘dusida ikkala qizi kubiklardan nimadir yasab o‘tiribdi. Mehmonxonada hozirgina qaynagan qahvaning yoqimli hidi taralmoqda.” Bu tasvirda inson hayotining oddiy, hatto mayda tafsilotlari aks ettirilgan. Ammo shu osoyishtalik ortida yaqinlashib kelayotgan falokat hissi bor. Bredberi bu kontrast orqali insoniyatning eng katta fojeasini ochadi — inson o‘zining oxirini sezsa ham, hech narsani o‘zgartira olmasligini anglaydi. Keyingi suhbatda yozuvchi global muammoni shaxsiy hayotga singdiradi. Qahramonlar “urush”, “bakteriologik xavf”, “atom bomba” kabi ommaviy halokat sabablarini izlashadi, ammo erkak shunday deydi: “Ey yo‘q, bunaqa narsalar emas, – dedi u qoshiq bilan qahvani aralashtirar ekan. – Shunchaki, nima desa bo‘ladi, oxirgi nuqtani qo‘yadigan vaqt yetdi.” Bu so‘zlar Bredberining falsafasini ifodalaydi:insoniyatning oxiri tashqi kuch tufayli emas, balki ichki ma’naviy holdan ketish, ruhiy toliqish natijasida yuz beradi. Bu — texnologik yoki siyosiy antiutopiyadan farqli ravishda axloqiy antiutopiyadir. Yozuvchi insonni o‘z ruhiy sustligi va hayot mazmunini yo‘qotgani uchun mas’ul qiladi. Bu g‘oya quyidagi satrlarda yanada chuqur ifodalanadi: “Agar bizning qanday yashaganimizni o‘ylasak, shunday tugashi kerak edi. – Biz shunchalik yomonmidik? – Yo‘q. Lekin juda yaxshi ham emas edik.” Bu dialog orqali Bredberi axloqiy betaraflik — eng katta fojea ekanini ko‘rsatadi. Inson na yaxshilik, na yovuzlik yo‘lini tanlaydi, faqat “o‘z holicha yashaydi”. Shu sababli ham oxirgi kecha hech qanday vahima, baqiriq yoki tartibsizliksiz o‘tadi. 379 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR) ISSN: 2181-2020 LPTIENP International Scientific-Practice Conference on “Linguistics and Pedagogical Technologies: International Experience and National Practice” Denau, November 20, 2025 in-academy.uz/index.php/ejar Shuningdek, yozuvchi bu hikoyada “oxir”ni estetik sokinlikda tasvirlaydi. Bu odatiy apokaliptik manzaralarga zid bo‘lib, antiutopik sokinlik deb ataladi. Ya’ni, inson o‘z halokatini tabiiy jarayon sifatida qabul qiladi. “Men mudom ana shu fursat kelganda hamma ko‘chaga chopib chiqadi deb o‘ylar edim. – Menimcha yo‘q. Chunki hech narsani o‘zgartirib bo‘lmagandan keyin baqir-chaqirning nima keragi bor.” Bu muloqot shuni anglatadi: inson o‘z hayotining so‘nggi daqiqalarida ham madaniyat niqobini tashlamaydi. U “odam” sifatida emas, “ijtimoiy mavjudot” sifatida yashaydi — odatiy tartib, xotirjamlik, qulaylikni saqlab qolishga urinadi. Shu holatda yozuvchi zamonaviy insonning ma’naviy passivligini keskin tanqid qiladi.Rey Bredberining ushbu hikoyasi o‘z mohiyatiga ko‘ra metaforik antiutopiyadir. Bu yerda yadro portlashi yoki robot isyoni yo‘q — faqat inson qalbidagi bo‘shliq mavjud. Asardagi barcha voqealar oddiy hayotiy shaklda tasvirlanadi, ammo ularning ortida insoniyat tarixining eng katta fojiasi — ma’naviy charchoq yotadi.Bredberining bu yondashuvi Jorj Oruell yoki Oldos Xakslidan farq qiladi: u siyosiy tizimlarni emas, ruhiy tanazzulni fosh etadi. Shu sababli “Ertaga qiyomat bo‘lishini bilsang nima qilarding?” hikoyasi psixologik-axloqiy antiutopiya janrining eng nozik namunalaridan biridir. Xulosa. Rey Bredberining “Ertaga – qiyomat” hikoyasi — insoniyatning o‘z yaratuvchilik kuchiga mahliyo bo‘lib, axloqiy va ruhiy jihatdan inqirozga yuz tutganini badiiy tarzda ochib beradi. Yozuvchi insonni tashqi falokatlardan emas, ichki bo‘shliq va loqaydlikdan ogohlantiradi.Hikoya orqali Bredberi shuni aytadi: insoniyat qachon o‘zini, tabiatni va ma’naviyatni unutadi — o‘shanda haqiqiy qiyomat boshlanadi. Shunday qilib, “Ertaga – qiyomat” nafaqat fantastik hikoya, balki antiutopik falsafa va axloqiy ogohlantirishdir. References: 1. Bredberi, R. The Last Night of the World. – New York: Doubleday, 1951. 2. Johnson, C. “The Quiet Apocalypse: Human Passivity in Ray Bradbury’s Short Fiction.” – American Literary Studies Journal, 2003. 3. Oruell, J. 1984. – London: Secker & Warburg, 1949. 4. Хамидова, С. “XX аср америкa фантастикасида инсон руҳияти масаласи.” – Тошкент давлат университети илмий ахбороти, 2020. 5. Mardanova, M. (2025). Sadriddin Ayniyining “Sudxo‘rning o‘limi” asarida ma’naviy tanazzul va uning lingvistik tahlili. University Research Base, 413–418. 6. Mardanova, M. D., & Davlatova, S. M. (2024). The problem of stylistic classification of vocabulary. Modern Science and Education: Achievements and Development Prospects,(2), 10-13. 7. Xalilova, S. (2025). RAY BRADBURY’NING FARENGEYT 451 ASARIDA JAMIYATDAGI IJTIMOIY JIMJITLIKNING TASVIRLANISHI. University Research Base, 418424.