"СУРУНКАЛИ БУЙРАК КАСАЛЛИКЛАРИДА ПОЛИНЕЙРОПАТИЯЛАРНИНГ КЛИНИК ВА НЕЙРОФИЗИОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ"
Abstract
Ҳозирги вақтда сурункали буйрак касаллигини (CБК) ташхислаш ва даволаш замонавий тиббиётда асосий муаммо ҳисобланади. CБК билан касалланиш ривожланган мамлакатларда умумий касалланишнинг тахминан 15% ни ташкил қилади.[1].
Full text
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 255 “СУРУНКАЛИ БУЙРАК КАСАЛЛИКЛАРИДА ПОЛИНЕЙРОПАТИЯЛАРНИНГ КЛИНИК ВА НЕЙРОФИЗИОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ” Раимова Малика Мухамеджановна1, Мурадова Малика Саидахроровна2 1Тошкент давлат тиббиёт университети т.ф.д., профессор; 2Таянч докторант https://doi.org/10.5281/zenodo.17631768 Ҳозирги вақтда сурункали буйрак касаллигини (CБК) ташхислаш ва даволаш замонавий тиббиётда асосий муаммо ҳисобланади. CБК билан касалланиш ривожланган мамлакатларда умумий касалланишнинг тахминан 15% ни ташкил қилади.[1]. CБК уч ой ёки ундан кўпроқ вақт давомида буйрак функциясининг пасайиши билан кечадиган патологик ҳолат ҳисобланади. Гломеруляр филтрация тезлигининг пасайишига қараб, у 5 босқичга бўлинади ва СБЕ [2] терминал босқичини ўз ичига олади. СБКнинг келиб чиқиши буйрак тўқималарининг тўғридан-тўғри шикастланиши ёки бошқа касалликлар, жумладан, бугунги кунда унинг энг кенг тарқалган сабабларидан бири ҳисобланган қандли диабет билан боғлиқ бўлиши мумкин. Сабаби қандай бўлишидан қатъи назар, СБК марказий асаб тизими (МНС) — инсульт, когнитив бузилишлар, энцефалопатия, деменция — ва периферик асаб тизими (ПНС) — автоном ва периферик нейропатиялар — даражасида бир қанча неврологик асоратларни келтириб чиқаради. Неврологик асоратларнинг мавжудлиги касалликнинг оғирлигига ҳам, CБК билан оғриган беморларнинг ўлимига ҳам таъсир қилади. Бу асоратлар кўп сабабларга кўра юзага келади, деб ишонилади. CБКнинг II-III босқичида когнитив функциянинг ёмонлашиши гломеруляр филтрация тезлигининг пасайиши билан параллел равишда содир бўлиши ва қон томир хавф омилига боғлиқ эмаслиги аниқланди. Филтрлаш тезлигининг <30 мл/мин/1,73 м² даражада пасайиши когнитив қобилиятларнинг жадал равишда ёмонлашишига олиб келади. Маълумотларга кўра, мия томирларидаги ўзгаришлар СБКга чалинган беморларда, буйрак муаммоси бўлмаганларга нисбатан 10 баробар тезроқ ривожланади. СБКдаги неврологик бузилишларнинг патофизиологик асослари сифатида қон томир деворларидаги морфологик ўзгаришлар, қон айланиш тизимининг бузилиши ҳамда буйрак билан мия ўртасидаги гуморал алоқалардаги икки томонлама ўзгаришлар саналади. Буларнинг барчаси нафақат буйракларда, балки мияда ҳам дегенератив ўзгаришларнинг бошланишига олиб келади Тадқиқот мақсади: Сурункали буйрак касалликларида полинейропатияларнинг клиник ва нейрофизиологик хусусиятларини таҳлил қилиб, эрта қиёсий ташхислаш. ТАДҚИҚОТ МАТЕРИАЛИ ВА УСУЛЛАРИ: Клиник тадкикотимиздан 100 нафар СБЕ бўлган бемор иштирок этиб, уларнинг ўртача ёши 23-80 ёшни ташкил килган. Беморларнинг ёши ва жинси буйича тафовутлари 1-жадвалда тасвирланган. Барча тадқиқотимизга киритилган беморлар икки гуруҳга 50 нафар диабетик полинейропатияли СБЕ бўлган ва 50 нафар нодиабетик полинейропатияли СБЕ бўлган беморларни ташкил қилди. Беморларнинг ёши ва жинси буйича кўрсаткичлари
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 256 Ёши Эркаклар Аёллар Жами Абс. % Абс. % Абс. % 20-29 ёш 6 6 5 5 11 11 30-39 ёш 10 10 2 2 12 12 40-49 ёш 1 1 8 8 9 9 50-60 ёш 8 8 20 20 28 28 61-70 ёш 8 8 20 20 28 28 71-80 ёш 7 7 5 5 12 12 Жами 40 40 60 60 100 100 1-жадвалга асосан эркаклар 40%, аёллар 60% ни ташкил килиб, эркакларга нисбатан аёллар 1.5 баравар кўпроқни ташкил килади. 70% беморлар катта ёшдаги ва кекса ёшдаги беморлар бўлиб, эркаклар ўртача 50,8±19,05 ёшда, аёллар эса ўртача 55,5±13,03 ёшда бўлган. Тадқиқот гуруҳлари клиник хусусиятлари Ўлчов бирлиги 1 гуруҳ (n=50) 2 гуруҳ (n=50) Ўртача ёши 65,3 ± 14,6 32,8 ± 9,7 Бўйи, см 163,4 ±7,3 167,4 ±9,7 Вазни, кг 77,9 ±11,6 69,6 ±8,2 СБЕ бўлган беморларда полинейропатия сабаби Қандли диабет Нодиабетик соматик касалликлар Оёқларда кечки безовталик 11,3 ± 4,8 8 ± 3,9 Клиник симптомлар пайдо бўлувчи ёш 60,2±12,4 33,4 ±7,3 Биринчи мурожат вакти 60,3±12,5 33,6 ±7,4 Даволаниш бошлаган ёш 60,3±12,5 33,6 ±7,4 5,4 ±2,6 1,1 ±0,8
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 257 Тадқиқот гуруҳлари клиник хусусиятлари 2-жадвалда тасвирланишига кўра 1-гуруҳда беморларнинг ўртача ёши 65,3 ± 14,6 ёш (55 дан 80 ёшгача), иккинчи гуруҳда эса ўртача ёш 32,8 ± 9,7 ёш (23 дан 55 ёшгача) ни ташкил қилган. Тадқиқотимизнинг 50 нафар иштирокчиси диабетик полинейропатия, 50 нафари эса, нодиабетик полинейропатияга чалинган. Оёқлардаги безовталик биринчи гуруҳда бир кунда 11,3 ± 4,8 марта, иккинчи гуруҳда 8 ± 3,9 марта кузатилган. Клиник белгилар биринчи гуруҳда 60,2±12,4 ёшда, иккинчи гуруҳда 33,4 ±7,3 пайдо булган. Биринчи гуруҳда шифокорга мурожат ва даво муолажаларини бошлаш биринчи гуруҳ беморларида 60,3±12,5 ёшни ташкил килса, иккинчи гуруҳ беморлари 33,6 ±7,4 ёшда шифокор кўригига бориб даво муолажаларини бошлашган. Тадқиқот гуруҳимизга олгунча биринчи гуруҳимиз беморларида полинейропатиялар 5,4±2,6 йил давомида кузатилган бўлса иккинчи гуруҳимизда бу кўрсаткич 1,1±0,8 йилни ташкил қилади. Тадқиқот натижалари. Шу муносабат билан биз диабетик бўлмаган ва диабетик этиологияли СБК билан оғриган беморларда ПНТ нинг шикастланишининг электронейромиографик мезонларини аниқлаш ва даволаш жараёнида ЭНМГ параметрларини тиклаш динамикасини кузатиш зарур деб ҳисобладик. Биз диабетик ва диабетик бўлмаган этиологияли СБК билан оғриган 45 ёшдан 65 ёшгача бўлган, ўртача ёши 59,7±5,6 ёш бўлган 100 нафар беморни текширдик, улардан 43 нафари эркаклар ва 32 нафари аёллар. Назорат гуруҳи ўхшаш ёшдаги 15 соғлом инсонлардан иборат эди. Беморлар СБК нинг этиологик тузилишига қараб 2 гуруҳга бўлинган: биринчи гуруҳ диабетик этиологияли СБК фонида периферик бузулишлар билан касалланган 100 нафар бемордан, иккинчи 100 нафар бемор бошқа этиологияли СБК фонида ПБ билан касалланган. Барча гуруҳ беморларини даволашдан олдин ва даволашдан сўнг ЭНМГ аппарати орқали тешириб кўрилди. Барча беморларга СБЕ базис терапиясидан ташқари периферик асаб тизими ўзгариши полинейропатияларни комплекс даволашга Моносиалотетрагексозилганглиозид (Мавикс) дори воситасини қўшдик. Касалликнинг шаклига қараб даволанишдан олдин сурункали буйрак етишмовчилиги фонида соғлом одамларда ва буйрак етишмовчилиги бўлган беморларда периферик нервлар учун ЭНМГ индекслари (M±m, n=115). Касалликнинг шаклига қараб, даволанишдан олдин СБК фонида соғлом ва ПН бўлган беморларда катта болдир ва кичик болдир нервлари учун ЭНМГ кўрсаткичлари. (М±m, n=115) Краниокаудал коэффициенти (Кр/к-коэф) қўл ва оёқ нервларининг ЭНМГ кўрсаткичлари (ИЎТ) ўртасидаги муносабатни акс эттиради. Биз ўрта нерв ва катта болдир нервлар бўйича краниокаудал коэффициентни алоҳида ҳаракат (Кр/к-коэф. ИЎТэфф.) ва сезги (Кр/к-коэф. ИЎТафф.) толалар учун аниқлаб, фоизларда ифода қилдик. Ҳисоб-китоблар шуни кўрсатдики, биринчи гуруҳдаги беморларда Кр/к-коэф. ИЎТэфф. ва Кр/к-коэф. ИЎТафф. кўрсаткичлари назорат гуруҳи маълумотларига мос келади, бу эса қўл ва оёқ нервларининг баробар шикастланишини кўрсатади. Шунингдек, биз томонимиздан кузатилган ҳолат — кичик болдир нервнинг титибий нервга нисбатан кўпроқ зарарланиши — пастки аъзолардаги пероней нервлар бўйича ИЎТ ва М-жавоб Amax кўрсаткичларининг назорат даражаларига нисбатан анча сезиларли даражада пасайишида ўз ифодасини топган.
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE “MEDICAL TOURISM IN THE 21ST CENTURY: SUSTAINABLE MODELS AND CUTTING-EDGE PRACTICES”, NOVEMBER 10-12, 2025 258 Краниокаудал коэффициенти (Кр/к-коэф) – бу юқори ва пастки қўл-оёқ нервларининг ЭНМГ кўрсаткичлари (ИЎТ) ўртасидаги нисбатни ифодаловчи кўрсаткичдир. Биз ўрта (медиан) ва катта болдир нервлар бўйича краниокаудал коэффициентни алоҳида равишда ҳаракат толалари (Кр/к-коэф. ИЎТэфф.) ва сезги толалари (Кр/к-коэф. ИЎТафф.) учун аниқладик ва фоизларда ифода этдик. АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ 1. Андреев Д. А. Базовые варианты анкеты EQ-5D – стандартные международные инструменты оценки качества жизни. Краткий обзор литературы / Андреев Д. А., Завьялов, А. А., Кашурников А. Ю. // Здоровье мегаполиса. - 2021. – Том 2. – № 1. – С. 62-69. 2. Андрусев А. М. Томилина Н.А. Перегудова Н.Г. и др. Заместительная терапия терминальной хронической почечной недостаточности в Российской Федерации 2014–2018 гг. Отчет по данным Общероссийского Регистра заместительной почечной терапии Российского диализного общества / Андрусев, А. М. Томилина, Н.А., Перегудова Н. Г. [ и др.] // Нефрология и диализ. – 2020. – Том 22. – № 1 (приложение). – С.1-71. 3. Антонов А. А. Экономическая оценка стратегий предоставления заместительной почечной терапии в городе Москва / Антонов, А. А., Безденежных, Т. П., Трифонова, А. А. [и др.] // Клиническая нефрология. – 2021. – Том 13. – № 2. – С. 10-19. 4. Батюшин М. М. Распространенность хронической болезни почек по данным ретроспективного когортного исследования «эпидемиология ХБП» (Киров) / Батюшин, М. М., Касимова, И. С., Гаврилов, Д. В. [и др.] // Нефрология и диализ. – 2021. – Том 23. - № 2. – С. 192-202. 5. Васильева И.А. Качество жизни больных с хронической почечной недостаточностью II Нефрология. — 2003. — № 1. — с. 26-40. 6. Вейн А. М. Вегетативные расстройства: Клиника. Диагностика. Лечение.// М.: Медицинское информационное агентство, 2000. -с. 752 7. Виноградова Л. Ю., Александров М.В. Динамическое наблюдение за состоянием неврологических функций в комплексной оценке адекватности диализной терапии // Нефрология и диализ. - 2001. - Т. 3, №2.- с. 172173 8. Витхолтер X. Метаболические и токсические нейропатии// Международный медицинский журнал. - 2001. - №5. - С. 446 - 449. 9. Воробьёва О.В. Полинейропатии. Возможности альфа-липоевой кислоты в терапии полинейропатий, ассоциированных с соматическими заболеваниями. Журнал неврология и психиатрия им. С.С.Корсакова. Том 08/N2/2006-С. 33-37. 10. Abdurasulovna, K. I., Ergashevich, Y. K., & Abdukhalilovich, S. A. (2018). Horizons and challenges of the silver nanoparticles application in the practical medicine. European science review, (7-8), 122-127.