SURXONDARYO VILOYATIDAGI ARXEOLOGIK YODGORLIKLAR

40 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc SURXONDARYO VILOYATIDAGI ARXEOLOGIK YODGORLIKLAR Muhammadiyev Faridun Faxriddinovich Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti talabasi e-mail: [email protected], Tel:+99888799-00-30 https://doi.org/10.5281/zenodo.17637226 Annotatsiya. Ushbu maqolada Surxondaryo viloyati hududidagi arxeologik yodgorliklarning tarixiy, madaniy va ilmiy ahamiyati keng yoritilgan. Teshiktosh, Fayoztepa, Dalvarzintepa, Kampirtepa hamda Zaraut-Kamar kabi yodgorliklar asosida viloyatning qadimiy sivilizatsiyalar rivojlanishidagi o‘rni tahlil qilingan. Maqolada arxeologik tadqiqotlar natijalari, ularning saqlanish holati va ilmiy izlanishlar istiqbollari haqida fikr yuritiladi. Kalit so‘zlar: Surxondaryo, arxeologik yodgorliklar, Teshiktosh, Fayoztepa, Kampirtepa, Dalvarzintepa, tarix, madaniyat. Аннотация: В статье подробно рассматривается историческое и культурное значение археологических памятников Сурхандарьинской области. На примере Тешик-Таша, Файозтепы, Дальварзинтепы, Кампиртепы и Зараут-Камара анализируется роль региона в развитии древних цивилизаций. Особое внимание уделено современным археологическим исследованиям и проблемам сохранения памятников. Ключевые слова: Сурхандарья, археологические памятники, Тешик-Таш, Файозтепа, Кампиртепа, Дальварзинтепа, история, культура. Abstract:This article provides a comprehensive study of the archaeological monuments of the Surkhandarya region. Based on sites such as Teshiktosh, Fayaztepa, Dalverzintepa, Kampirtepa, and Zaraut-Kamar, the paper analyzes the region’s role in the development of ancient civilizations. It also discusses archaeological research results, preservation issues, and scientific perspectives. Keywords: Surkhandarya, archaeological sites, Teshiktosh, Fayaztepa, Kampirtepa, Dalverzintepa, history, culture. Kirish. Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning eng janubiy qismida joylashgan bo‘lib, u o‘zining qadimiy tarixiy-madaniy merosi, tabiiy go‘zalligi va arxeologik topilmalari bilan ajralib turadi. Bu hudud insoniyat sivilizatsiyasining ilk bosqichlaridan boshlab muhim markazlardan biri bo‘lgan. Arxeologik manbalarda qayd etilishicha, Surxondaryo vohasi qadimda qadimgi Baktriya davlati tarkibida bo‘lib, bu yerda ibtidoiy odamlar yashaganligiga oid ko‘plab dalillar topilgan [1,18b.]. Teshiktosh g‘ori insoniyat tarixida eng qadimiy makonlardan biri sifatida e’tirof etiladi. Ushbu g‘or Boysuntog‘ tizmasida joylashgan bo‘lib, o‘rta paleolit davriga oid topilmalar bilan mashhur. Arxeologlar tomonidan bu yerda neandertal bola suyaklari va tosh qurollar topilgan. Olimlar bu topilmani Markaziy Osiyoda inson evolyutsiyasining muhim bosqichlaridan biri deb hisoblaydilar (Raximov, 2020). Teshiktosh yodgorligi O‘zbekistonning ibtidoiy davr tarixini o‘rganishda muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Asosiy qism: Surxondaryo viloyati hududida buddaviylik davriga oid yirik markazlar ham mavjud bo‘lgan. Jumladan, Termiz shahridan topilgan Fayoztepa buddaviy ibodatxonasi miloddan avvalgi I asrda bunyod etilgan deb taxmin qilinadi. Bu yodgorlik Markaziy Osiyoda buddaviylik madaniyatining keng yoyilganini ko‘rsatadi. Qazishmalar natijasida buddaviy monastir, stupalar va haykallar topilgan bo‘lib, ular hozirda Termiz arxeologiya muzeyida saqlanmoqda (3). Shuningdek, Surxondaryo hududida joylashgan Kampirtepa yodgorligi qadimiy savdo yo‘llari, xususan Ipak yo‘li bilan bog‘liq muhim port-shahar sifatida e’tirof etiladi. Amudaryo bo‘yida joylashgan bu shahar eramizdan avvalgi IV asrda tashkil topgan bo‘lib, yunon-baktriya davlati davrida yirik iqtisodiy markazga aylangan. Qazishmalar natijasida bu yerdan yunon tangalari, sopol 41 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc idishlar va harbiy inshoot qoldiqlari topilgan. Bu holat Surxondaryo hududi qadimda savdo-sotiq, iqtisodiy va madaniy almashinuv markazi bo‘lganini tasdiqlaydi (4). Dalvarzintepa yodgorligi esa Kushon imperiyasi davriga oid bo‘lib, bu yerda topilgan oltin buyumlar, tangalar va san’at asarlari O‘zbekiston hududida o‘sha davrda yuksak madaniyat mavjud bo‘lganini ko‘rsatadi. Arxeologik tadqiqotlar natijalariga ko‘ra, Dalvarzintepa qadimiy shahar madaniyatining rivojlangan markazi bo‘lgan. 1972-yilda bu hududdan topilgan oltin xazinasi xalqaro ilmiy jamoatchilik e’tiborini tortgan (5). Zaraut-Kamar darasi esa inson tafakkurining ibtidoiy shakllarini o‘rganishda noyob obida sifatida tanilgan. Bu yerda qoyatoshlarga chizilgan ibtidoiy ov sahnalari, hayvonlar tasvirlari topilgan. Tadqiqotchilar bu tasvirlarni mezolit davriga oid deb hisoblaydilar. Ushbu rasmlar insonning tabiatga munosabati, diniy e’tiqodlari va san’atning ilk shakllarini aks ettiradi (6). Surxondaryo viloyatidagi arxeologik yodgorliklar nafaqat tarixiy, balki madaniy va turistik jihatdan ham katta ahamiyatga ega. Bugungi kunda Termiz, Denov va Sherobod tumanlarida ko‘plab arxeologik tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu izlanishlar natijasida yangi topilmalar aniqlanmoqda, mavjud yodgorliklarning xronologiyasi aniqlashtirilmoqda. Shuningdek, yodgorliklarni muhofaza qilish, restavratsiya ishlari olib borish, ularni turizm obyektlariga aylantirish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylangan (7). Biroq, ba’zi yodgorliklarning buzilishi, noqonuniy qazishmalar, tabiiy ofatlar tufayli ularning asl holati zarar ko‘rmoqda. Masalan, 2023-yilda Surxondaryo viloyatida joylashgan Hayvontepa yodgorligining bir qismi noqonuniy ravishda buzilganligi haqida OAV da xabar berilgan. Bunday holatlar yurtimizdagi madaniy merosni saqlash borasida jiddiy muammolar mavjudligidan dalolat beradi. Shu bois, arxeologik obidalarni davlat muhofazasiga olish, ilmiy ekspeditsiyalar faoliyatini kengaytirish hamda mahalliy aholini madaniy merosni asrashga jalb etish zarur. Surxondaryo viloyatidagi yodgorliklar o‘zining xilma-xil davrlarga oidligi bilan ajralib turadi. Paleolit davridan tortib, Kushon imperiyasi va islomgacha bo‘lgan davrlarni o‘zida mujassam etgan bu hudud nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyo tarixining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Har bir yodgorlik insoniyat tafakkurining, mehnat madaniyatining, diniy e’tiqodlarning rivojlanish bosqichlarini yoritib beradi. Xulosa qilib aytganda, Surxondaryo viloyatining arxeologik yodgorliklari ilmiy, tarixiy va madaniy ahamiyatga ega bebaho manbalardir. Ularni chuqur o‘rganish, saqlash va targ‘ib qilish orqali biz nafaqat milliy o‘zligimizni, balki jahon madaniyatidagi o‘rnimizni ham yanada mustahkamlashimiz mumkin. Shu sababdan Surxondaryo arxeologik merosini tizimli o‘rganish, raqamlashtirish va xalqaro miqyosda targ‘ib etish dolzar masaladir. References: 1. Qosimov H. (2019). O‘zbekiston arxeologiyasi tarixi. Toshkent: Fan nashriyoti. 2. Raximov A. (2020). Teshiktosh yodgorligi va uning antropologik ahamiyati. Termiz davlat universiteti axborotnomasi. 3. Karimova S. (2021). Fayoztepa yodgorligi va Markaziy Osiyo buddaviylik markazlari. Arxeologiya jurnali, №2. 4. Saidov B. (2022). Kampirtepa – qadimiy port-shahar arxitekturasi. O‘zbekiston tarixi jurnali, №4. 5. Olimova D. (2021). Dalvarzintepa oltin xazinasi – Kushon davrining madaniy yodgorligi. Tarix va meros jurnali, №1. 42 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 6. Tursunov N. (2018). Zaraut-Kamar rasmlari va ularning semantik tahlili. Arxeologik tadqiqotlar to‘plami. 7. Madrahimov A. (2023). Surxondaryo arxeologik yodgorliklarini saqlash muammolari. Madaniy meros, №3.