USMONIYLAR IMPERIYASI VA YEVROPA DAVLATLARI O'RTASIDAGI DIPLOMATIK ALOQALAR (XVI–XVII ASRLAR.)

91 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc USMONIYLAR IMPERIYASI VA YEVROPA DAVLATLARI O‘RTASIDAGI DIPLOMATIK ALOQALAR (XVI–XVII ASRLAR.) Mengliboyev Akmal Xolto‘rayevich Denov tadbirkroli pedagogika instituti tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD), dotsent email: [email protected] https://doi.org/10.5281/zenodo.17639733 Annotatsiya: Ushbu tezisda XVI–XVII asrlarda Usmonli imperiyasining Yevropa davlatlari bilan olib borgan diplomatik munosabatlari yoritiladi. Fransiya, Angliya, Venetsiya va Niderlandiya bilan tuzilgan ittifoqlar, savdo bitimlari hamda Zitvatorok va Karlovitsa shartnomalarining tarixiy ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, bu davrda Usmonlilarning Yevropa siyosatidagi o‘rni va diplomatik faoliyatining o‘zgarish jarayoni ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: Usmonli imperiyasi, Fransiya, Angliya, Venetsiya, Niderlandiya, diplomatiya, Kapilyatsiyalar, Zitvatorok shartnomasi, Buyuk Turk urushlari. Аннотация: В данном тезисе освещаются дипломатические отношения Османской империи с европейскими государствами в XVI-XVII веках. Анализируется историческое значение союзов, торговых соглашений, заключенных с Францией, Англией, Венецией и Нидерландами, а также договоров Зитваторока и Карловицы. Также показана роль Османской империи в европейской политике и процесс изменения дипломатической деятельности в этот период. Ключевые слова: Османская империя, Франция, Англия, Венеция, Нидерланды, дипломатия, Капилляции, Зитваторокский договор, Великие турецкие войны. Abstract: This thesis highlights the diplomatic relations of the Ottoman Empire with European states in the 16th-17th centuries. The historical significance of the alliances and trade agreements concluded with France, England, Venice, and the Netherlands, as well as the Zitvatorok and Karlovitsa treaties, is analyzed. It also shows the role of the Ottomans in European politics and the process of change in their diplomatic activities during this period. Keywords: Ottoman Empire, France, England, Venice, Netherlands, diplomacy, Capitulations, Treaty of Zithwatorac, Great Turkish Wars. Kirish: XVI–XVII asrlar jahon tarixida xalqaro diplomatik munosabatlar faol rivojlangan davr sifatida alohida o‘rin tutadi. Aynan shu davrda Usmoniylar imperiyasi Sharq va G‘arb o‘rtasidagi siyosiy hamda iqtisodiy aloqalarning markaziga aylandi. Yevropa davlatlari — xususan, Frantsiya, Angliya, Venetsiya, Gabsburglar imperiyasi va Ispaniya bilan olib borilgan diplomatik siyosat o‘sha davrning geosiyosiy manzarasini belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘ldi. Usmoniylar sultonlari o‘z davrining yirik siyosiy arboblari sifatida diplomatiyani harbiy kuch bilan uyg‘unlashtirib, xalqaro maydonda o‘z ta’sir doirasini kengaytirishga intildilar. Bu jarayon nafaqat siyosiy ittifoqlar yoki harbiy kelishuvlar bilan, balki savdo, dengiz yo‘llari xavfsizligi, elchilik missiyalari va madaniy aloqalar orqali ham namoyon bo‘ldi. Asosiy qism: Usmoniylar sultonlari o‘z davrining yirik siyosiy arboblari sifatida diplomatiyani harbiy kuch bilan uyg‘unlashtirib, xalqaro maydonda o‘z ta’sir doirasini kengaytirishga intildilar. Bu jarayon nafaqat siyosiy ittifoqlar yoki harbiy kelishuvlar bilan, balki savdo, dengiz yo‘llari xavfsizligi, elchilik missiyalari va madaniy aloqalar orqali ham namoyon bo‘ldi. Shulardan eng mashhuri Fransiya bilan tuzilgan ittifoq edi. 1536-yilda Fransiya qiroli Fransisk I va Sulton Sulaymon Qonuniy o‘rtasida imzolangan “Savdo va do‘stlik” bitimi — tarixda Kapilyatsiyalar nomi bilan mashhur bo‘lib qolgan [1]. Ushbu shartnoma Fransiyaga Usmonli hududlarida keng savdo imtiyozlari berib, fransuz savdogarlarining faoliyatini erkinlashtirdi. Bundan 92 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc tashqari, Usmonli flotiga Fransiyaning Tulon portidan foydalanish huquqi berildi. Ittifoqning asosiy maqsadi esa Gabsburglar (Avstriya va Ispaniya)ga qarshi “ikkilamchi front” yaratish edi, bu esa Yevropadagi siyosiy kuchlar muvozanatini o‘zgartirdi. XVI asr oxirlarida Angliya ham Usmonlilar bilan aloqalarni mustahkamlashga intildi. Qirolicha Yelizaveta I davrida Ispaniya va Papaga qarshi siyosiy ittifoqchi izlash jarayonida 1580yilda Savdo shartnomasi imzolandi [2]. Ushbu bitim ingliz savdogarlariga, ayniqsa Levant kompaniyasi orqali, Usmonli hududlarida deyarli teng huquqli savdo qilish imkoniyatini berdi. Bu munosabatlar iqtisodiy jihatdan foydali bo‘lish bilan birga, ikki davlat o‘rtasida o‘zaro ishonchni mustahkamladi. Shu davrda Venetsiya ham Usmonlilar uchun muhim savdo hamkori bo‘lib qolgan, biroq ular o‘rtasidagi munosabatlar doim tinch kechmagan. O‘rta Yer dengizidagi savdo yo‘llari va orollar ustidan nazorat uchun olib borilgan urushlar, xususan 1570–1573-yillardagi Kipr urushi, ikki tomon o‘rtasida uzoq davom etgan qarama-qarshiliklarning yorqin namunasidir [3]. Shunga qaramay, Venetsiya Usmonli saroyida doimiy elchi saqlagan birinchi Yevropa davlati bo‘lib, savdo aloqalari uzluksiz davom etgan. XVII asr boshlariga kelib, Niderlandiya (Gollandiya) ham mustaqillik uchun Ispaniyaga qarshi kurash jarayonida Usmonlilar bilan yaqinlashishga intildi. 1612-yilda ular Fransiya va Angliya kabi bir xil savdo imtiyozlarini olishga muvaffaq bo‘ldilar [4]. Bu davrda Usmonlilar diplomatiyasi sifat jihatdan yangi bosqichga ko‘tarildi. Doimiy elchixonalar davri deb nom olgan bu bosqichda Angliya, Fransiya va Venetsiya kabi davlatlar Istanbulda o‘z elchixonalarini tashkil etdilar [5]. Ularning elchilari nafaqat savdo va siyosiy manfaatlarni himoya qilgan, balki Usmonli saroyidagi siyosiy, harbiy va madaniy hayot haqida muhim ma’lumotlar to‘plaganlar. 1606-yilda imzolangan Zitvatorok shartnomasi esa Usmonlilar va Gabsburg Avstriyasi o‘rtasidagi uzoq davom etgan urushlarni yakunladi [6]. Bu tinchlik bitimi diplomatik tarixda alohida ahamiyat kasb etdi, chunki unda Gabsburg monarxi birinchi marta Usmonli sultoni bilan teng maqomda tan olindi. Bu holat Usmonli imperiyasining Yevropadagi mutlaq harbiy ustunlik davrining tugaganini anglatardi. XVII asrning ikkinchi yarmida Fransiya bilan munosabatlar murakkablashdi. Fransiya Usmonli hududlaridagi xristian jamoalar va muqaddas joylarning “himoyachisi” sifatida faoliyat yurita boshladi, bu esa boshqa Yevropa davlatlari, ayniqsa Gabsburglar tomonidan norozilik bilan qarshi olindi [7]. Asr oxirida yuz bergan Buyuk Turk urushlari (1683–1699) Usmonlilar uchun og‘ir oqibatlar keltirdi. 1683-yilda Vena qamalining muvaffaqiyatsizligi imperiya harbiy qudratining pasayishiga sabab bo‘ldi. Urushlar yakunida imzolangan 1699-yilgi Karlovitsa shartnomasi Usmonli imperiyasining Yevropada katta hududiy yo‘qotishlarga duch kelganini bildirar, shu bilan birga imperiyani Yevropa davlatlari bilan muzokaralar olib borishga majbur qilgan [8]. Shunday qilib, XVI–XVII asrlardagi diplomatik aloqalar Usmonli imperiyasining Yevropadagi siyosiy o‘rnini aniqlab berdi. Dastlab kuchli harbiy va siyosiy ta’sirga ega bo‘lgan imperiya asr oxiriga kelib Yevropa davlatlari bilan teng shartlarda muzokaralar olib boruvchi tomon sifatida shakllandi. Xulosa qilib aytganda, XVI–XVII asrlarda Usmonli imperiyasi Yevropa siyosatida faol diplomatik kuch sifatida maydonga chiqdi. Fransiya, Angliya, Venetsiya va Niderlandiya bilan tuzilgan ittifoqlar hamda savdo shartnomalari imperiyaning xalqaro mavqeini mustahkamladi. Shu bilan birga, Zitvatorok va Karlovitsa shartnomalari Usmonlilarning harbiy ustunlik davrining yakunlanishini va Yevropa davlatlari bilan teng huquqli diplomatik munosabatlar boshlanganini ko‘rsatdi. Umuman olganda, bu davr Usmonli diplomatiyasining shakllanishi, tajriba orttirishi va yangi xalqaro tizimga moslashuvi bilan ahamiyatlidir. 93 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc References: 1. Roger Bigelow Merriman "Suleiman the Magnificent 1520-1566". Cambridge. University Press. 1944. 325p. 2. Skilliter. S. A.William Harborne and the Trade with Turkey, 1578–1582: A Documentary Study of the First Anglo-Ottoman Relations. New York. Oxford University Press, for The British Academy, London. 1977. Pp. xxii, 291. 3. Vaughan. D. M. Europe and the Turk—A Pattern of Alliances (1350–1700. pp 305. University Press, Liverpool, 1954. 4. A. H. de Groot: The ottoman Empire and the Dutch Republic: a history of the earliest diplomatic relations, 1610–1630. (Publications de l'Institut Historique et Archéologique Néerlandais de Stamboul/Leyde, XLIII.) xiv, 417 pp., front., 12 plates. Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 1978. 5. Geofrey R. Berridge. British Diplomacy in Turkey, 1583 to the present. ISBN: 978-90-4742983-8. pp. 336. Leiden, Martinus Nijhoff Publishers, 2009. 6. Halil Inalcik. An Economic and Social History of the Ottoman Empire, 1300–1914. Cambridge: Cambridge University Press, 1994. Pp. xxxix, 1026. 7. Alfred C. Wood. A History of the Levant Company. London: Oxford University Press, 1935. 12s. 6d. 8. Kenneth M. Setton. Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century. Pp 502. Philadelphia: American Philosophical Society, 1991.