A SYSTEM OF TECHNICAL TRAINING THAT TAKES INTO ACCOUNT FUNCTIONAL ASYMMETRICITY IN THE TRAINING OF YOUNG FOOTBALL PLAYERS

ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-11 599 YOSH FUTBOLCHILARNI TAYYORLASHDA FUNKSIONAL ASSIMMETRIYANI HISOBGA OLGAN TEXNIK MASHG‘ULOTLAR TIZIMI Ilmiy raxbar : dots. Shamsiyeva I.Q. Magistr : Bozorov Elbek Bahodir o‘g‘li Navoiy davlat pedagogika institute Annotatsiya. Ushbu tadqiqot yosh futbolchilarning funksional assimmetriyasini aniqlash, uning texnik tayyorgarlik jarayoniga ta’sirini baholash va assimmetriyani inobatga olgan holda texnik mashg‘ulotlar tizimini ishlab chiqishga qaratilgan. O‘tkazilgan pedagogik tajriba natijalari shuni ko‘rsatadiki, individual assimmetriya profillariga moslashtirilgan texnik mashqlar futbolchilarning ikki oyoqda to‘pni boshqarish ko‘nikmalarini sezilarli darajada yaxshilaydi. Tadqiqot natijalari futbol tayyorgarligi jarayonida individual yondashuvning ahamiyatini ilmiy asosda tasdiqlaydi. Kalit so‘zlar : futbol, funksional assimmetriya, texnik tayyorgarlik, ikki oyoqlilik, koordinatsiya, yosh futbolchilar. Kirish.Futbol sportida yuqori samaradorlikka erishish futbolchidan texnik, taktik va koordinatsion tayyorgarlikning mukammal rivojini talab etadi. Yosh futbolchilarda texnik ko‘nikmalarni shakllantirishda funksional assimmetriya — o‘ng va chap oyoqning tabiiy ustunligi — muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, futbolchilarning 80–90 foizida yetakchi oyoq aniq namoyon bo‘ladi va texnik harakatlarning katta qismi aynan shu oyoqda bajariladi [1]. Yosh futbolchilarning texnik tayyorgarligida funksional assimmetriyaning o‘rni, yosh davrida assimmetriyaning nevrоfiziologik, biomexanik va pedagogik jihatlari, ikki oyoqli texnikani shakllantirish jarayonida ko‘zga tashlanadigan asosiy qonuniyatlar, shuningdek, assimmetriya asosida qurilgan texnik mashg‘ulotlar tizimining nazariy asoslarini yoritadi. Futbol maktablarida mashg‘ulot jarayonlari asosan standart texnik ko‘nikmalarni shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, yosh organizmning funksional xususiyatlari, ayniqsa chap va o‘ng oyoqning ustunligi bilan bog‘liq individual farqlar yetarlicha inobatga olinmaydi. Bu esa o‘yinchi harakatlarining bir tomonlama rivojlanishiga, koordinatsion imkoniyatlarning cheklanishiga, dribling, uzatma va zarba texnikalarining bir oyoqqa qaram bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shuning uchun yosh futbolchilarni tayyorlashda funksional assimmetriya asosida individual texnik o‘qitish tizimini shakllantirish nazariy va amaliy jihatdan muhim vazifa hisoblanadi [2]. Funksional assimmetriya odatda markaziy nerv tizimining lateralizatsiyasi bilan bog‘liq bo‘lib, insonning harakatni bajarayotgan paytdagi neyromuskulyar jarayonlari bir tomonda tezroq va aniqroq faollashadi. Futbolda bu holat asosan yetakchi oyoqning shakllanishi bilan namoyon bo‘ladi. O‘ng oyoqli futbolchi, qoida tariqasida, zarba berish, driblingni boshlash, to‘pni nazorat qilish kabi texnik elementlarni o‘ng oyog‘ida ancha puxta bajara oladi, chap oyoqda esa harakatlar aniqligi pasayadi [3]. Bunday bir tomonlama texnik rivojlanish yosh davrida kuchayib boradi, agar mashg‘ulotlar jarayonida ikki oyoqli texnikani shakllantirishga qaratilgan maxsus yondashuvlar qo‘llanilmasa, keyinchalik assimmetriya barqaror shaklga ega bo‘ladi. Bu professional futbolga tayyorlanish bosqichida jiddiy cheklov bo‘lib, murabbiylar hamda ilmiy tadqiqotchilar uchun muhim muammo sifatida qaraladi. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-11 600 Nazariy manbalarda funksional assimmetriya sportchi harakatlarining ritmi, harakat amplitudasi, mushaklar sinxronligi, tana muvozanati va tezkor qaror qabul qilish sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatishi qayd etilgan. Ayniqsa futbol kabi yuqori tezlik va tez moslashuv talab qilinadigan sport turlarida markaziy nerv tizimining bir tomonga ko‘proq yuklanishi harakatlarning universal emas, balki yo‘nalishi cheklangan bo‘lishiga olib keladi. Futbolchi chap tomondan dribling boshlaganda yoki noqulay oyoqda zarba berishga majbur bo‘lganda motor boshqaruvi sekinlashadi, natijada texnik harakatlar buziladi. O‘yin davomida raqib bosimi ostida to‘g‘ri texnik yechim tanlash uchun ikkala oyoqda bir xil darajada nozik harakatlarni bajarish qobiliyati juda ahamiyatlidir [4]. Yosh davrda assimmetriya rivojlanishining asosiy psixofiziologik sababi — neyron aloqalarning hali to‘liq shakllanmaganligi va motor ko‘nikmalarning barqaror emasligidir. Aynan shu davr odatlarning, texnik stereotiplarning eng tez shakllanadigan bosqichi bo‘lgani uchun murabbiylar tomonidan simmetrik harakatlarni o‘rgatish, noqulay oyoqda texnik elementlarni bosqichma-bosqich takrorlash, koordinatsion mashqlar orqali harakat boshqaruvini stabilizatsiya qilish tavsiya etiladi. Aks holda o‘yinchi faqat yetakchi oyoq yordamida harakat qilishga ko‘nikib qoladi va chap-o‘ng oyoq funksional farqi ortib boradi [5]. Nazariy adabiyotlarda futbolchilarni tayyorlash jarayonida assimmetriyaning to‘rtta asosiy ko‘rinishi ajratiladi: motor assimmetriya (harakat bajarish aniqligi farqi), sensor assimmetriya (ko‘rish, kinestetik sezgi farqlari), koordinatsion assimmetriya (tana muvozanati, ritm va vaqtni his etishdagi tafovutlar) va kognitiv assimmetriya (harakatni tanlash tezligi va qaror qabul qilish sifati). Ushbu assimmetriya turlari murakkab o‘yin sharoitlarida o‘zaro bog‘liq holda namoyon bo‘ladi. Masalan, noqulay oyoqda to‘pni boshqarishdagi noaniqlik nafaqat mushaklar kuchi yoki nazorati bilan bog‘liq, balki vizual-idrokiy jarayonlarning biroz sekin ishlashi bilan ham tushuntiriladi. Bu esa o‘yinchi ongida harakatni rejalashtirish jarayonini murakkablashtiradi [6]. Futbol texnikasini o‘rgatishning nazariy asoslariga ko‘ra, ikki oyoqli texnik malakalarni shakllantirish uch yo‘nalishni qamrab olishi lozim: motor moslashuvchanlik, harakatni boshqarishning neyron plastiklik asoslari va koordinatsion murakkablikni bosqichma-bosqich oshirish. Motor moslashuvchanlik mashqlarni turli sharoitlarda, turli tezlikda va turli fazoviy holatlarda bajarish orqali rivojlanadi. Neyron plastiklik esa takrorlanish, harakatlarning xilma-xilligi, ikki tomonlama harakat yuki va noqulay oyoqda maqsadli mashqlar orqali kuchayadi. Koordinatsion murakkablik esa dribling marshrutlari, yo‘nalish o‘zgarishlari, kichik maydonli o‘yinlar va tezkor qaror qabul qilish talab etiladigan mashqlar orqali takomillashtiriladi [7]. Assimmetriya asosidagi texnik mashg‘ulotlar tizimining nazariy modeli odatda uch bosqichdan iborat bo‘ladi: diagnostika, moslashtirilgan mashqlar tizimi va integratsiya. Diagnostika bosqichida futbolchining chap va o‘ng oyoqdaki harakat aniqligi, zarba kuchi, dribling sifati, muvozanat ko‘rsatkichlari va koordinatsion testlar tahlil qilinadi. Bu bosqich murabbiyga individual assimmetriya profilini aniqlash imkonini beradi. Ikkinchi bosqich — moslashtirilgan mashqlar tizimi — futbolchining kuchli va zaif tomonlarini balanslashga yo‘naltiriladi. Bunga simmetrik mashqlar, noqulay oyoqda takroriy mashqlar, ikki tomonlama dribling, muvozanat mashqlari, o‘yin vaziyatlariga moslashtirilgan texnik takrorlar kiradi. Uchinchi bosqich — integratsiya — o‘yin davomida ikki oyoqli texnik elementlardan foydalanishni mustahkamlashni nazarda tutadi [8]. Bu kichik maydonli o‘yinlar, o‘yin davomida noqulay oyoqda bajarilishi shart bo‘lgan vazifalar va taktik kombinatsiyalar orqali amalga oshiriladi. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-11 601 Nazariy yondashuv shuni ko‘rsatadiki, yosh futbolchilarda assimmetriya faqat texnik darajada emas, balki psixologik ishonchda ham namoyon bo‘ladi. Futbolchi noqulay oyoqda harakat bajarishdan qo‘rqadi, o‘zini ishonchsiz his qiladi yoki noto‘g‘ri bajarishidan xavotirlanadi. Shu sababli mashg‘ulot jarayonida psixologik qo‘llab-quvvatlash, musbat rag‘batlantirish va bosqichma-bosqich murakkablashtirilgan topshiriqlar berish juda muhim. Motivatsion omillar ikki oyoqlilikning muvaffaqiyatli shakllanishida katta rol o‘ynaydi. Futbolchilarni tayyorlash tizimida assimmetriyani hisobga olishning yana bir nazariy asosi — bu jarayonning bioadaptiv xususiyatlari. Yosh organizmda mushaklar kuchi, mushaklar tonusi, vestibulyar tizim rivojlanishi va neyromotor aloqalar shakllanishi juda faol jarayondir. Shu sababli simmetrik mashqlar, ikki tomonda bajariladigan driblinglar, yo‘nalish almashtirishlar, noqulay oyoqda qaror qabul qilish mashqlari yosh davrda organizmning moslashuv mexanizmlarini faol ishga soladi va natijada assimmetriya darajasi tabiiy ravishda kamayishni boshlaydi [9]. Yakunda shuni ta’kidlash mumkinki, yosh futbolchilarda funksional assimmetriyani hisobga olgan holda texnik mashg‘ulotlarni tashkil etish — bu nafaqat texnik mahoratni oshirish, balki o‘yinchining jismoniy va psixologik rivojlanishini kompleks qo‘llab-quvvatlash tizimidir. Nazariy manbalar asosida shakllantirilgan mazkur yondashuv futbolchilarni universal, ikkala oyoqda samarali harakatlana oladigan, o‘yin davomida tez moslasha oladigan sportchilar sifatida tayyorlashga xizmat qiladi. Bunday tizim keyinchalik taktik fikrlashning kengayishi, o‘yin davomida ijodkorlikning oshishi, harakatlarni erkin bajarish va murakkab vaziyatlarda mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini rivojlantirishga imkon yaratadi [10]. Biroq professional futbolning zamonaviy talablari ikki oyoqli o‘yinchilarni tayyorlashni ustuvor vazifa sifatida ko‘rsatmoqda. Ikki oyoqli texnik ko‘nikmalarni egallagan futbolchilar o‘yin davomida tezkor qaror qabul qiladi, o‘yin vektorini o‘zgartiradi, markazdan va qanotlardan samarali harakatlana oladi. Sport ilmida assimmetriya konsepsiyasi neyrofiziologiya, anatomiya va motor rivojlanish nazariyalariga asoslangan [11]. Yetakchi oyoq harakatlarni boshqarish tezligi, zarba aniqligi va barqarorlikning yuqoriligi bilan ajraladi. Tadqiqotchilar quyidagi xulosalarni ta’kidlaydi: • yuqori assimmetriya natijasida futbolchi bir tomonlama o‘yin uslubiga ega bo‘lib qoladi; • o‘ng va chap oyoq o‘rtasidagi tafovut katta bo‘lsa, o‘yin davomida zarba, uzatma va driblingda xatoliklar ortadi; • ikki oyoqlilikni shakllantirish taktik yechimlarning ko‘payishiga olib keladi; • special mashg‘ulotlar assimmetriyani sezilarli kamaytiradi va koordinatsiyaning yaxshilanishiga yordam beradi. Shunga qaramay, yosh davri xususiyatlariga moslashtirilgan mashg‘ulotlar tizimi yetarli darajada ishlab chiqilmagan [12]. 3. Metodologiya 3.1. Ishtirokchilar Tadqiqotda 12–14 yoshdagi 40 nafar futbolchi ishtirok etdi. Ular quyidagicha taqsimlandi: • Eksperimental guruh (n=20) — assimmetriyaga asoslangan mashg‘ulotlar tizimi; • Nazorat guruhi (n=20) — an’anaviy texnik mashg‘ulotlar. 3.2. Funksional assimmetriyani aniqlash testlari Quyidagi testlar qo‘llandi: ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-11 602 1. To‘pni boshqarish sifati (o‘ng/chap oyoqda). 2. Zarba aniqligi testi (10 urinishdan olingan aniq zarbalar soni). 3. Dribling marshrut tezligi. 4. Pas aniqligi (20 ta uzatma). 5. Oyoqlararo tezlik farqi (reaksiya testi). 3.3. Eksperimental dastur 12 hafta davomida o‘tkazildi. Dastur quyidagi bloklardan iborat: • Simmetrik mashqlar: har bir texnik elementni ikki tomonda bajarish. • Noqulay oyoqni faollashtirish mashqlari: yumshoq paslar, kichik zarbalar, dribling. • Koordinatsion mashqlar: konuslar labirinti, yo‘nalish o‘zgarishlari. • Zarba texnikasi: noqulay oyoqda sekinlik bilan boshlanib, keyin kuchaytiriladi. • Kichik maydonli o‘yinlar: noqulay oyoqdan foydalanish bo‘yicha vazifalar qo‘yildi. 3.4. Statistik tahlil Olingan ma’lumotlar o‘rtacha qiymatlar, dispersiya tahlili va t-test yordamida baholandi. 4.2. Texnik ko‘rsatkichlar o‘zgarishi Ko‘rsatkich Eksperimental guruh Nazorat guruh Dribling tezligi +15–18% +4–6% Zarba aniqligi (noqulay oyoq) +22% +7% Pas aniqligi +19% +5% To‘pni ikki oyoqda boshqarish +20% +6% Eksperimental guruhda o‘sish statistik jihatdan ahamiyatli bo‘ldi (p < 0.05). 4. Natijalar 4.1. Assimmetriya darajasining kamayishi Eksperimental guruhda o‘ng va chap oyoq o‘rtasidagi farq 25% dan 10% gacha kamaydi [13]. Nazorat guruhida sezilarli o‘zgarish kuzatilmadi: 23% dan 20% gacha. Olingan natijalar funksional assimmetriyani hisobga olgan texnik mashg‘ulotlar tizimi yosh futbolchilarda ikki oyoqli texnik ko‘nikmalarni rivojlantirishda samarali ekanini ko‘rsatdi. Noqulay oyoqni rivojlantirishga yo‘naltirilgan mashqlar koordinatsiya va driblingning yaxshilanishiga, shuningdek, zarba aniqligining ortishiga olib keldi [14]. Nazorat guruhi futbolchilari texnik mahoratni faqat yetakchi oyoqda rivojlantirgan holda bir tomonlama o‘yin uslubini saqlab qoldi. Bu esa o‘yin davomida taktik yechimlarning cheklanishiga sabab bo‘ladi. Mazkur tadqiqot futbol tayyorgarligida individual yondashuvning zarurligini ilmiy asosda tasdiqlaydi. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: 1. Teixeira, L. A., & Silva, M. Functional Laterality and Motor Performance in Youth Football. Journal of Sports Sciences, 2021. 2. Carey, D. P. Footedness in Sport: Understanding Motor Dominance in Football Players. Laterality, 2019. 3. Malina, R. Growth, Maturation and Motor Development in Young Athletes. Sports Medicine, 2020. ISSN: 2582-4686 SJIF 2021-3.261,SJIF 20222.889, 2024-6.875 ResearchBib IF: 9.948 / 2024 VOLUME-5, ISSUE-11 603 4. Higueras, L., & Robles, D. Weak-Foot Training and its Influence on Technical Performance in Youth Soccer. International Journal of Performance Analysis in 5. erception–Action Coupling in Football Skill Development. International Review of Sport and Exercise Psychology, 2018. 6. Bartlett, R. Biomechanics of Attacking Movements and Ball Control in Soccer. Journal of Applied Biomechanics, 2020. 7. Kümmel, J. Effects of Symmetrical Training on Motor Control in Early Adolescence. European Journal of Physical Education, 2019. 8. Ortega, E. Influence of Coordinated Training on Young Players’ Technical Efficiency. International Journal of Sports Training and Coaching, 2021. 9. Santos, S., & Duarte, R. Laterality and Agility in Elite Soccer Players. Frontiers in Physiology, 2018. 10. Tojiev, R. Sport trenirovkasi nazariyasi va metodikasi. Toshkent: O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti nashriyoti, 2020. 11. Aripov, A. Futbol: texnika, taktika va o‘qitish metodikasi. Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2019. 12. G‘ulomov, S. Yosh futbolchilarni tayyorlashda jismoniy va texnik tayyorgarlik. Toshkent: O‘zDJTSU, 2021. 13. Abdusalomov, B. Sport pedagogikasi va yoshlar sporti metodikasi. Toshkent: “Ilm ziyo”, 2022. 14. Qodirov, N. Sport nazariyasi va amaliyoti: futbol bo‘yicha metodik qo‘llanma. Qarshi: Nasaf nashriyoti, 2021.