DUNYONING VA OʻRTA OSIYONING ZAMONAVIY EKOLOGIK MUAMMOLARI

126 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc DUNYONING VA OʻRTA OSIYONING ZAMONAVIY EKOLOGIK MUAMMOLARI Normurodova Gulnoza Toir qizi Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti 1 bosqich magistranti https://doi.org/10.5281/zenodo.17642091 Annotatsiya: Ushbu maqolada dunyo miqyosida va O‘rta Osiyo hududida yuzaga kelayotgan ekologik muammolar, ularning kelib chiqish sabablari hamda oqibatlari ilmiy asosda tahlil qilingan. Iqlim o‘zgarishi, suv resurslari tanqisligi, atmosfera ifloslanishi, cho‘llanish va Orol dengizi fojiasi kabi masalalar yoritilgan. Shuningdek, ekologik muammolarni kamaytirish uchun xalqaro hamkorlik, “yashil” energetika, ekologik ta’lim va barqaror rivojlanish g‘oyalari muhim omil sifatida ko‘rsatib o‘tilgan. Kalit so‘zlar: ekologiya, iqlim o‘zgarishi, O‘rta Osiyo, Orol dengizi, suv tanqisligi, cho‘llanish, ifloslanish, barqaror rivojlanish, bioxilma-xillik. Annotation. This article analyzes the modern ecological problems occurring both globally and in Central Asia, exploring their causes and consequences. Issues such as climate change, water scarcity, air pollution, desertification, and the Aral Sea disaster are discussed. The article also highlights the importance of international cooperation, “green” energy, environmental education, and sustainable development as key factors in reducing ecological challenges. Keywords: ecology, climate change, Central Asia, Aral Sea, water scarcity, desertification, pollution, sustainable development, biodiversity. Аннотация. В данной статье рассматриваются современные экологические проблемы, возникающие как в мире, так и в Центральной Азии. Проанализированы причины и последствия изменения климата, нехватки водных ресурсов, загрязнения воздуха, опустынивания и катастрофы Аральского моря. Отмечается важность международного сотрудничества, «зелёной» энергетики, экологического образования и устойчивого развития для преодоления экологического кризиса. Ключевые слова: экология, изменение климата, Центральная Азия, Аральское море, дефицит воды, опустынивание, загрязнение, устойчивое развитие, биоразнообразие. Kirish. "Global ekologik muammolar" iborasi hamma uchun tanish, ammo biz har doim ham uning qanchalik jiddiy semantik yukini ko‘tarayotganini sezmaymiz. Global deganda butun dunyo bo‘ylab, jami, butun sayyorani qamrab oladi. Ya'ni, ko‘rib chiqilayotgan muammolar har birimizga bevosita bog‘liq va ularning oqibatlarini tasavvur qilish qiyin. Bugungi kunda global isish jarayoni insoniyat faoliyatining eng xavfli oqibatlaridan biri sifatida tan olinmoqda. Atmosferadagi karbonat angidrid (CO₂) miqdori sanoat davridan buyon 40% ga oshgan. Bu esa Yer haroratining o‘rtacha 1,5–2 °C ga ko‘tarilishiga olib kelmoqda. Shuningdek: Muzliklarning erishi va dengiz sathining ko‘tarilishi; Qurg‘oqchilik va o‘rmon yong‘inlarining ko‘payishi; Tropik bo‘ronlar va suv toshqinlarining kuchayishi kabi global xavflar paydo bo‘lmoqda. Atmosfera ifloslanishi, plastik chiqindilar va kimyoviy moddalarning ko‘payishi ham ekologik muvozanatni buzmoqda. Yiliga 300 million tonnadan ortiq plastik chiqindi ishlab chiqariladi, uning katta qismi okeanlarga tushadi. O‘rta Osiyo hududida eng yirik ekologik falokat — Aral dengizining qurishidir. 1960-yillarda 68 ming km² maydonga ega bo‘lgan dengizning 90 foizi bugungi kunda yo‘qolgan [1, 7-11]. Suvning 127 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc kamayishi natijasida sho‘rlangan tuproqlar, chang bo‘ronlari va sog‘liq muammolari (allergiya, nafas yo‘li kasalliklari) kuchaygan. Bundan tashqari: Suv resurslarining tanqisligi – Amudaryo va Sirdaryo suvlarining notekis taqsimlanishi mintaqaviy kelishmovchiliklarga sabab bo‘lmoqda. Havo ifloslanishi – yirik shaharlar (Toshkent, Olmaota, Dushanbe)da avtomobil gazlari va sanoat chiqindilari havo sifatini yomonlashtirmoqda. Cho‘llanish va tuproq eroziyasi – yaylovlarning haddan ortiq ishlatilishi natijasida hosildor yerlar kamaymoqda. Bu muammolar iqtisodiyotga, qishloq xo‘jaligiga va aholining sog‘lig‘iga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu mavzuda ko‘plab olimlar o‘z ilmiy ishlarini olib brogan xususan: Jahon miqyosida: • Erika Weinthal — amerikalik ekologik siyosat olimi, globallashgan tabiat resurslari hamda Markaziy Osiyo kabi hududlarda tabiatni boshqarish va konfliktlarni o‘rganadi. • Farhana Sultana — suv boshqaruvi, iqlim o‘zgarishi va ijtimoiy adolat masalalari bilan shug‘ullanadigan olima. • Shuningdek, mintaqaviy jihatdan — “Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)” kabi tashkilotlar ham O‘rta Osiyo mintaqasini iqlim o‘zgarishiga nisbatan himoyasizlik jihatidan tahlil qilmoqda. • O‘zbekistonda va mintaqada. Oral Ataniyazova — Qoraqalpog‘istondan chiqqan tibbiyot olimi va ekologik sog‘liq masalalari bilan shug‘ullangan mutaxassis; 2000-yilda Goldman Environmental Prize olgan. • Leyla Belyalova — O‘zbekistonda ekolog olima, biologik xilma-xillikni muhofaza qilish borasida faol; 2018-yilda BBC “100 Women” ro‘yxatiga kiritilgan. • Charjou Abdirov — Aral mintaqasida mikrobiologiya va ekologik muammolarni o‘rgangan o‘zbek olimi. • Ilmiy ishlar: Masalan, “Samarkand State University”da tashkil etilgan xalqaro ilmiy–amaliy konferensiya “Ekologiya va tabiatdan foydalanishning dolzarb muammolari” mavzusida bo‘lib o‘tgan. • Universitetlarda ekologiya katedralari, monitoring kafedralari tashkil etilmoqda — misol uchun, Mirzo Ulug‘bek National Universityda “Ekologik monitoring” kafedrasi. • Mintaqaviy ilmiy markazlar tashkil etilishi: O‘zbekistonda “Research Center for Ecology and Environment of Central Asia” markazi tashkil etilishi bo‘yicha kelishuv imzolangan. Asosiy qism. Inson yer yuzida paydo bo‘libdiki, tabiat bilan doimo uzviy aloqada bo‘lib keldi. Har bir inson dunyoga kelib nafas olishni boshlagandan toki dunyodan ko‘z yumishigacha yer yuzida yashaydi,mehnat qiladi,xo‘jalik faoliyatini yuritadi,tabiatning moddiy boyliklaridan foydalanadi. Shu vaqt davomida tabiatga o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Insonning mehnat faoliyati natijasida atrof muhitga turli chiqindilar chiqariladi [2, 24-29]. Chiqindilarning bir qismi atmosferaga, boshqasi suvga, yerga, o‘simlik va hayvonot dunyosiga ta’sir etib, vaqt mobaynida to‘planib boradi. Ularning yillar davomida asta-sekin to‘planib borishi turli muammolarni ba’zan inson hayoti uchun o‘ta xavfli muammolarni keltirib chiqarishi endilikda to‘liq tasdiqlanmoqda. So‘nggi yuz yil ichida biosferada insonning ishlab chiqarish faoliyati natijasida shunday o‘zgarishlar yuz berdiki, ular ko‘lami jihatidan tabiiy ofatlarga tenglashtirildi. Biosferaning ekologik tizimlari va tarkibiy qismlarida qaytarilmas o‘zgarishlarga olib keladi. Ekologik muammolar, uning yechimi inson faoliyatining biosfera 128 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc miqyosiga salbiy ta'sirini bartaraf etish bilan bog‘liq bo‘lgan global ekologik muammolar deb ataladi. Bugungi kunga qadar global ekologik muammolarning eng dolzarblari: Yer aholisining o‘sishi;Issiqxona effektini kuchaytirish;Ozon qatlamini yo‘q qilish;Okeanlarning ifloslanishi;Tropik o‘rmonlar maydonini qisqartirish;Hosildor yerlarning cho‘llanishi;Toza suvning ifloslanishi. Inson tomonidan yaratilgan va ishlatilinayotgan texnik vositalar va texnologik jarayonlarning bino tashkilotlarga,insonga, shu yo‘sinda tabiatga ham ta’sir etish omillari texnogen omillar hisoblanadi. Inson omili ishtirok etmagan,balki tabiatda tabiiy yuzaga kelayotgan atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan omillar tabiiy ekologik omillar hisoblanadi. Ekologiya, aholining haddan tashqari ko‘payishi muammolari yaqin kelajakda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oziq-ovqat taqchilligi tahdidi bilan bevosita bog‘liq. Hozirgi kunda ham ayrim mamlakatlarda aholi sonining tez oʻsishi, qishloq xoʻjaligi va sanoatning yetarli darajada rivojlanmaganligi sababli oziq-ovqat va eng zarur tovarlar yetishmasligi muammosi yuzaga kelmoqda. Biroq, qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini oshirish imkoniyatlari cheksiz emas. Axir, mineral o‘g‘itlar, pestitsidlar va boshqalarni qo‘llashning ko‘payishi ekologik vaziyatning yomonlashishiga va oziq-ovqat mahsulotlarida odamlar uchun zararli moddalar kontsentratsiyasining oshishiga olib keladi. Boshqa tomondan, shaharlar va texnikaning rivojlanishi juda ko‘p unumdor yerlarni muomaladan chiqaradi. Yerning tuproq qoplami yer biosferasining eng muhim tarkibiy qismidir. Bu biosferada sodir bo‘ladigan ko‘plab jarayonlarni belgilaydigan tuproq qobig‘i. Tuproqlarning eng muhim ahamiyati - organik moddalarning to‘planishi, har xil kimyoviy elementlar, shuningdek energiya. Tuproq qoplami biologik yutuvchi, turli ifloslantiruvchi moddalarni yo‘q qiluvchi va zararsizlantiruvchi vazifasini bajaradi. Agar biosferaning bu bo‘g‘ini yo‘q qilinsa, biosferaning mavjud faoliyati qaytarilmas tarzda buziladi. Shuning uchun tuproq qoplamining global biokimyoviy ahamiyatini, uning hozirgi holatini va antropogen faollik ta'sirida o‘zgarishini o‘rganish nihoyatda muhimdir. Inson ming yillar davomida atmosferani ifloslantirmoqda,faqat oxirgi yuz yil ichida sanoatning rivojlanishi bizga shunday ishlab chiqarish jarayonlarini “hadya qildi”ki, bu jarayonlarning oqibatlarini dastlab insonlar tasavvur qila olmadi. Millionlab shaharlar paydo bo‘ldi, ularning o‘sishini to‘xtatib bo‘lmaydi. Bularning barchasi insonning buyuk ixtirolari va zabtlari natijasidir. Asosan, havoni ifloslantiruvchi uchta asosiy manba mavjud: sanoat, maishiy qozonxonalar, transport. Bu manbalarning har birining havoning umumiy ifloslanishidagi ulushi har bir joydan farq qiladi. Hozirgi kunda sanoat ishlab chiqarishi havoni eng ko‘p ifloslantirishi umumiy qabul qilingan. Asrning ikkinchi yarmida boshlangan iqlimning keskin isishi ishonchli faktdir. Biz buni qish oldidan yumshoqroq his qilamiz. Ushbu hodisaning sababi nima? Ba'zi olimlarning fikriga ko‘ra, bu juda katta miqdordagi organik yoqilg‘ining yonishi va issiqxona gazi bo‘lgan atmosferaga ko‘p miqdorda karbonat angidrid chiqishi, ya'ni Yerdan issiqlikni uzatishni qiyinlashtiradi [3, 15-17]. Atoqli rus olimi V.I. Vernadskiy “Insoniyatning ta'siri allaqachon geologik jarayonlar bilan taqqoslandi”- deydi. Inson o‘z-o‘zidan xudbin mavjudot sifatida tabiatni buzgan va vayron qilgan holda o‘zining qulayligi uchun sharoit yaratadi. Bu bilan o‘zimizga zarar yetkazishimiz haqida o‘ylamaymiz. Aynan shuning uchun ham bugungi kunda insonni tabiatning bir qismi sifatida tarbiyalashga emas, balki ekologik muammolarni hal qilishga alohida e’tibor berish kerak. Bugungi kunda dunyoning ekologik muammolari zudlik bilan hal qilishni talab qilmoqda. Avvalo, yuqorida aytib o‘tganimizdek, bunga e'tibor qaratish lozim.Tabiat bilan uyg‘unlashgan odamlar endi unga faqat iste’molchi sifatida munosabatda bo‘lmaydilar. Bundan tashqari, umumiy ko‘kalamzorlashtirish uchun bir qator choralar 129 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ko‘rish kerak. Dunyoning ekologik muammolari hal qilinishi mumkin va hal qilinishi kerak. Tabiatni asrash va sayyoramizning sog‘lom kelajagi faqat o‘zimizga bog‘liqligini unutmang! Albatta, resurslardan foydalanmasdan farovonlikka erishish mumkin emas, lekin neft va gaz bir necha o‘n yilliklarda tugashi mumkinligini hisobga olish kerak. Dunyoning ekologik muammolari barchabarchaga ta’sir qiladi, befarq qolmang! Insoniyat bu sayyorada unga katta zarar etkazishi mumkin bo‘lgan kuchga ega. Ammo biz kuch va bilimimizni zararga emas, balki yaxshilikka aylantira olamizmi? Ehtimol, o‘zini oqilona irq vakili deb da’vo qilgan har bir kishi bu haqda o‘ylash kerak. Xulosa. Bugungi kunda ekologiya — nafaqat tabiiy muhitni saqlash, balki milliy xavfsizlik, ijtimoiy barqarorlik va iqtisodiy rivojlanish bilan chambarchas bog‘liq masala. Ayrim asosiy jihatlar quyidagicha: 1. Global ekologik muammolar: Inson faoliyati natijasida iqlim o‘zgarishi, ekstremal ob-havo hodisalari, muzliklarning erishi, dengiz sathining ko‘tariilishi hamda bu holatlarning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari. Misol uchun, global muzliklar so‘rilishi natijasida dengiz sathining ko‘tariilishi bosimni oshirmoqda. Yerning cho‘llashiga, kirlashiga, tuproq eroziyasi va salinatsiyasiga duchor bo‘lmoqda. Masalan, intensiv qishloq xo‘jaligi va noto‘g‘ri sug‘orish yer salinatsiyasini kuchaytirmoqda. Tabii resurslardan samarali bo‘lmagan foydalanish, chiqindilar va ifloslanish bilan bog‘liq muammolar — havoning sifati yomonlashuvi, biologik xilma-xillikning kamayishi, suv va tuproqning degradatsiyasi. Global tarmoq va xalqaro ta’sirlar — iqtisodiy globalizatsiya, sanoat rivojlanishi, xalqaro savdo va transchegaraviy ekologik bog‘liqliklar ekologiyani yanada murakkablashtirmoqda. Masalan, bir tadqiqotda O‘rta Osiyo mamlakatlarida qishloq xo‘jaligi globalizatsiyasining ekologik barqarorlikka ta’siri o‘rganilgan. 2. O‘rta Osiyo (va xususan O‘zbekiston) konteksti: O‘rta Osiyo mintaqasi geografik jihatdan ekranga nisbatan og‘ir ekologik xarakterga ega — masalan, zich sug‘orishli qishloq xo‘jaligi, arid iqlim, suv taqchilligi, salinatsiya va yer degradatsiyasi masalalari. Mintaqa ichida ham transchegaraviy resurslar, xususan suv resurslari bo‘yicha nizolar xavfi mavjud. Masalan, suv taqsimlash, daryolarni boshqarish, chegara-oraliq resurslar. O‘zbekistonda ekologik muammolar: suv taqchilligi, tuproqning salinatsiyasi, yer degradatsiyasi, “Aral Sea” fojiasi, havoning ifloslanishi, cho‘llash jarayonlari. Ushbu muammolar iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan ham og‘ir oqibatlarga olib kelmoqda — qishloq xo‘jaligi daromadlari tushishi, aholining sog‘lig‘i yomonlashuvi, migratsiya bosimi va ekologik ko‘chish. Kelajak va takliflar: Barqaror rivojlanish yo‘lida ekologik masalalarni integratsiyalash zarur — iqtisodiy rivojlanish bilan ekologik himoya va ijtimoiy adolatni uyg‘unlashtirish. Innovatsion texnologiyalar, yaxshi boshqaruv, xalqaro hamkorlik va mintaqaviy integratsiya ekotizimlarni tiklash va resurslardan oqilona foydalanish uchun muhim. Mahalliy va global darajada ekologik ongni oshirish, atrof-muhitga zarar yetkazmaslikka yo‘naltirilgan siyosatlar va huquqiy mexanizmlar joriy etilishi lozim. Mintaqaviy resurs — xususan suv — bo‘yicha nazorat, transchegaraviy hamkorlikni mustahkamlash, ekologik xavfsizlikni ta’minlash. Qishloq xo‘jaligi va boshqa sanoat tarmoqlarida ekologik toza texnologiyalarni joriy qilish (masalan, suv tejash, toza energiya, yerni tiklash) va biologik xilma-xillikni saqlash. 130 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Qisqa qilib aytganda — ekologik muammolar endi faqat “tabiatni himoya qilish” darajasida qolmayapti, balki u global va mintaqaviy rivojlanish strategiyalarining ajralmas qismi bo‘lmoqda. Ayniqsa O‘rta Osiyo mintaqasi uchun — suv taqchilligi, cho‘llash, degradatsiya, resurslar bo‘yicha ziddiyatlar — bu muammolarni hal qilishga tezkor va keng ko‘lamli yondashuvni talab etadi. References: 1. Nigʻmatov A.N., Oʻzbekiston Respublikasining ekologik huquqi, T., 2004; 2. Rafikov A.A., Geoekologik muammolar, T., 1997; 3. Toʻxtayev L., Hamidov A., Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish, T., 1994; Gʻulomov P.N., Inson va tabiat, T., 1990.