ASHTARXONIYLAR DAVRIDA SIYOSIY, IJTIMOIY - IQTISODIY HAYOT

159 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc ASHTARXONIYLAR DAVRIDA SIYOSIY, IJTIMOIY - IQTISODIY HAYOT Xursanboyeva Umidaxon Yo‘ldashali qizi Toshkent Amaliy Fanlar Unversiteti Tarix va Filologiya fakulteti Tarix yo‘nalishi 4-bosqich talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17642270 Annotatsiya: Mazkur maqolada Ashtarxoniylar sulolasi hukmronligi davridan boshlab Buxoro xonligi va keyinchalik Buxoro amirligi tarixida ro‘y bergan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy o‘zgarishlar tahlil qilinadi. Ashtarxoniylar davrida ichki nizolar, markaziy hokimiyat zaifligi, tashqi dushmanlarning bosqinlari, iqtisodiy tanglik, qo‘zg‘olonlar va hukmronlar o‘rtasidagi ziddiyatlar asosiy muammolar sifatida ko‘rsatilgan. Jadidchilik harakati, xalq noroziligi, va nihoyat, Sovet Rossiyasi tomonidan 1920-yilda amirlik tugatilganiga qadar bo‘lgan davr batafsil yoritilgan. Shuningdek, maqolada davlat boshqaruvi tizimi, harbiy kuchlar, va diniy rahbarlarning jamiyatdagi o‘rni ham ko‘rib chiqilgan. Kalit so‘zlar: Buxoro xonligi, Ashtarxoniylar sulolasi, siyosiy beqarorlik, ichki nizolar, Rossiya mustamlakachiligi, Jadidchilik harakati, amirlik boshqaruvi, shariat qonunlari, qo‘zg‘olonlar. Ashtarxoniylar davrida xonlikda siyosiy nizo va beboshliklar deyarli toʻxtamagan. Asli Ashtarxonlik, Buxoroda qoʻnim topgan shahzoda Jonibekning oʻgʻli Boqi Muhammad (1601 - 1605), soʻngra uning ukasi Vali Muhammad (1605 -1611) taxtga oʻtqazilgan. Imomqulixon davrida (1611 - 1642) qozoq biylari va boshqa koʻchmanchilarning Buxoro xonligi yerlariga talonchilik yurishlari kuchaygan. Chunonchi Imomqulixon 1612-yil Toshkentni egallab, oʻgʻli Iskandarni hokim etib tayinlaydi, ammo shaharda qoʻzgʻolon koʻtarilib Iskandar oʻldiriladi. Imomqulixon Toshkentni xonlikka qoʻshib oladi. Uning davrida xonlik ancha mustahkamlanadi. Imomqulixon koʻr boʻlib qolgach, taxtni egallagan ukasi Nadr Muhammadxon (16421645) ham shafqatsizligi va zolimligi bilan norozilik chiqaradi 1 . Natijada muxolif kuchlar tazyiqi bilan taxtdan voz kechadi. Hokimiyat uning oʻgʻli Abdulaziz II (1645 -1681) qoʻliga oʻtadi. U markaziy hokimiyatni mustahkamlashga harakat qiladi, lekin tobora kuchayib borayotgan tarqoqlikni bartaraf qilolmaydi. Bu vaqtda Eron shohi Abbos I Balxni egallaydi, keyinroq Balx Erondan qaytarib olingan. Abdulaziz II bilan uning ukasi Subhonqulixon oʻrtasida hokimiyat uchun kurash boshlanadi. Ashtarxoniylar hukmronligi yillarida Xiva xoni Abulgʻoziy Bahodirxon va undan keyin oʻgʻli Anushaxon Buxoro va Samarqand atrofiga tez-tez hujum qilib turgan. Taxtni egallab olgan Subhonqulixon (1681 - 1702) oʻz raqiblariga qarshi shafqatsiz kurashgan. U Balx va Xurosonga harbiy yurishlar qilgan. Uning oʻgʻli Ubaydullaxon (1702 - 11) hukmronligi davrida Balx, Termiz, Shahrisabz hokimlari mustaqil boʻlib olishga harakat qilganlar. Xon ularga qarshi harbiy yurishlar qilishga majbur boʻlgan. Samarqand va Hisorda bosh koʻtargan qabilalarga qarshi qoʻshin yuborgan. Oʻzaro toʻxtovsiz urushlar, harbiy yurishlardan keyin xazina boʻshab, iqtisodiy ahvol mushkullashgan. 1708-1709 yillarda oʻtkazilgan pul islohoti natijasida pul qiymati toʻrt marta tushib ketgan. Islohotdan zarar koʻrgan aholi gʻalayon koʻtargan, biroq qoʻzgʻolon shafqatsizlarcha bostirilgan. Xonlikda siyosiy va iqtisodiy ahvolning yomonlashishi ichki ziddiyatlarni kuchaytirib yuboradi. Ayrim nufuzli amirlar uyushtirgan fitna natijasida Ubaydullaxon 1711-yilda oʻldiriladi.Taxtga marhum xonning ukasi Abulfayzxon (171147) nomigagina xon qilib oʻtqaziladi. Hokimiyatdagi muhim lavozimlar nufuzli amirlar qoʻliga oʻtib qoladi. Markaziy hokimiyat zaiflashgach, 1711-yilda 1 Sagdullayev .A, Aminov B., Mavlonov Oʻ., Norqulov N., “Oʻzbekiston tarixi: Davlat va jamiyat taraqqiyoti” Iqism, - T., 2000. -B.114. 160 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Balx, 1723-yilda Samarqand viloyati Buxoro xonligidan ajralib chiqadi. 1720-yillarda Toshkent viloyatini qalmoqlar bosib oladi. Shu asnoda Xiva xoni Shergʻozixon ham Buxoro xonligiga daʼvogar boʻladi, ammo uning harakatlari samarasiz yakunlanadi. 1723-yilda qalmoqlar qozoq dashtlariga bostirib kirib qozoqlarni Movarounnahrga qochishga majbur qilgan. Qozoqlar chorva mollari bilan Zarafshon vodiysiga kirib bogʻ va ekinzorlarni payhon qilganlar. Buxoro xonligi da iqtisodiy va siyosiy tanglik kuchaya borib xonlik tanazzulga yuz tutgan. Movarounnahr parchalanib, uchta xonlikka (Buxoro, Qoʻqon va Xiva) boʻlinib ketgan. Bundan foydalangan Eron hukmdori Nodirshoh 1740-yil bahorida Balxni egalladi va oʻsha yili kuzda katta qoʻshin bilan Amudaryodan oʻtib Buxoro xonligini boʻysundiradi. U mangʻit qabilasidan boʻlgan Muhammad Hakim otaliqni ishonchli vakili sifatida taxtga oʻtqazadi. Abulfayzxonning nufuzi pasayib ketadi. Xonlik Nodirshohning oʻlimidan keyin (1747) Eronga tobelikdan qutulib, oʻz mustaqilligini tikladi. 1747-yilda otasi oʻrniga otaliq tayinlangan Muhammad Rahimbiy boshliq fitnachilar Abulfayzxonni oʻldirdilar.Bundan norozi boʻlgan viloyat hokimlari isyon koʻtardilar. Qoʻzgʻolonlar shafqatsiz bostirilgach, Muhammad Rahimbiy arkoni davlat va ruhoniylar fatvosi bilan 1753-yilda Buxoro taxtini egalladi va oʻzini „amir“ deb eʼlon qildi. Shundan keyin ashtarxoniylar sulolasi barham topib mangʻitlar sulolasi hukmronligi boshlandi. Buxoro amirligi Muhammad Rahim vaqtida (1753-1758) Buxoro amirligiga qarashli yerlar ancha qisqargan 2 . Uning tarkibiga Buxoro, Samarqand, Miyonqol, Karmana, Qarshi, Gʻuzor, Karki, Chorjoʻy, Shahrisabz viloyatlari kirib, Toshkent va Fargʻona viloyatlari xonlik tasarrufidan chiqib ketgan. Doniyolbiy otaliq vaqtida (1758-1785) ham oʻzaro urushlar davom etib, Karmana, Oʻratepa, Nurota, Sherobod, Boysun va boshqa joylarda mahalliy kuchlar bosh koʻtarib, poytaxt izmidan chiqishga harakat qilganlar. Doniyolbiyning katta oʻgʻli Amir Shohmurod hukmronligi davri (1785 - 1800)da Doniyolbiy joriy etgan soliqlardan bir qanchasi bekor qilindi, iqtisodiy hayot birmuncha yaxshilandi. Ruhoniylarning mavqei oshdi. Ayniqsa Buxoroga muxolif boʻlgan Shahrisabz va Kitob beklari bilan kurash shiddatli boʻldi. Faqat 1853-yildagina bu bekliklarni Buxoroga boʻysundirishga muvaffaq boʻlindi 3 . Amir Haydar davri (1800-1826) ham ichki va tashki urushlardan xoli boʻlmadi. Ayniqsa Oʻratepa bir necha marta qoʻldanqoʻlga oʻtib turdi. XIX asr I choragida Buxoro bilan Xiva va Qoʻqon xonliklari oʻrtasida Oʻrta Osiyoda ustunlikka erishish uchun qirgʻinbarot va talontaroj urushlari boʻldi. Toshkent, Turkiston, Chimkent va ularning atrofi Qoʻqon xonligi tasarrufiga oʻtdi. 1825-yilda Xiva xonligi Buxoroga qarashli Marvni egalladi. Toʻxtovsiz urushlar, soliqlar miqdorining ortishi qoʻzgʻolonlarga, jumladan 1821-1825 yillarda Buxoro va Samarqand oraligʻida istiqomat qiluvchi xitoyqipchoq qabilalari qoʻzgʻoloniga sabab boʻldi . Amir Haydarning vorisi Nasrullaxon (1827-1860) amirlik yerlarini kengaytirishga muvaffaq boʻldi. U taxtga daʼvogar boʻlish mumkin boʻlgan barcha shaxslarni qirib tashladi. Nasrullaxon 1839, 1841 va 1858-yillarda Qoʻqon xonligiga bostirib kelib, aholini qirgʻin qildi va boyliklarini taladi. 1842 va 1843-yillarda Buxoro bilan Xiva xonliklari oʻrtasida harbiy toʻqnashuvlar boʻldi. Podsho Rossiyasi Oʻrta Osiyoni mol sotish bozori, xom ashyo manbai deb bilar edi. 1866-yil rus qoʻshinlari Buxoro amirligi chegaralariga bostirib kirdi va Xoʻjand (24-may), Oʻratepa (2-okt.), Jizzax (18-okt.) shaharlarini ishgʻol qildi. Istilo etilgan yerlarni boshqarish uchun 1867-yil Turkiston generalgubernatbrligi tashkil etildi. 1868-yil 2-may kuni general Kaufman boshchiligidagi rus qoʻshinlari Samarqandni ishgʻol qildi. Iyun oyida Buxoro amiri Muzaffar qoʻshinlariga Zirabuloq yaqinida soʻnggi qatʼiy zarba beriddi. Amir general gubernatorga murojaat qilib, sulh tuzishni soʻradi. 2 Sagdullayev .A, Aminov B., Mavlonov Oʻ., Norqulov N., “Oʻzbekiston tarixi: Davlat va jamiyat taraqqiyoti” Iqism, -T., 2000. -B.114. 3 O‘sha joyda. 161 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc 1868-yil 23-iyunida ikki oʻrtada shartnoma imzolandi. Rus qoʻshinlari bosib olgan yerlar podsho Rossiyasi ixtiyoriga oʻtdi; Buxoro amirligi mustaqil tashqi siyosat yurgizishdan mahrum boʻldi; amir rus podshosiga 500 ming soʻm tovon toʻladi. 1873-yil 28-sentabrda mazkur shartnomaga qoʻshimchalar kiritilib, amirlikning Rossiyaga qaramligi yanada kuchaydi. Natijada amirlik yerlarining uchdan bir qismi podsho Rossiyasi ixtiyoriga oʻtdi; Xoʻjand, Oʻratepa, Panjikent, Samarqand va Kattaqoʻrgʻon shaharlaridan tortib Zirabuloqqacha boʻlgan yerlar, Sharqiy Buxoroda esa Shugʻnon, Vohon, Roʻshon viloyatlari, ayniqsa Zarafshon daryosi yuqori havzasining qoʻldan ketishi amirlikdagi xalqlarni asosiy hayot manbai - suvdan mahrum etdi, bu hol Buxoro amirligini Rossiyaga iqtisodiy jihatdan qaramligini yanada oshirdi 4 . Buxoro amiri huquqiy jihatdan mustaqil hukmdor sanalsa ham, haqiqatda rus podshosiga qaram edi. Amir va uning amaldorlariga qarshi xalq harakatlari podsho Rossiyasi qoʻshinlari yordamida bostirilar edi. Amir Abdulaxad rus podshosining generaladʼyutanti hisoblangan. Uning davrida rus maʼmurlari amirlikda katta imtiyozlarga ega boʻlgan. Amirlik yerlaridan oʻtgan temir yoʻl boʻylariga rus aholisi keltirilib joylashtirildi. Buxoro Afgoniston chegarasining muhofazasi bilan ham rus qoʻshinlari shugʻullangan. Buxoro amirligining podsho Rossiyasiga tobeligi amir Olimxon zamonida (1910-1920) yanada ortdi. Amirlikda yettita rus xususiy bankining sho‘basi ish olib borardi. Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan amirlik aholisining ahvoli yanada ogʻirlashdi. Xuddi shu davrga kelib jadidlik harakati asosida yosh buxoroliklar partiyasi faoliyati kuchaydi. 1917-yil Fevral inqilobi munosabati bilan bu partiya amirlikni podsho Rossiyasi boʻyinturugʻidan qutqazish, baʼzi islohotlar oʻtkazish ishiga kirishdi. Yosh buxoroliklar rus bolsheviklari bilan hamkorlikda 1918-yil martida amir hukumatini agʻdarishga urindilar. Ammo bu harakat muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 1920-yil 2sentabrda Buxoro bosqini natijasida amirlik tugatildi 5 . Buxoro xonligida davlatni boshqarish boshqa xonliklardan deyarli farq qilmagan. XVI-XVII asrlarda otaliq lavozimidagi shaxs xonning oʻng qoʻli hisoblanib, u butun mamlakatni boshqargan. Naqib harbiy ishlar va tashqi siyosat bilan shugʻullangan. Vaqf yerlarni nazorat qilish sadrlar zimmasiga yuklatilgan. Shuningdek, qoʻshin uchun alohida qozi (qoziaskar) tayinlangan. Qonunshunoslikka va umuman shariatga doir muhim masalani yechish va hayotga tatbiq etish alam zimmasida boʻlgan. Devonbegi otaliq mansabidan keyin turgan. U urush va sulh ishlari, ayrim viloyat boshliqlarini tayinlash va boshqa masalalar bilan shugʻullangan. Parvonachi xon yorliqlarini topshirish va harbiy qismlarga boshchilik qilish kabi vazifalarni ado etgan. Shuningdek, xonlikda yasovul, eshikogʻaboshi, miroxur, shigʻovul, amiri lashkar, toʻpchiboshi, mirzaboshi, xazinachi, mehtar, mirob, qushbegi va boshqa lavozimlar bor edi. Jamiyat hayoti shariat qonunlariga asoslangan. Mamlakat murakkab davlat apparati orqali idora qilingan. Amirlikda musulmon ruhoniylari yuqori mavqega ega edi. Ular katta yerlarga egalik qilardi. Shayxulislom bosh ruhoniy va adliya ishlarining sardori hisoblangan. U jamiyat maʼnaviy hayotini boshqargan. Sud hokimiyati ruhoniylar qoʻlida boʻlgan. Barcha qozilar qozi kalonga boʻysungan. Davlat boshqaruvida u yoki bu lavozim vazifasiga qarab oʻzgarib turgan. Xonlikda oʻrta asrchilik boshqaruv tizimining uzoq saqlanishi taraqqiyot va qoʻshin kuch qudratiga salbiy taʼsir koʻrsatgan. Qoʻshinda dastlab misdan, XIX-asr boshlarida choʻyandan quyilgan bir necha toʻp boʻlgan. Sarbozlar oʻqyoy, nayza, qilich, oybolta kabi ibtidoiy qurollar bilan qurollangan. Xonlikda qoʻshin asosan otliklardan tashkil topgan. XVIII-asr oxiridagi maʼlumotga koʻra, xon 10 ming kishilik qoʻshin toʻplash imkoniga ega bo‘lgan. Xulosa 4 Mamatqulov, A. O'zbek to'qimachiligi tarixi. Samarqand: 2002. -B. 98 5 Azamov, F. Buxoro xonligi iqtisodiyoti. Toshkent 2005. -B. 98 162 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Maqolada ko‘rsatilishicha, Buxoro xonligi tarixiy taraqqiyotida ichki nizolar, hokimiyat uchun kurashlar, tashqi bosqinlar va iqtisodiy tangliklar doimiy muammo bo‘lib kelgan. Ashtarxoniylardan keyin hokimiyatni qo‘lga olgan mang‘itlar markaziy boshqaruvni kuchaytirishga harakat qilgan bo‘lsalar-da, viloyatlarning mustaqillikka intilishi davom etgan.Rossiya bosqini va u bilan tuzilgan shartnomalar tufayli Buxoro amirligi deyarli mustaqilligini yo‘qotgan. XIX-XX asrlarda jadidchilik harakati va xalq noroziligi kuchayib, natijada 1920-yilda Buxoro amirligi tugatilgan. Bu tarixiy jarayonlar Buxoroning siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy inqirozga uchrashi hamda taraqqiyotdan orqada qolishiga olib kelgan. References: 1. Sagdullayev. A, Aminov B., Mavlonov Oʻ., Norqulov N., “Oʻzbekiston tarixi: Davlat va jamiyat taraqqiyoti” Iqism, -T., 2000. -B.624 2. Azamov. F. “Buxoro xonligi iqtisodiyoti”. Toshkent 2005. -B.390 3. Jumaev, M. “Buxoroning iqtisodiy hayoti”. Toshkent: 1996. -B. 410 4. Mamatqulov, A. “O‘zbek to‘qimachiligi tarixi”. Samarqand: 2002. -B. 398 5. Hofiz Tanish Buxoriy, “Abdullanoma”, 1j, T., 1999. -B. 43 6. Sayyid Mansur Olimiy. “ Buxoro - Turkiston beshigi”. Buxoro, 2004. -B. 126