YAQIN VA O'RTA SHARQDA XALQARO RAQOBAT (1945-1990-YY.)

238 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc YAQIN VA O‘RTA SHARQDA XALQARO RAQOBAT (1945-1990-YY.) Maxmaraimova Parvina [email protected] Denov tadbirkorlik va pedagogika institutining tarix yo’nalishi 4-kurs talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17643361 Annotatsiya: Ushbu maqolada 1945–1990-yillar davrida Yaqin va O‘rta Sharq mintaqasida shakllangan xalqaro raqobatning siyosiy, iqtisodiy va harbiy omillari tahlil qilinadi. Ikkinchi jahon urushidan keyin shakllangan ikki qutbli dunyo tizimi — AQSh va SSSR o‘rtasidagi sovuq urush sharoitida mintaqa geosiyosiy raqobat markaziga aylangani ko‘rsatilgan. Tadqiqotda arab–isroil mojarolari, energetik resurslar (ayniqsa neft) uchun kurash, g‘arb va sharq bloklari ta’siri hamda mintaqadagi milliy-ozodlik harakatlarining xalqaro siyosatga ta’siri yoritilgan. Maqola davomida tarixiy manbalar va zamonaviy tadqiqotlar asosida mintaqaning global siyosiy jarayonlardagi o‘rni tahlil qilinib, sovuq urush davrida Yaqin va O‘rta Sharqning strategik ahamiyati ochib beriladi. Kalit so’zlar: Yaqin Sharq, O‘rta Sharq, sovuq urush, AQSh, SSSR, geosiyosiy raqobat, neft siyosati, arab–isroil mojarolari, milliy-ozodlik harakatlari, xalqaro siyosat, global strategiya. Asosiy qism. Yaqin va Oʻrta Sharq mintaqasi global siyosatda strategik ahamiyatga ega hududlardan biri hisoblanadi. Bu mintaqa tabiiy resurslarga, ayniqsa neft va gazga boyligi, diniy markazlarining mavjudligi va geografik joylashuvi sababli doimo yirik davlatlar eʼtiborida boʻlib kelgan. Mintaqaning xalqaro munosabatlar tizimidagi oʻrni uning doimiy beqarorlik holatlari, qurolli mojarolari va tashqi kuchlarning aralashuvi bilan belgilanadi. Soʻnggi oʻn yilliklarda bu hududda yuzaga kelgan geosiyosiy transformatsiyalar mintaqadagi siyosiy manzara, kuchlar muvozanati va diplomatik munosabatlarga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda. 1 Ushbu maqola ana shu murakkab jarayonlarni oʻrganishga qaratilgan boʻlib, xalqaro munosabatlar nazariyasi doirasida tahlil yuritiladi. Yaqin Sharqdagi xalqaro munosabatlar tarixiy jihatdan mustamlakachilik davridan boshlangan boʻlib, XIX-XX asrlarda Britaniya va Fransiya bu hududda oʻz mustamlakachilik siyosatini olib bordi. Ikkinchi jahon urushidan soʻng esa mintaqada AQSh va Sovet Ittifoqining geosiyosiy raqobati kuchaydi. Ayniqsa, neft resurslari uchun boʻlgan kurash siyosiy faollikni oshirdi. 1991-yildan soʻng, yaʼni Sovet Ittifoqi qulagach, AQSh mintaqadagi eng asosiy tashqi kuchga aylandi. Iroqdagi harbiy intervensiyalar va Afgʻonistondagi siyosiy islohotlar aynan shu kontekstda koʻriladi 2 . Arab bahori jarayonlari 2010-yillardan boshlab mintaqada yangi siyosiy muhitni yuzaga keltirdi. Tunisdan boshlangan noroziliklar toʻlqini Misr, Liviya, Suriya, Bahrayn va Yamanga ham tarqaldi. Eron va Saudiya Arabistoni oʻrtasidagi raqobat diniy tafovutlar asosida shakllangan boʻlib, bu nizo Suriyada, Yaqinda esa Yamanda ochiq ifoda etildi. Isroil va Falastin oʻrtasidagi mojarolar esa oʻn yillab davom etayotgan inqirozli vaziyatni namoyon etadi. BMT rezolyutsiyalariga qaramay, ikki davlat oʻrtasidagi murosaga kelishilmagan. Rossiyaning Suriyadagi harbiy aralashuvi va Asad rejimini qoʻllab-quvvatlashi esa Gʻarb bilan qarama-qarshilikni yanada kuchaytirdi 3 . Suriya inqirozi xalqaro maydonda turli kuchlarning keskin qarama-qarshiligini yuzaga chiqardi. AQSh, Turkiya, Eron va Rossiya turli guruhlarni qoʻllab-quvvatlab, mintaqada oʻz manfaatlarini ilgari surdi. Bu esa Suriya ichki mojarosini xalqaro raqobat maydoniga aylantirdi 4 . Iroqdagi beqarorlik esa hamon hal etilmagan geosiyosiy muammolardan biri boʻlib qolmoqda. 1 Fawcett, L. (2023). International Relations of the Middle East. Oxford University Press. 2 Gause, F. Gregory (2010). The International Relations of the Persian Gulf. Cambridge University Press. 3. Huntington, S. (1996). The Clash of Civilizations. Simon & Schuster. 3 Ulrichsen, K. (2020). The Gulf States in International Political Economy. Palgrave Macmillan. 4 Esfandiary, D., & Tabatabai, A. (2015). Iran’s ISIS policy. International Affairs, 91(1). 239 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc AQShning harbiy ishtirokidan soʻng, Eronning siyosiy va diniy taʼsiri kuchaygan. Natijada Iroq ichida ham kuchlar muvozanati izdan chiqqan. Yaman urushi Saudiya Arabistoni boshchiligidagi arab koalitsiyasi va shialar tomonidan qoʻllab-quvvatlanayotgan Husi guruhlari oʻrtasidagi qurolli mojaroga aylangan. Bu nizo mintaqadagi eng yirik gumanitar inqirozlardan birini keltirib chiqardi 5 . Muhokama. Ikkinchi jahon urushidan keyin Yaqin va O‘rta Sharq mintaqasi jahon siyosatining eng muhim geostrategik hududlaridan biriga aylandi. Bu davrda shakllangan ikki qutbli dunyo tartibi — AQSh boshchiligidagi G‘arb bloki va SSSR boshchiligidagi sotsialistik lager o‘rtasidagi sovuq urush raqobati mintaqada o‘zining yaqqol izini qoldirdi. Neft va gaz kabi boy tabiiy resurslar, shuningdek, mintaqaning geografik joylashuvi uni superdavlatlar manfaatlar to‘qnashuvi markaziga aylantirdi. 6 AQSh mintaqada o‘z ta’sirini kengaytirish uchun Isroil, Turkiya, Eron kabi davlatlar bilan yaqin siyosiy va harbiy hamkorlik o‘rnatgan bo‘lsa, SSSR esa Misr, Suriya, Iroq va Yaman kabi arab mamlakatlari orqali o‘z pozitsiyasini mustahkamlashga intildi. Bu raqobat nafaqat harbiy, balki mafkuraviy ko‘rinish ham oldi — kapitalistik va sotsialistik tizimlar o‘rtasidagi qarama-qarshilik mintaqadagi siyosiy jarayonlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchiga aylandi. 1948-yilda Isroil davlati tuzilgach, arab–isroil urushlari mintaqadagi keskinlikni yanada kuchaytirdi. G‘arb davlatlari Isroilni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa, SSSR arab mamlakatlariga harbiy va iqtisodiy yordam ko‘rsatdi. Shuningdek, 1956-yilgi Suvaysh inqirozi, 1967-yilgi “Olti kunlik urush”, 1973-yilgi “Yom Kippur urushi” hamda Eron inqilobi (1979-yil) 7 kabi voqealar mintaqadagi xalqaro raqobatning qizg‘in bosqichlarini tashkil etdi. Neft siyosati ham bu raqobatning muhim omillaridan biri bo‘ldi. 1970-yillarda arab mamlakatlari tomonidan neft narxining oshirilishi va eksport cheklovlari G‘arb iqtisodiyotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi, bu esa Yaqin Sharqni global iqtisodiy siyosatda strategik hudud sifatida yanada muhimlashtirdi. Umuman olganda, 1945–1990-yillar oralig‘ida Yaqin va O‘rta Sharqdagi xalqaro raqobat nafaqat mintaqa mamlakatlarining ichki siyosatiga, balki butun jahon siyosiy tizimiga ta’sir o‘tkazgan. Sovuq urush yakuniga kelib, mintaqa hanuz geosiyosiy ziddiyatlar markazi sifatida saqlanib qolgan. Natijalar. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, 1945–1990-yillar davrida Yaqin va O‘rta Sharq mintaqasi sovuq urushning asosiy geosiyosiy maydonlaridan biri bo‘lgan. Mintaqaning tabiiy resurslarga, ayniqsa neftga boyligi, strategik geografik o‘rni va diniy-siyosiy ahamiyati sababli AQSh va SSSR o‘rtasidagi raqobat bu hududda nihoyatda kuchli tus olgan. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, AQSh o‘z manfaatlarini himoya qilish maqsadida Isroil, Eron va Turkiya bilan ittifoqni kuchaytirgan bo‘lsa, SSSR arab mamlakatlari bilan harbiy-siyosiy hamkorlik o‘rnatgan. Natijada mintaqada bir necha bor qurolli to‘qnashuvlar — arab–isroil urushlari, Suvaysh inqirozi, Livan mojarosi va Eron inqilobi kabi voqealar yuz bergan. Neft siyosati va iqtisodiy bosimlar orqali olib borilgan raqobat butun jahon iqtisodiy tizimiga ta’sir ko‘rsatgan. Shu tariqa, Yaqin va O‘rta Sharq 1945–1990-yillar davomida nafaqat mintaqaviy, balki global siyosiy kuchlar o‘rtasidagi strategik kurash markaziga aylangan. Bu davr voqealari bugungi kunda ham mintaqadagi siyosiy barqarorlikka ta’sir etuvchi muhim tarixiy omil sifatida baholanadi. Xulosa. 1945–1990-yillar davrida Yaqin va O‘rta Sharq mintaqasi dunyo siyosatining eng murakkab va ziddiyatli hududlaridan biriga aylandi. Sovuq urush sharoitida AQSh va SSSR 5 BBC Monitoring, Al Jazeera Reports (2023). 6 UN Security Council Resolutions – www.un.org 7 Саттаров, Р. (2021). Геополитика Ближнего Востока: роль России и региональных акторов. МГИМОУниверситет 240 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc o‘rtasidagi geosiyosiy raqobat bu mintaqada o‘zining eng keskin ko‘rinishlarini namoyon etdi. Har ikki tomon o‘z ta’sir doirasini kengaytirishga intilar ekan, bu jarayon mintaqadagi siyosiy barqarorlikni zaiflashtirib, qator qurolli mojarolar va inqirozlarga sabab bo‘ldi. Neft resurslari, strategik joylashuv va diniy-siyosiy omillar Yaqin va O‘rta Sharqni jahon siyosati markazida ushlab turgan asosiy sabablar bo‘ldi. Mintaqadagi arab–isroil urushlari, Eron inqilobi, Livan mojarosi kabi voqealar global kuchlar manfaatlarining to‘qnashuvini yaqqol ko‘rsatdi. Xulosa qilib aytganda, sovuq urush davrida Yaqin va O‘rta Sharqdagi xalqaro raqobat mintaqaning ichki siyosiy rivojiga, iqtisodiy holatiga va xalqaro mavqeiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Ushbu davr tajribasi bugungi kunda ham mintaqada barqarorlikni ta’minlash, resurslardan adolatli foydalanish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishda muhim tarixiy saboq bo‘lib xizmat qiladi. References: 1. Fawcett, L. (2023). International Relations of the Middle East. Oxford University Press. 2. Gause, F. Gregory (2010). The International Relations of the Persian Gulf. Cambridge University Press. 3. Huntington, S. (1996). The Clash of Civilizations. Simon & Schuster. 3. Ulrichsen, K. (2020). The Gulf States in International Political Economy. Palgrave Macmillan. 4. Esfandiary, D., & Tabatabai, A. (2015). Iran’s ISIS policy. International Affairs, 91(1). 5. BBC Monitoring, Al Jazeera Reports (2023). 6. UN Security Council Resolutions – www.un.org