O'TKIR HOSHIMOV IJODIDA VAQT VA QISMAT FALSAFASI: "DUNYONING ISHLARI" ASARI MISOLIDA

INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 63 DOI: https://10.5281/zenodo.17644992 O‘TKIR HOSHIMOV IJODIDA VAQT VA QISMAT FALSAFASI: “DUNYONING ISHLARI” ASARI MISOLIDA G‘aniyeva Komila Ilhom qizi JDPU Filologiya fakulteti talabasi Ilmiy rahbar: Tulishova Gulzina Ravshanovna JDPU Filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Email: [email protected] ANNOTATSIYA Oʻtkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasi inson hayoti va uning murakkabliklarini hayotiy voqealar orqali tasvirlaydi. Asar bosh qahramoni Moʻmin bobo obrazi orqali adolat, mehr-oqibat, va hayotning o‘tkinchi ekanligini ifoda etadi. Qissa jamiyatdagi ijtimoiy va axloqiy muammolarni yoritib, insoniylik va oila qadriyatlarini yuqori o‘ringa qo‘yadi. Hayot va o‘lim, ezgulik va yovuzlik, keksalik va yoshlikning ziddiyatlari muallifning samimiy uslubi bilan ochib beriladi. Bu asar har bir o‘quvchini chuqur mushohada va falsafiy mulohazaga undaydi. Kalit so‘zlar: Oʻtkir Hoshimov, Dunyoning ishlari, insoniylik, axloqiy qadriyatlar, oila, Moʻmin bobo, hayot va o‘lim, ezgulik, yovuzlik, jamiyat muammolari. ABSTRACT O‘tkir Hoshimov’s novella “The Affairs of the World” portrays human life and its complexities through realistic events. Through the character of Mo‘min bobo, the author expresses themes of justice, compassion, and the transience of life. The story highlights social and moral issues within society, emphasizing the importance of humanity and family values. The contrasts between life and death, good and evil, old age and youth are revealed through the author’s sincere and heartfelt style. This work invites every reader to deep reflection and philosophical contemplation. Keywords: O‘tkir Hoshimov, The Affairs of the World, humanity, moral values, family, Mo‘min bobo, life and death, goodness, evil, social issues. INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 64 KIRISH Oʻtkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasi o‘zbek adabiyotining durdona asarlaridan biri bo‘lib, inson hayotining mazmuni va murakkab tomonlarini tasvirlaydi. Asarda hayot va o‘limning o‘zaro chambarchas bog‘liqligi, ezgulik va yovuzlikning kurashi, insoniylik va jamiyatdagi axloqiy qadriyatlarning o‘rni keng miqyosda yoritilgan. Muallif voqealarni hayotiy lavhalar asosida bayon qilib, o‘quvchini Mo‘min bobo obrazi orqali qadr-qimmat, mehr-oqibat va hayotning muhim falsafiy jihatlari haqida chuqur mulohaza yuritishga chorlaydi. Uning asarlari hayotiy voqealar, xalqona tilda ifoda etilgan hikmatlar va inson qalbining nozik kechinmalarini mujassamlashtiradi. Yozuvchining “Dunyoning ishlari” qissasi ham ana shunday asarlardan biri bo‘lib, u hayot, vaqt, qismat va insoniylik tushunchalarini badiiy tahlil markaziga olib chiqadi. “Mazkur qissa nafaqat insoniy fazilatlarni ulug‘lash, balki jamiyatdagi turli ijtimoiy va ma’naviy muammolarni o‘rtaga qo‘yish orqali ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Oʻtkir Hoshimov o‘ziga xos sodda, samimiy va chuqur ma’noli uslubi bilan o‘quvchi qalbini larzaga soladi, ularni hayotga boshqa bir nigoh bilan qarashga undaydi. Shu sababli, “Dunyoning ishlari” qissasi zamonaviy o‘zbek adabiyoti va falsafasining yorqin namunasi hisoblanadi”. [1] MUHOKAMA VA NATIJALAR Oʻtkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasida asar davomida yuzaga keladigan asosiy motivlar – insonning ichki kurashlari, jamiyat bilan aloqalari va axloqiy qadriyatlarning buzilishi va tiklanishi. Qissada markaziy obraz Moʻmin bobo orqali keksalarning hayotdagi o‘rni, ularning tajribasi va donoligi ko‘rsatiladi. Shoirning hayotiy qarashlari, adolat va mehr-oqibatga bo‘lgan ishonchi Moʻmin bobo obrazida to‘liq aks etadi. Moʻmin bobo o‘zining shaxsiy tajribalaridan kelib chiqib, o‘z atrofidagilarga hayotning haqiqiy mazmunini ochib beradi.[2] Asarda ijtimoiy va axloqiy temalar keng yoritilgan. Jamiyatdagi individualizm, adolatsizlik, mehroqibatdan yiroqlashish kabi masalalar o‘quvchini o‘z hayotiga nisbatan yangicha qarashga undaydi. Moʻmin bobo hayotining so‘nggi kunlarida o‘zining nafaqat o‘tmishidagi, balki jamiyatning hozirgi holati haqida ham chuqur o‘ylaydi. U o‘zining insoniy qadriyatlarini ulug‘lashni, ularni kelajak avlodlarga yetkazishni istaydi. Qissada keksalarning o‘rni va ularning jamiyatdagi roli asosiy mavzu sifatida ochiladi. Bu, ayniqsa, yoshlar va keksalar o‘rtasidagi aloqalar va ularning bir-biriga bo‘lgan hurmati haqida o‘ylashga majbur qiladi. Bundan tashqari, asarda yashirin holda hayotning o‘tkir qarama-qarshiliklari – sevgi va nafrat, o‘lim va hayot, yaxshilik va yomonlik kabi elementlar ham mavjud. Bu qarama-qarshiliklar orqali Hoshimov insoniyatning eng chuqur savollariga javob izlaydi va oxir-oqibat hayotning ma’nosi va go‘zalligini kashf etishga chaqiradi. Qissaning tahlili natijasida quyidagi asosiy xulosalar chiqdi: Insoniy qadriyatlarning muhimligi: Asarda Moʻmin bobo orqali INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 65 ko‘rsatilgan insoniylik va axloqiy qadriyatlar, ayniqsa mehr-oqibat va adolatning jamiyatda o‘z o‘rniga ega bo‘lishi zarurligi ta’kidlanadi. Shoir keksalarning donoligi va tajribasidan foydalanishni, yoshlarni tarbiyalashda keksalarning o‘rnini oshirishni muhim deb biladi. Hayot va o‘limning murakkabligi: “Dunyoning ishlari” qissasi hayot va o‘limning o‘zaro chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatadi. Moʻmin boboning hayotdagi so‘nggi lahzalari hayotning o‘tkir qarama-qarshiliklarini va insonning o‘z o‘rnini topishga bo‘lgan intilishlarini aks ettiradi. Jamiyatdagi ijtimoiy muammolar: Qissa, o‘z zamonasi jamiyatining axloqiy va ijtimoiy muammolariga ham to‘xtaladi. Odamlar orasidagi mehr-oqibatning susayishi, individualizmning kuchayishi va keksalarga nisbatan e’tiborsizlik kabi muammolar muallif tomonidan jonli va samimiy tarzda ko‘rsatiladi. Oila va o‘rta avlod o‘rtasidagi aloqalar: Moʻmin boboning o‘z farzandlari va oilasi bilan bo‘lgan aloqalari, o‘tmishdagi xatoliklar va kelajakdagi umidlar ham qissaning markazida turadi. Shoir yoshlar va keksalar o‘rtasidagi aloqalarni muhim deb hisoblaydi va oila qadriyatlarini ulug‘laydi. Asarning falsafiy mazmuni: “Dunyoning ishlari” qissasi o‘zining falsafiy mazmuni bilan ajralib turadi. Hoshimov o‘quvchini hayotning haqiqiy ma’nosi, uning o‘tkinchilligi va insonning xatti-harakatlarining ahamiyati haqida mulohaza yuritishga undaydi. Bularning barchasi “Dunyoning ishlari” qissasini nafaqat adabiy asar, balki jamiyatdagi ijtimoiy va axloqiy masalalarga chuqur e’tibor qaratilgan bir asar sifatida qarashga asos bo‘ladi. Oʻtkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasi adabiyotdagi muhim asarlardan biri sifatida inson hayotining murakkabliklari, jamiyatdagi axloqiy qadriyatlarning o‘rnini, va o‘tmish bilan kelajak o‘rtasidagi aloqalarni chuqur tahlil qiladi. Qissa orqali muallif hayotning haqiqiy mazmunini, insoniylikni va axloqiy mas’uliyatni ulug‘laydi. Moʻmin bobo obrazi, uning o‘tkir ijtimoiy qarashlari, keksalik va yoshlikning o‘zaro bog‘liqligi orqali hayot va o‘limning ziddiyatli tabiati, yaxshilik va yomonlik orasidagi kurash ko‘rsatiladi. Qissadagi asosiy g‘oya, yoshlarni tarbiyalashda va jamiyatni yaxshilashda keksalarning o‘rni juda katta ekanligini, insonlarning bir-biriga mehr va hurmat ko‘rsatishining zarurligini ta’kidlaydi. Shuningdek, jamiyatdagi ijtimoiy va axloqiy muammolarni aniqlash va ularni hal etish uchun adolat, mehr-oqibat, va oila qadriyatlariga e’tibor qaratish zaruriyati ko‘rsatiladi.[4] XULOSA Dunyoning ishlari qissasi faqat adabiy asar sifatida emas, balki hayotiy falsafiy va ijtimoiy o‘ylashga undovchi bir asar sifatida ham katta ahamiyatga ega. U o‘quvchini o‘z hayotiga, oila va jamiyatiga nisbatan yangicha qarashga, insoniy qadriyatlar va axloqiy tamoyillarni qadrlashga chaqiradi. Asar nafaqat adabiyotshunoslar, balki keng auditoriya uchun ham muhim xulosa va o‘rgatadigan darslarga ega bo‘lib, uning dolzarbligi va mazmuni zamonamizda ham o‘z ahamiyatini INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025 https://internationalsciences.org/ | Social Sciences and Humanities | November, 2025 66 saqlaydi. “Dunyoning ishlari” — insonni hayotiy sinovlar qarshisida bardam bo‘lishga, ezgulik va vijdon yo‘lidan og‘ishmaslikka chorlaydigan, ma’naviy quvvat manbaidir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES) 1. Hoshimov O. Dunyoning ishlari. – Toshkent: Sharq, 1999. 2. G‘ulomov N. O‘zbek adabiyoti tarixi. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2005. 3. Rahimov T. O‘zbek adabiyotida axloqiy masalalar. – Toshkent: Fan, 2003. 4. Pardaev A. O‘tkir Hoshimov: adabiy portretlar. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2010.