MIRZO ULUGʻBEK: HUKMDORLIK ZIDDIYATLARI VA ILMGA SADOQAT – SAROYDAGI XIYONAT VA ILMIY IZLANISHLAR ORASIDAGI HAYOTIY FOJIA

296 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc MIRZO ULUGʻBEK: HUKMDORLIK ZIDDIYATLARI VA ILMGA SADOQAT – SAROYDAGI XIYONAT VA ILMIY IZLANISHLAR ORASIDAGI HAYOTIY FOJIA Xolmurodov Jasurbek Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, Tarix yo‘nalishi talabasi https://doi.org/10.5281/zenodo.17645483 Annotatsiya: Mazkur ilmiy ishda Oʻrta asrlarda yashab ijod etgan, oʻzidan boy ilmiy meros qoldirgan buyuk alloma Muhammad Taragʻay ibn Shohruh ibn Temur Ulugʻbek Koʻragoniyning hayoti va ilmiy faoliyati tahlil qilinadi. Asarda Ulugʻbekning dunyoga mashhur "Ziji jadidi Koʻragoniy" asari, uning fundamental ahamiyati xususida qimmatli maʼlumotlar keltirilgan. Shuningdek, mazkur tadqiqotda Mirzo Ulugʻbekning bosib oʻtgan hayot yoʻli, uning ijodi va shaxsiyati haqida yozilgan boshqa ilmiy asarlar ham yoritilgan. Ushbu ish Ulugʻbekning hukmdorlik va olimlik faoliyati oʻrtasidagi ziddiyatlarni yoritishga xizmat qiladi. Kalit so’zlar: Astronomiya, Matematika, Ziji Jadidi Koʻragoniy, Samarqand rasadxonasi, Samarqand ilmiy maktabi, Yulduzlar katalogi, Hukmdor-Olim, Tarixi Arba Ulus, Trigonometriya. Kirish. Mirzo Ulugʻbek – buyuk astronom va matematik, oʻz davrining atoqli allomasi, davlat arbobi boʻlib, 1441-yildan 1449-yilgacha Movarounnahrni boshqargan mashhur hukmdor va Sohibqiron Amir Temurning sevimli nabirasidir. Yoshligidan Ulugʻbek fan va sanʼat turlariga, ayniqsa, matematika va astronomiyaga katta qiziqish bildirgan. Uning aqliy dunyoqarashi kengayishida otasi va bobosi tomonidan toʻplangan boy kutubxona zamin boʻlib xizmat qilgan; u yerda shahzoda koʻp vaqtini oʻtkazgan. Ulugʻbek oʻz davri oʻlchovi bilan qaraganda, juda mukammal taʼlim olgan. U ajoyib xotira egasi boʻlib, arab va fors tillarini erkin egallagan, turk sheʼriyatini yaxshi bilgan, adabiy uslublarni oʻzlashtirgan va adabiy bahslarda ishtirok etgan; hatto oʻzi ham sheʼrlar yozgan. Ulugʻbekning ustozi Temuriylar saroyidagi mashhur matematik va astronom Qozizoda Rumiy boʻlgan. Aynan Qozizoda Rumiyning toʻqqiz yashar Ulugʻbekka Marogʻadagi mashhur rasadxona xarobalarini koʻrsatishi boʻlajak astronomning kelajagini belgilagan asosiy xotiralardan boʻlishi mumkin. Ulugʻbek davrida Samarqand oʻrta asrlar davridagi yirik ilm-fan oʻchoqlaridan biriga aylandi. XV asrning birinchi yarmida Samarqandda Ulugʻbekning atrofida Gʻiyosiddin Jamshid Koshiy, Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi taniqli astronom va matematiklarni birlashtirgan butun bir ilmiy maktab vujudga keldi. Oʻsha davrda Samarqandda Oʻrta Osiyo tarixi haqida ajoyib asar yozgan tarixshunos Hofiziy Abru, taniqli shifokor Mavlono Nefis, shoirlar Sirojiddin Samarqandiy, Sakkokiy, Lutfiy, Badaxshiy va boshqa ilgʻor shaxslar yashab ijod qilgan, ular insoniyat aqli va fanning kuchiga qattiq ishonishgan. Asosiy qism. Keltirilgan matn Mirzo Ulugʻbekning hayoti, shaxsiy fazilatlari, ilmiy salohiyati va asosiy fundamental asarlarini yorituvchi juda kuchli manbadir. Uni lotin alifbosida, akademik uslubda, grammatik va mantiqiy jihatdan mukammal qilib qayta ishlayman:Dunyoda shunday ulugʻ zotlar borki, ular toʻgʻrisida inson qadami yetgan har qanday goʻshada soʻralsa, bu nom odamlarga begona boʻlmaydi. Chunki bunday shaxslar umrlarini insoniyat manfaatlari yoʻlida fanga, ulkan kashfiyotlar qilishga bagʻishlagan boʻladilar. Natijada, ularning merosi ham, shaxsi ham tarix mulkiga aylanib, nomlari moziyning oltin sahifalaridan birini bezaydi. Bunday zotlar orasida ilm-fan sohasidagi kashfiyotlari olamshumul va aqlbovar qilmas boʻlgan buyuk bobokalonimiz – koinot podshohi, mashhur astronom, matematik, musiqashunos va alloma tarixchi, odil shoh Mirzo Ulugʻbek (Muhammad Taragʻay Shohruh oʻgʻli) alohida oʻrin tutadi [1, 227-b]. Ulugʻbek bobosi Amir Temur tomonidan berilgan taxallus boʻlib, Mirzo Ulugʻbek oʻzbek xalqining faxr-u iftixori, dunyo astronomiya fanining yirik namoyandasi va adolatli hukmdor 297 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc sanaladi. U 1394-yil 22-martda Amir Temur saltanatining qishki chorbogʻi — hozirgi Eronning Sultoniya shahrida tavallud topgan, 1449-yil 27-oktabrda Samarqandda fojiali vafot etgan. Otasi – Shohruh, onasi – Gʻiyosiddin Tarxon qizi Gavharshod Begim edi. Amir Temur suyukli nabirasi Muhammad Taragʻayning yoshligidanoq bilimdon ustozlar qoʻlida tarbiyalanishiga alohida eʼtibor qaratgan. Tarixiy manbalarda Ulugʻbek oʻn bir yoshigacha buvisi Saroymulkxonim tarbiyasida boʻlib, mashhur olimlardan saboq olgani qayd etilgan. U bobosining saroyidagi eng yirik allomalar, jumladan, sayyoralarning ikki yuz yillik harakat jadvallarini tuzgan Mavlono Ahmad va Qozizoda Rumiy kabi yetuk astronom va matematik olimlar taʼsirida ulgʻaygan. Shuningdek, unga toʻrt yoshidan Orif Ozariy ham taʼlim bergan [2, 2-b]. Ulugʻbek oʻta bilimli va qattiqqoʻl ustozlar tarbiyasida voyaga yetgan. Uning bolaligi asosan Amir Temur saltanatining gʻarbiy hududida oʻtgan. U yoshligidan ilm oʻrganishdan tashqari chavandozlik, qilichbozlik, kamon otish va suzish kabi jismoniy mashqlar bilan faol shugʻullangan. U qatʼiy kundalik tartibga oʻrgatilgan boʻlib, diniy va dunyoviy fanlarni chuqur oʻzlashtirgan. Shu sababli uning xotirasi kuchli, zehni oʻtkir va irodasi chiniqqan. U arab, fors, turk, moʻgʻul va xitoy tillarini mukammal oʻrgangan, hatto Qurʼonni yetti xil qiroatda yod olgan. Amir Temur nabirasini doimo oʻzi bilan olib yurishni odat qilgan, uni aslzodalar odatlarini puxta egallashiga sharoit yaratib, rasmiy marosimlarda ishtirok etishiga alohida ahamiyat bergan. Mirzo Ulugʻbek yoshligidan ulugʻ sarkardaning yonida yurib, saltanat manfaatlarini idrok etish va himoya qilish sirlarini oʻrganib borgan. Biroq, Ulugʻbek oʻz hayoti mobaynida adolatsizliklar, cheklashlar, toj-u taxt talashishlardagi xiyonatlarga juda koʻp duch kelgan. Murakkabliklar Amir Temurning vafotidan keyin boshlangan. Mirzo Ulugʻbek kuchli tahliliy tafakkur sohibi boʻlib, murakkab matematik amallarni dilida bajara olgan. Uning astronomik maktabi vakili Gʻiyosiddin Jamshid Koshiyning hayrat bilan yozishicha, bir kuni Ulugʻbek ot ustida quyoshning balandligini vaqt birligida oʻlchab, tushayotgan nurning tekislikka nisbatan ogʻish burchagini trigonometrik usulda yoddan hisoblab chiqqan ekan.Ulugʻbek murakkab matematik tenglamalarni juda tez va oʻziga xos usulda epchillik bilan yecha olgan. Oliy madrasada talabalar uchun oʻqigan tabiiy fanlarga oid maʼruzalarida trigonometrik va sferik astronomiyaga oid hisob-kitoblarni ham yoddan hisoblay olish qobiliyatini namoyish etgan. U murakkab trigonometrik va algebraik masalalarni yechishning xilma-xil usullarini yaxshi bilgan. Astronomik observatoriyada olib borilgan hisob-kitoblarda bu qobiliyati unga juda qoʻl kelgan. Hozirgi zamon fani nuqtayi nazaridan ham uning hisob-kitoblari oʻzining aniqligi bilan dunyo olimlarini hayratga solmoqda. Ulugʻbek oʻz shogirdlari bilan birga pi soni va sin 1 ning qiymatini juda katta aniqlikda hisoblab chiqqan. Shuningdek, Mirzo Ulugʻbek rahbarligida olimlar quyosh yilining eng aniq qiymatini – 365 sutka, 6 soat, 10 minut, 8 sekundga teng ekanligini hisoblab chiqqanlar. Mirzo Ulugʻbek uzoq yillar davomida olib borgan ilmiy izlanishlari natijasida matematika, astronomiya va tarixga oid asarlar yaratgan. Bizgacha mutafakkirning toʻrt asari: "Ziji jadidi Koʻragoniy" (1445-yil), matematikaga oid "Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola", astronomiyaga doir "Risolayi Ulugʻbek" va "Tarixi arbaʼ ulus" ("Toʻrt ulus tarixi”) yetib kelgan. Aynan 1445-yilda yozilgan "Ziji jadidi Koʻragoniy" asari allomani dunyoga mashhur qiladi. Kishilik tarixida yaratilgan yulduzlar jadvallari orasida eng mukammali hisoblangan mazkur "Zij" hozirgacha ham oʻz ilmiy ahamiyatini yoʻqotmagani bilan qimmatlidir. Masalan, milodning II asrida tuzilgan Ptolemey jadvalida 1029 ta, Abdurahmon Soʻfiy jadvalida 1017 ta yulduz koʻrsatilgan boʻlsa, 1437-yilda tuzilgan Ulugʻbek jadvalida 1018 ta yulduzning aniq koordinatasi berilgan. Bu katalog asrlar davomida dengizchilar uchun geografik koordinatalarni aniqlashda eng ishonchli manba boʻlib kelgan [2, 8-b]. 298 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Keltirilgan matn Mirzo Ulugʻbekning ilmiy merosiga boʻlgan jahon eʼtiborini, uning asarlarining oʻrganilmagan jihatlarini va Samarqand rasadxonasining qurilish tarixini yorituvchi juda muhim qismdir. Uni lotin alifbosida, akademik uslubda, grammatik va mantiqiy jihatdan mukammal qilib qayta ishlab beraman: Olimning merosi XVII asrdan beri butun dunyo ilmiy jamoatchiligining diqqat-eʼtiborini oʻziga qaratib kelmoqda. Mirzo Ulugʻbek va u qoldirgan merosni oʻrganishda mamlakatimizda ham, xorijiy yurtlarda ham anchagina asarlar yaratilgan. Shunday boʻlsa-da, Ulugʻbekning betakror ilmiy merosi, u taʼsis etgan va rahnamolik qilgan Samarqand munajjimlik maktabi haqidagi tasavvurimizni hali toʻliq va yetarli deb boʻlmaydi. Masalan, olimning koʻp yillik ilmiy izlanishlarining asosiy mahsuli boʻlmish "Ziji Jadidi Koʻragoniy" (Ulugʻbek Koʻragoniyning astronomik jadvallari) asari hanuzgacha biron tilga toʻliq tarjima qilinib, chop etilganicha yoʻq. Shuningdek, olimning mazkur risolasi xususida XV–XVII asrlarda bitilgan juda koʻp sharhlar ham yetarli darajada oʻrganilmagan. Ulugʻbekning yana bir asari boʻlmish "Tarixi Arba Ulus" ("Toʻrt Ulus tarixi") uning yaratgan asarlari orasida alohida oʻrin tutadi. Shuni taʼkidlash lozimki, "Tarixi Arba Ulus" Mirzo Ulugʻbekning ilmiy rahbarligi va shaxsan ishtirokida yaratilgan boʻlib, 1425-yilda yozib tamomlangan. "Tarixi Arba Ulus"ning nusxalari juda kam boʻlib, asarning toʻliq nusxasi hali topilganicha yoʻq. Bugungi kunda uning qisqartirilgan 4 ta nusxasi saqlangan boʻlib, ularning 2 tasi Angliyada, 1 nusxasi Hindistonning Bankipur shahri kutubxonasida, toʻrtinchi nusxasi esa AQSHning Xarvard universitetida saqlanadi [3, 6-b]. Ulugʻbek rasadxonasi – Samarqanddagi XV asr meʼmorchiligining nodir namunalaridan biri, koʻhna astronomik kuzatuv muassasasidir. U 1420-yillarda Temuriylar davri astronomi Ulugʻbek tomonidan barpo etilgan. Rasadxonada Al-Koshiy, Ali Qushchi va Ulugʻbek kabi musulmon astronomlar ishlagan. Rasadxona 1449-yilda vayron qilingan boʻlib, faqatgina 1908-yilda qayta kashf etilgan. Rasadxona bunyodkori Muhammad Taragʻay Ulugʻbek Amir Temurning nevarasi hisoblanadi. U bobosining vafotidan 11 yil avval, yaʼni 1394-yilda tugʻilgan. Shahzodaning ustozlari yozuvchi va faylasuf Orif Ozariy hamda buyuk matematik Qozizoda Rumiy boʻlib, keyinchalik rasadxona faoliyatida ularning xizmatlari katta boʻlgan. Ulugʻbek bolaligidan qobiliyatli va matematika faniga qiziqishi baland edi. 1409-yilda Samarqand hukmdori boʻlgan Ulugʻbek ilm-fanni rivojlantirishga harakat qildi va oradan 10 yil oʻtib oʻzining orzusi – rasadxona tashkil etishni amalga oshira boshladi. Ulugʻbek Qozizoda Rumiyni bu katta ishda bosh maslahatchisi deb bilgan. U yozishicha: "Ustoz koʻmagi va yordami bilan, ilm bayrogʻini koʻtargan, haqiqat va izlanish yoʻlini koʻrsatgan buyuk olim Qozizoda Rumiy rasadxona tashkil etishga kirishdi". Rasadxona oʻziga xos turdagi bino boʻlib, uning qurilishida asosiy rol meʼmorga emas, balki binoga oʻrnatilgan asboblarning joylashuvi va hajmini aniqlagan olimlarga, yaʼni Ulugʻbek va Rumiyga tegishli boʻlgan. Ularning qabul qilgan qarorlari oʻsha davr taqozosiga koʻra dadil qadamlar edi. Qurilish taxminan uch yil davom etdi. 1428– 1429-yillarda rasadxona binosi tayyor holga keldi. Asboblarni oʻrnatish va moslashtirish ishlari koshonlik astronom va mohir matematik Jamshid al-Koshiy (1373–1430) tomonidan amalga oshirildi. Xulosa. Mirzo Ulugʻbekning hayoti butunlay ilm-fan va madaniyat rivojiga bagʻishlangan boʻlib, u oʻz davrida qattiqqoʻl siyosatchi emas, balki buyuk olim sifatida shuhrat qozongan. U Samarqandda Madrasa va oʻrta asrlarning eng yirik astronomik kuzatuv muassasasi — Rasadxonani bunyod etgan. Bu muassasalarda Qozizoda Rumiy, Jamshid Gʻiyosiddin al-Koshiy va Ali Qushchi kabi yetuk allomalar faoliyat yuritgan. Rasadxona teleskop ixtiro qilinmasdan avvalgi davrning eng aniq astronomik asbobi — katta kvadrant bilan jihozlangan edi. Ulugʻbek hukmronligi davrida 299 Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJSSPC) ISSN: 2181-2888 MINWHPS International Scientific-Practice Conference on “Modern Interpretation of National and World History: Problems and Solutions” Denau, November 17, 2025 in-academy.uz/index.php/ejsspc Samarqand yirik ilm markaziga aylandi; arab va fors tillaridagi muhim asarlar oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Biroq, uning ilm-fanga sadoqati va hukmdorlik faoliyati oʻrtasidagi zidliklar natijasida, oilaviy nizolar va saroy fitnalari tufayli Mirzo Ulugʻbek 1449-yil 27-oktabrda oʻgʻli Abdullatif tomonidan Samarqand yaqinida fojiali oʻldirilgan. Uning oʻlimi Temuriylar imperiyasining parchalanishiga sabab boʻlgan. Ulugʻbekning asarlari asosan astronomiya va tarixga oid boʻlib, ular jahon ilmining rivojiga beqiyos hissa qoʻshgan. Uning eng muhim fundamental asari — "Ziji jadidi Koʻragoniy" ("Ziji Sultoniy") (1440-yil) boʻlib, unda 1018 ta yulduzning koordinatalari va harakatlarining aniq jadvallari berilgan. Ushbu asar oʻzidan oldingi Ptolemey va boshqa qadimgi olimlarning ishlarini tanqidiy tahlil qilib, aniq matematik hisob-kitoblarga asoslanganligi bilan ajralib turadi. "Zij" Xitoy va Yevropada keng qoʻllanilgan va lotin tiliga tarjima qilingan. Boshqa muhim asarlari: yulduzlar haqidagi "Risolayi Ulugʻbek", matematik asoslarga bagʻishlangan "Fundamentlar kitobi" hamda Temuriylar, moʻgʻullar, xitoyliklar va hindlar tarixini qamrab olgan "Tarixi arbaʻ ulus" ("Toʻrt ulus tarixi"). Ulugʻbek sheʼriyat va musiqa bilan ham shugʻullangan boʻlsa-da, uning asosiy va eng qimmatli merosi — astronomik kashfiyotlar boʻlib, bugungi kunda ham yulduzlar kataloglarida oʻz ahamiyatini saqlab kelmoqda. References: 1. Бартольд, В. В. Ulugbek i ego vremya. Petrograd, 1918. S. 38. 2. Бартoльд, В. В. Sochineniya. Tom. II. Chast 2. M.: Nauka, 1964. S. 70. 3. Исмaйылзaдə, Сəидə. TÜRK XALQLARI TARİXİ. AEM, 2021. B. 4–430. 4. Собрание восточных рукописей Института востоковедения АН УзССР. Том 1. Toshkent, 1952. S. 55. 5. Stevens, Jooohn. The history of Persia. Containing, the lives and memorable actions of its kings from the first erecting of that monarchy to this time... (Mirxond asarining Teysheyra tomonidan ispancha tarjimasi asosida). (Nashr maʼlumotlari aniq emas). 6. Thurston, Hugh. Early Astronomy. New York: Springer-Verlag, p. 194. ISBN 0-387-94107-X. 7. Ajabov, A. "Dunyoda beshdan bir rasadxona bu" (PDF). Fan va turmush. № 2 (1991): 4–5-bet. 2023-yil 14-noyabr. 8. Mekking, A. J. J. The global built environment as a representation of realities.. 9. Science in Islamic civilisation: proceedings of the international symposia: "Science institutions in Islamic civilisation", & "Science and technology in the Turkish and Islamic world". Konferensiya materiallari toʻplami.