scieee AI-readable full text Open interactive document viewer

भारतीय राजकारण आणि महिलांचे स्थान

पांचाळ, अविनाश; राऊत, प्रमोद

Abstract

भारतीय समाज पितृसत्ताक असल्याने स्त्रियांची भूमिका मुख्यतः घरगुती जबाबदाऱ्यांपुरती मर्यादित ठेवली गेली. स्वातंत्र्यानंतर लोकशाही व्यवस्था स्वीकारली असली तरी राजकारणात महिलांचे स्थान पुरुषांच्या तुलनेत कमी राहिले. सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक भेद, कुटुंबातील जबाबदाऱ्या, आर्थिक स्वातंत्र्याचा अभाव आणि राजकीय प्रक्रियेतील गुंतागुंत यामुळे महिलांचे राजकारणातील प्रतिनिधित्व मर्यादित राहिले आहे. महिला मतदार, कार्यकर्त्या व काही प्रमाणात निवडून आलेल्या प्रतिनिधी म्हणून सहभागी होत असल्या तरी नितीनिर्धारणाच्या सर्वोच्च पातळीवर त्यांचे प्रतिनिधित्व अत्यल्प आहे. 73वी–74वी घटनादुरुस्तीप्रमाणे स्थानिक स्वराज्यातील आरक्षणाने परिस्थितीत बदल झाला असला तरी संसद व विधानसभांमधील महिला आरक्षण विधेयक अद्याप प्रलंबित आहे. राजकारणातील महिलांच्या कमी सहभागाची मुख्य कारणे म्हणजे घरगुती भार, राजकीय संस्कृतीतील गुंतागुंत, आर्थिक साधनांची कमतरता, चारित्र्यावर शंका घेण्याची प्रवृत्ती आणि स्त्रीत्वाबद्दलच्या रूढ कल्पना. तरीही आज महिलांचा राजकारणातील सहभाग वाढताना दिसतो. स्त्रीसक्षमीकरणासाठी समानता, न्याय, वैचारिक स्वातंत्र्य आणि घटनात्मक अधिकारांची अंमलबजावणी अत्यावश्यक आहे.

Full text

Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10| October - 2025 208     󰬎 . . 1, . 2 1 , 2 , Email: [email protected] Manuscript ID: JRD -2025-171044 ISSN: 2230-9578 Volume 17 Issue 10 Pp. 208-210 October. 2025 Submitted: 20 Sept. 2025 Revised: 30 Sept. 2025 Accepted: 15 Oct. 2025 Published: 31 Oct. 2025 . . , , , , . , . 73 –74 . , , , . . , , . : , , , , , , , , , , . 󰭈󰬎  󰰌  󰱿󰬎 󰬁, 󰱡     󰲌 󰫦󰱿 󰬎󰲆   . 󰲌   󰱡    󰰍󰫳 󰬉 . 󰬀󰫦  󰲒      󰬎󰫦   󰬆 󰲌 󰫥󰭈󰱺,    󰱿󰫳   .  󰲌  , , 󰭈,    󰫽󰰏   󰫦  .  󰰈󰫳  󰲌 󰬎    󰫦󰲑    󰰘      󰰩   󰲐      󰫽   󰰌   󰬉 󰭈󰫽  󰬎 󰭈     󰲐󰬎 󰬊  󰫽 󰭈󰫽  󰰈󰫳  󰲌 󰬎     󰰈 󰬎󰭃     󰫽 󰱇 󰫼     󰬉      󰫤  󰲒 󰫳 󰭈󰫽 󰫵 󰲌 󰫼 󰲆 󰬊     󰬁 󰬉 󰫵 󰬊    󰫽󰫳         󰫽  . Quick Response Code: Website: https://jrdrvb.org/ DOI: Creative Commons (CC BY-NC-SA 4.0) This is an open access journal, and articles are distributed under the terms of the Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International Public License, which allows others to remix, tweak, and build upon the work noncommercially, as long as appropriate credit is given and the new creations ae licensed under the idential terms. Address for correspondence: . . , , How to cite this article: , . (2025). Journal of Research & Development, 17(10), 208-210. Original Article Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10| October - 2025 209 󰲒    󰲐󰬎 󰬁  󰫤  󰲒  󰰈󰫳  󰬎  󰫽  󰲑  .  󰬎󰰉  󰭈󰫯 󰰈󰭈     󰫽  . 󰬉     󰬉  15 󰬎 1947  󰬎󰮇  󰬋    󰫵  󰬉 󰫵 󰫦 󰫼  󰭈 󰬎 .   󰫵 󰬆    󰱿󰫯   󰱿󰬎 󰲒 󰫦 󰫼     󰫦  󰱯 .    󰭈󰲅   󰰌  󰲒 󰫳 󰲌  󰰈󰫳 󰫳     󰲑󰱯󰲆    . 󰬉 󰫳 󰬀 󰲐 󰬉 󰫤,󰫤, 󰱿󰱇     󰫼  󰰍   .  󰲑󰱯󰲆 .     󰫤 󰫤 󰫦 󰬅 . .   󰲒  󰬅 .   󰲒  󰬎󰮇󰭈󰱺  󰲆  󰫳 󰫤    󰲂 󰭈󰫽󰫤 󰫼 󰭈󰲑󰬴 ,  . 󰬎󰮇 󰭈󰱺󰫳    󰰉   󰫳  󰬎󰰉 󰫽 󰬎󰲆 󰲑 . ,,󰫦    󰬎    󰫰 󰫽  󰬉 󰫽  .   ,󰫦, ,󰭈, 󰫦 󰫽󰰎 󰫦 󰬬 󰬊   󰬎  󰬬  󰰎  󰬎󰲆 󰬉  . 󰬎󰮇 󰬶   󰰚    󰬎  󰬋. 󰲇󰫳 󰬎󰮇 󰬬 󰱠  󰲆 󰬉 󰬉 󰫽󰫳 󰫽󰲂   , 󰰌    󰫽 󰫤     󰬎󰮇 󰰌   󰫽󰫳   󰬋.  󰫤 󰫦󰫽󰫦, 󰬊 󰲒 ,  󰬎, 󰫵  󰬎, 󰬎 󰬎󰫵 󰬎 󰬎,  󰲒 󰫿󰱳 󰫦  󰬉 󰭈 󰫦 󰭈󰲑󰬴  󰫳 󰱷  󰬀    .  󰫦󰫳 󰱍 󰰩   󰱞 󰫮  󰬉 󰲑.  󰬎 󰫼  󰲂 󰫦 󰲒 󰫤  . 󰫳   1975 - 85     󰬉  󰲒 󰫤󰫳  󰫼 󰲆    . 󰭈 󰲒 󰫤󰫳 󰲆 󰲐󰫦  ,  󰬆  󰬉 󰬴󰫳 󰰏  󰲇  󰫦 󰫽      󰲒 󰫤 . 󰫽 󰲒 󰫤   󰭈 󰫼  󰫼 󰰈 .  󰫳 󰲒  󰲆󰰎 󰲐 . 󰫦 󰫤   󰲂󰫦,  󰲗 󰬎,  󰰈 󰲔,  , 󰬎 󰲐󰬎, 󰭈  󰭃, 󰫤 󰱍󰬎 , 󰱿󰱇󰫽 󰫽.  󰫦 󰰎  󰲐  󰲒  󰱞   󰲑   󰫽󰲒     .  󰫤   󰫤    󰬀 󰬋  󰲓  󰭈󰬎 󰫼    .  󰲆    . 󰫦 󰭈󰲑󰬴   󰫯  󰬌 . 󰲒 󰫤󰭃 󰫳         󰫽 󰫯 󰬎 󰭈 󰲒 󰬎󰬀   . 󰲒 󰱿󰬎  󰭈      󰰎 󰫦, 󰰌󰫽  󰲗   . 󰲒 󰰎 󰱿,󰫳 󰭈󰲑󰬴, 󰬶󰲈  󰫦 󰬎󰫦       󰰎    󰫤  󰲑󰱯󰲆󰭈      .  󰫦 󰭈     󰫮 . 󰫳 󰫤  󰱿󰬎 󰱿 󰫦   .  󰲑    󰬁 󰬉  󰰩   , 󰫳  󰲐󰫳       󰲒 󰫤󰭃 󰲌 󰲆 󰬁 󰱳 .   󰫳 󰫦 󰭈󰲑󰬴  󰫯  󰱠 󰭈  󰬉 73  74 󰱿  󰰈󰬎 󰫦  󰬎 󰬎󰫵 󰬎  󰫤 󰭈󰱺   󰫤      󰲗  󰱿󰬎        󰫳  󰫳 󰰈󰬎 84  85   󰫼  󰫽   󰫵   󰫳         󰫦   󰫼 󰱿   󰫼   󰫽 󰰈󰬎  󰫦󰭈 12 Journal of Research and Development Peer Reviewed International, Open Access Journal. ISSN : 2230-9578 | Website: https://jrdrvb.org Volume-17, Issue-10| October - 2025 210 󰬂󰰗 1996   󰫼  ,  󰲒   󰰎   󰬋       .    󰫳 󰫦󰲑      󰬍  󰱷󰬎 󰫦 󰭈󰲑󰬴   󰫼󰫳 󰫦  .󰲒 󰫤󰭃 󰲌 󰬉   󰬎    󰫤󰭃 󰫽 󰬎 󰱺    󰱇     󰫯 󰬎  󰲒 󰫳 󰲑󰫽    󰬍󰫦    󰫽 󰬎   󰬍󰫦    󰬍󰫦 󰲌󰫽 . 󰱇   ,󰬍󰬴,󰭈,    󰰈󰫤  󰱿󰱇󰲒  .  󰬍󰫦 󰫳   , 󰫦 󰱿   󰲑󰬴, , 󰫦󰫽, 󰰍󰫤  󰬎󰫦󰫽   󰫤 .  󰲐󰬎 󰫽󰫳 󰬁  󰫦 ,󰬉 󰫦󰬀 󰲒 󰰎󰫳    󰰉 "󰲌󰫽" 󰬆 󰫼      󰫦 󰬆 󰲒 󰫤󰭃  󰲌󰫽󰫳   󰰈󰫤 , 󰬎 󰬁 .    󰫦    󰫰 󰫦    .  󰲒 󰫤󰭃 󰫳 󰫦󰲑    󰬎󰲆 󰲑    󰲒 󰫽󰫳 󰲒   󰬉 .   󰫦󰱮  .    󰲌     󰲑󰬴 󰫦  󰬉 󰲑 .    󰬎 󰲑  󰬉  󰱿󰬎 󰫽󰫳    󰲒 󰫦  󰫼  󰭈󰫳  .       󰲓 󰲐 󰬉 󰫦    󰲌   .   󰬆  󰲒 󰬎  󰲒 󰭈󰲑󰬴      󰲑󰫽 󰲒 󰫦    󰱳    󰲒  󰫳  󰭃   󰰌 󰱿  󰭃 󰬉 󰫽  󰱿  󰰉   .    󰫽󰫳 󰲐󰮇 󰱮   .   󰰎     .    󰲑󰬴   , 󰬉 󰰘    󰲕  󰲔 󰬉 󰱿󰱇󰲒 󰫽     󰫳 󰲐󰬎󰬀   󰲒 . 󰫵 󰭈  󰲕   󰰍 󰱯 󰬎    󰬉 󰬀 󰫱 .  󰲌  󰬎󰬀  󰲕    󰫦󰲑 . 󰱞 󰭈     󰲑󰬴  󰬉 󰲑  . 󰫽  󰫽󰫳 󰫦 󰫦     󰲐󰫽   .󰫽  󰲐 󰰌󰱿󰬎 󰲐󰫦  󰫼  󰲐󰫽 󰫽     . 󰬄   󰫤󰫳 󰭈󰲑󰬴   󰫱 .  󰭈󰲑󰬴 󰬎  󰫼, 󰲐    , , 󰱮  󰲗  󰫦   󰫼 󰭈󰲑󰬴   󰱨 󰰌 󰫦󰲐 .   󰫽  󰬆󰫽 󰲆  󰰉  󰲑󰬴 󰫼   ,     󰫤      󰰉 󰫳  󰫽 󰲐  󰫼 󰭈󰱡 . 󰬉 󰲀    . 󰫦 1. . -󰬋..   󰬎󰰉  󰬎.  󰬄󰬁. 2.  ,  󰱆,    . .  󰲌.  󰬾󰬎,. 3. . .. 󰭑  󰭈.. 4. .  ... 󰲒 󰲌. 󰰌 󰬁 󰭈. . 5. . 󰭈 ..     󰬎. 󰭑  󰭈. . 6. .....   󰱮. 󰲇 󰬶 󰲗 . .