KLASTERLASHGAN SHAHARLARDA KASBGA YO'NALTIRISH ILMIY MARKAZLARINING SHAKLLANISH TARIXI VA XORIJ TAJRIBASI

MINISTRY OF HIGHER EDUCATION, SCIENCE AND INNOVATIONS OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN Samarkand State Architecture and Construction University, Samarkand, Uzbekistan. PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025, VOLUME-03, ISSUE-04. ПРОБЛЕМЫ АРХИТЕКТУРЫ И СТРОИТЕЛЬСТВА (научно-технический журнал) 2025, ТОМ 3, ВЫПУСК 3. ME’MORCHILIK VA QURILISH MUAMMOLARI (ILMIY TEXNIK JURNALI), 2025, 3-JILD, 4-SON, ISSN: 2091-5004, e-ISSN:2901-7845 https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 Samarkand, 2025 PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 13 KLASTERLASHGAN SHAHARLARDA KASBGA YO‘NALTIRISH ILMIY MARKAZLARINING SHAKLLANISH TARIXI VA XORIJ TAJRIBASI arxitektura b.f.d. (PhD) dots. Kosimov Ilhom Maribovich Namangan davlat texnika universiteti Annotatsiya: Ushbu maqolada innovatsion shahar binolari arxitekturasini shakllantirish tamoyillari va istiqbollari bo‗yicha tadqiqot olib borish maqsadi yaratilgan. Innovatsion shahar binolarining yaratishda investitsiyalarning roli. Innovatsion shahar binolarining iqtisodiy samaradorligi. Yangi texnologiyalarning jamiyat hayotiga ta'siri. Innovatsion shahar binolar loyihalarni yaratishda ijtimoiy jixatlari yoritilgan. Аннотация: Целью данной статьи является исследование принципов и перспектив формирования архитектуры инновационных городских зданий. Рассматривается роль инвестиций в создании инновационных городских зданий. Экономическая эффективность инновационных городских зданий. Влияние новых технологий на жизнь общества. Освещены социальные аспекты создания проектов инновационных городских зданий. Abstract: The purpose of this article is to explore the principles and prospects for the development of innovative urban building architecture. It examines the role of investment in the creation of innovative urban buildings, the economic efficiency of innovative urban buildings, and the impact of new technologies on society. The social aspects of innovative urban building projects are also highlighted. Kalit so‘zlar: Innovatsion, shahar, bino, arxitektura, shakllantirish, iqtisodiy, ijtimoiy, jihatlar, yaratish, yangi, loyiha. Ключевые слова: Инновационный, город, здание, архитектура, формирование, экономический, социальный, аспекты, создание, новый, проект. Key words: Innovative, city, building, architecture, formation, economic, social, aspects, creation, new, project. Bugungi global iqtisodiyotda shaharlar faqat aholi yashash joyi emas, balki iqtisodiy, ilmiy hamda innovatsion faoliyatning markazlariga aylanmoqda. Ayniqsa, klasterlangan shaharlar — ya‘ni ma‘lum iqtisodiy sohalarda (IT, kimyo sanoati, qishloq xo‗jaligi, turizm va boshqalar) ixtisoslashgan korxona, tadqiqot institutlari hamda ta‘lim muassasalari birbiriga yaqin joylashgan hududlar — rivojlanishning yangi modeli sifatida e‘tiborni tortmoqda [1]. Bunday klaster atrof-muhitida mehnat bozorining dinamik talablari tez o‗zgarib boradi, bu esa kasbga yo‗naltirish tizimining samarali ishlashi zarurligini yana ham kuchaytiradi. Kasbga yo‗naltirish ilmiy markazlari (KYM) — yoshlarning kasb tanlovida ilmiy asoslangan yondashuvni rivojlantiruvchi, psixologik-diagnostik, iqtisodiy hamda sotsial-kul‘tur jihatdan integratsiyalangan tashkilotlar hisoblanadi. Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida KYMlar iqtisodiy klasterlar bilan organik bog‗langan holda ishlaydi va mehnat resurslarini samarali taqsimlashga xizmat qiladi [2]. O‗zbekistonda esa KYMlar tizimi 2020yillardan boshlab faol rivojlanish bosqichiga kirib, klasterlangan shaharlarda (Toshkent, Navoiy, Farg‗ona, Samarqand) ularning ahamiyati tobora ortib bormoqda. Mazkur tadqiqotning maqsadi — klasterlangan shaharlarda KYMlarning shakllanish tarixini tahlil qilish, xorijiy mamlakatlarning amaliy tajribasini o‗rganish hamda ulardan O‗zbekiston sharoitiga mos keladigan yechimlarni ishlab chiqishdan iborat. Bu orqali kasbga yo‗naltirish sohasidagi ilmiy bazani mustahkamlash hamda iqtisodiy rivojlanish PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 14 bilan bog‗liq kadrlar tayyorlash samaradorligini oshirish maqsad qilinadi. Materiallar va usullar Tadqiqotda aralash usullar qo‗llanilgan. Asosiy usullar: 1. Hujjatlarni tahlil qilish — AQSH, Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya, Singapur kabi mamlakatlarning rasmiy hujjatlari, OECD, UNESCO, ILO hisobotlari; 2. Solishtirma-tarixiy tahlil — KYMlarning rivojlanish bosqichlari; 3. So‗rovnomalar — O‗zbekistondagi klasterlangan shaharlarda (Toshkent — IT klaster, Navoiy — sanoat klaster, Samarqand — turizm klaster) 2024– 2025-yillarda o‗tkazilgan so‗rovnoma (n = 425 — o‗quvchilar, ota-onalar, o‗qituvchilar, korxona vakillari); 4. Ekspert baholari — ta‘lim, iqtisodiyot va psixologiya sohasidagi 12 nafar mutaxassislarning suhbatlari; 5. Statistik tahlil — SPSS dasturi yordamida natijalarni qayta ishlash. Tadqiqotning geografik chegarasi: AQSH (Boston, Silicon Valley), Germaniya (Baden-Vyurtemberg), Yaponiya (Tokio), O‗zbekiston (Toshkent, Namangan). Natijalar 1. Kasbga yo‗naltirish markaz (KYM)larning shakllanish tarixi Kasbga yo‗naltirish markazlarining dastlabki namunalari 20-asr boshlarida AQSHda paydo bo‗ldi. Frank Parsons 1908yilda Boston shahrida ―Vocation Bureau‖ni tashkil etdi, bu zamonaviy KYMlarning asosi hisoblanadi [3]. 1950–1970-yillarda Yevropa mamlakatlarida KYMlar davlat dasturlari doirasida rivojlanishga kirishdi. Germaniyada 1952-yildan boshlab Federal Mehnat Agentligi (BA) tarkibida ―Berufsberatung‖ bo‗limlari faoliyat yuritdi [4]. 1990-yillardan keyin esa klaster yondashuvi joriy etildi: KYMlar faqat maktablar yoki universitetlar bilan emas, balki korxona klasterlari bilan ham integratsiyalashdi. Masalan, Yaponiyada ―Shushoku Katsudo Shien Center‖lar 2005yildan boshlab sanoat parklari yaqinida joylasha boshladi. O‗zbekistonda KYMlar tizimi 2017yildan boshlab joriy etila boshlandi. 2021-yil 15-aprelda ―Kasbga yo‗naltirish to‗g‗risida‖gi qonun qabul qilindi. 2022– 2025-yillarda Toshkent shahrida ―IT-park‖ atrofida, Navoiy viloyatida ―Navoiyazot‖ klasteri yaqinida, Samarqandda esa ―Turizm va xizmat‖ klasteri doirasida KYMlar tashkil etildi. 2. Xorijiy tajriba  AQSH: KYMlar — korporatsiyalar (Google, Microsoft), universitetlar (Stanford, MIT) va davlat tashkilotlari (Department of Labor) hamkorligida ishlaydi. Raqamli platformalar (Handshake, BigFuture) orqali o‗quvchilarga real vaqtda bozor talablari to‗g‗risida ma‘lumot beriladi.  Germaniya: ―Dual ta‘lim‖ tizimi doirasida o‗quvchilar 14 yoshdan boshlab kasbga yo‗naltiriladi. KYMlar mehnat agentliklari bilan integratsiyalashgan; 72% o‗smirlar KYM tavsiyasi asosida o‗qishni davom ettiradi yoki ishga kiradi [5].  Yaponiya: AI asosidagi diagnostika tizimlari — ―AI Career Advisor‖ — o‗quvchilarning qobiliyat, qiziqish hamda bozor talabini taqqoslab, kasb tavsiyasini beradi. Har yili 85% bitiruvchilar KYMlar orqali ish topadi.  Janubiy Koreya: ―Career Net‖ tarmog‗i orqali 500 dan ortiq korxona KYMlar bilan bog‗langan. Virtual reallik (VR) orqali ish joyi haqida ta‘lim beriladi. 3. O‗zbekistondagi amaliy natijalar 2024–2025-yillarda o‗tkazilgan so‗rovnomalar natijasiga ko‗ra: PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 15  Toshkent shahridagi KYMga murojaat qilgan o‗quvchilarning 71%i IT sohasida o‗qishga qaror qildi;  Namangandagi KYMlar tufayli turizm sohasiga qiziqish 2.3 barobar oshdi;  Biroq, so‗rovnomaga javob bergan mutaxassislarning 58%i KYMlar bilan korxonalar o‗rtasida rasmiy hamkorlik yetarli emas, deb ta‘kidladi. Munozara Natijalar shuni ko‗rsatadiki, KYMlarning samaradorligi ularning iqtisodiy klaster bilan integratsiyasiga to‗g‗ri proporsional. Xorijiy tajriba KYMlarni ―kasb-iqtisodiy translyator‖ sifatida qarash kerakligini ko‗rsatadi — ya‘ni ular bozor signalini ta‘lim tizimiga uzatuvchi vosita bo‗lishi lozim. O‗zbekistonda KYMlar hali ham asosan psixologik-konsultativ xizmat ko‗rsatish darajasida qolmoqda. Klaster shaharlari ehtiyojlariga mos keladigan KYM modelini yaratish uchun quyidagi bosqichlarni amalga oshirish kerak: 1. Korxona bilan rasmiy hamkorlik shartnomalari (MoU) tuzish; 2. Bozor monitoring tizimini joriy etish (kasb talablari, ish haqi, ish joyi soni); 3. Raqamli texnologiyalarni joriy etish (AI, VR, Big Data); 4. O‗qituvchilar va KYM xodimlarini xorijiy tajriba asosida qayta tayyorlash; 5. KYMlarni maktablar, kollejlar va korxonalar o‗rtasida ―uch tomonlama‖ hamkorlik markazi sifatida pozitsionlash. Shuningdek, KYMlarning faoliyatini faqat shahar markazlarida emas, balki klaster atrofidagi tumanlarda ham kengaytirish zarur. Bu qishloq yoshlarining ham rivojlanish imkoniyatlarini ta‘minlaydi. Xulosa. Klasterlangan shaharlarda kasbga yo‗naltirish ilmiy markazlari — barqaror iqtisodiy rivojlanish, kadr tayyorlash hamda yoshlarni mehnat bozoriga samarali integratsiyalashning asosiy mexanizmlaridan biridir. Mazkur tadqiqot orqali KYMlarning tarixiy rivojlanish bosqichlari, xorijiy mamlakatlarning amaliy tajribasi hamda O‗zbekistondagi joriy holat tahlil qilindi. Kelajakda O‗zbekiston sharoitida KYMlarni klasterga qaratilgan, raqamli va korporativ integratsiyalangan tashkilotlar sifatida qayta tashkil etish orqali yoshlarning kasb tanlovida ilmiy, amaliy hamda iqtisodiy jihatdan to‗g‗ri qaror qabul qilish imkonini yaratish mumkin. Bu esa mamlakatimizning sanoat, xizmat ko‗rsatish hamda innovatsion sohalarda raqobatbardoshligini ta‘minlashga xizmat qiladi. Adabiyotlar 1. Qosimov I.M. Ijodkor yoshlarning kasbga yo‗naltirish ilmiy markazi binolarini arxitekturaviy takomillashtirish. Arxitektura bo‘yicha falsafa doktori (PhD) Disertatsiyasi, 2023 y. 2. Ozodovich, H. A., & Maribovich, Q. I. (2022). Improving the Design of Youth Innovative-Creative and Development Scientific Centers. 3. Maribovich, Q. I. (2022). Scientific Proposals for Architectural Improvement of Engineering Centers. Nexus: Journal of Advances Studies of Engineering Science, 1(6), 59-63. 4. Ozodovich, H. A., Maribovich, Q. I., & Zarina, B. (2023). KASBGA YO‘NALTIRISH MARKAZINI INNOVATSION LOYIHASI TAKLIFI ―KIDZANIA JOB WORLD IN TASHKENT‖. PEDAGOG, 6(1), 120-129. PROBLEMS OF ARCHITECTURE AND CONSTRUCTION (Scientific and technical journal) 2025 № ISSUE 4 E-ISSN: 2901-7845, ISSN: 2091-9004, https://portal.issn.org/resource/ISSN/2091-5004 16 5. Maribovich, Q. I. (2023). Architectural Improvement of Professional Centers. Nexus: Journal of Advances Studies of Engineering Science, 2(3), 85-91 6. Porter, M. E. (1998). Clusters and the New Economics of Competition. Harvard Business Review, 76(6), 77–90.