IFODALI O'QISHDA INTONATSIYA, TEMP VA RITMNING FUNKSIONAL MODELI: MATEMATIK-LINGVISTIK TAHLIL VA O'QITISH STRATEGIYALARI

ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
535
IFODALI O‘QISHDA INTONATSIYA, TEMP VA RITMNING FUNKSIONAL MODELI:
MATEMATIK-LINGVISTIK TAHLIL VA O‘QITISH STRATEGIYALARI
A a a Ak amjano na Salimo a
TMC Ins i u i, Pedagogika a Psixologiya ka ed asi.
e-mail: [email p o ec ed]om
Axmedo a Robiyaxon She zod qizi
e-mail: obiya71[email p o ec ed]
TMC Ins i u i alabasi.
Ik omo a Dildo a Ulug‘bek qizi
e-mail: ik o[email p o ec ed]
TMC Ins i u i alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17653466
Anno a siya. Ushbu maqolada i odali o‘qishda in ona siya, emp a i mning unksional
modelini ma ema ik-ling is ik yondashu asosida ishlab chiqish, p osodiyaning seman ik,
kogni i a emo sional ja ayonla dagi olini aniqlash hamda ula ni o‘qi ish s a egiyala iga
in eg a siya qilish masalala i yo i ilgan. Tadqiqo a alash me odla — akus ik ahlil (P aa ),
ling is ik ahlil, ma ema ik modellash i ish a pedagogik ekspe imen asosida olib bo ildi. 90
na a o‘qu chi ish i okida o‘ kazilgan aj iba na ijala iga ko‘ a, in ona siya aniqligi, empni
boshqa ish, i mik ba qa o lik a umumiy p osodik kompe ensiya sezila li da ajada oshgani
aniqlandi. In ona siya kon u ining silliqlashu i, pi ch diapazonining kengayishi, i mik
segmen la ning ba qa o lashu i a empning seman ik kon eks ga moslashishi ma ema ik
modellash i ilgan g a ikla o qali ilmiy isbo landi. Tadqiqo na ijala i p osodiyaning
o‘qu chila da ma nni chuqu id ok e ish, emo sional a akku , man iqiy segmen a siya, xo i a
ja ayonla i a nu q madaniya ini shakllan i ishdagi o‘ nini asdiqlaydi. Takli e ilgan
ma ema ik-ling is ik model o‘zbek ilida i odali o‘qishni o‘ ga ishning inno a sion me odik
asosini ya a adi hamda ling odidak ika, psixoling is ika a one ika sohala i uchun naza iy-
amaliy ahamiya ga ega.
Kali so‘zla : i odali o‘qish, in ona siya modeli, nu q empi, i m, p osodiya, ma ema ik-
ling is ik modellash i ish, akus ik ahlil, pi ch con ou , ling ome iya, p osodik kompe ensiya,
one ik ahlil, o‘qu ja ayoni.
KIRISH. I odali o‘qish zamona iy a’lim izimida na aqa il o‘ ganish ja ayonining
a kibiy qismi, balki o‘qu chining nu q madaniya i, emo sional id oki a kogni i aolligini
shakllan i u chi muhim pedagogik hodisa si a ida qa almoqda. Til, nu q a a akku o‘za o
chamba chas bog‘langan bo‘lib, ma nni i odali o‘qish ja ayonida bu uchlikning aol ha aka i
kuza iladi. I odali o‘qish – bu na aqa o ush chiqa ib o‘qish, balki ma nning seman ik mazmuni,
emo sional bo‘yoqla i, kompozi sion s uk u asini in ona siya, emp, i m, pauzala , u g‘u kabi
p osodik osi ala o qali ochib be ishdi .
XXI as ning o‘qu chisi uchun ma nni ushunishning o‘zi ki oya qilmaydi; u uni chuqu
alqin qila olishi, ma’nola ni ekons uksiya qilishi, ob azla ni qay a ya a ishi, emo sional
sub eks la ni anglashi za u . I odali o‘qishning aynan shu qobiliya la ni i ojlan i ishdagi o‘ ni
juda ka a.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
536
Tadqiqo la ning ko‘ sa ishicha, p osodiya – in ona siya, i m, u g‘u, pauza kabi nu q
elemen la ining uyg‘unligi ma nning o‘liq id ok e ilishi, seman ik uzilmasi a emo sional
konno a siyala ini ushunishning asosiy omilla idan bi idi . Psixoling is ika a kogni i
ling is ika i odali o‘qishning inson ongidagi seman ik ja ayonla , xo i a, id ok, a akku ,
emo sional ja ob eaksiyala ni shakllan i ishdagi olini alohida a’kidlaydi.
In ona siya, emp a i m — p osodiyaning ma kaziy komponen la i bo‘lib, ula ning ha
bi i o‘ziga xos unksional yuklamaga ega. In ona siya gapning ma’nosini, munosaba ini,
man iqiy u g‘usini i odalaydi; emp — nu qning ezligi, i m esa nu qning uzilishdagi
ak o lanu chi one ik-sin ak ik chiziqla ni ashkil qiladi. Ula ning uyg‘unligi o‘qu chining
na aqa ma nni i odali o‘qish, balki uni seman ik jiha dan mukammal anglash da ajasiga ham
a’si ko‘ sa adi.
O‘zbekis on a’lim izimida i odali o‘qish o‘qi ishning an’ana iy komponen i bo‘lsa-da,
uning ilmiy-ling is ik modella i, ayniqsa ma ema ik yondashu asosida qu ilgan unksional
alqinla i ye a li da ajada ishlab chiqilmagan. P osodiya elemen la ini ma ema ik
modellash i ish, ula ning chas o asi, ampli udasi, i mik in e ali, seman ik yuklama bilan
bog‘liqligi, in ona sion kon u dagi o‘zga ishla – bula ning ba chasi ling ome iya, one og a iya
a nu q exnologiyala ining zamona iy yu uqla i asosida qay a ko‘ ib chiqilishi za u .
Shu sababli mazku adqiqo ning dolza bligi quyidagi omilla bilan asoslanadi:
1. I odali o‘qishning ma ema ik-ling is ik modelini ya a ish za u iya i.
o P osodiyaning ilmiy alqinini o‘liq shakllan i ish uchun one ik pa ame la ni ma ema ik
modellash i ish alab qilinadi.
2. Mak ab a’limida i odali o‘qishga yondashu ni yangilash eh iyoji.
o Hozi gi o‘qu das u la ida in ona siya, emp, i mga oid ko‘ sa mala ma jud, ammo ula
ye a licha izimli emas.
3. I odali o‘qishning kogni i a emo sional i ojlanishdagi olini chuqu o‘ ganish.
o P osodik elemen la o‘qu chila ning a akku , emo sional ahlil a badiiy id okini
i ojlan i adi.
4. Zamona iy ling is ik exnologiyala ning a’lim ja ayoniga ki ib kelishi.
o Nu qni a oma ik ahlil qilish das u la i (P aa , Speech Analyze ) yo damida
o‘qu chila ning i odali o‘qish malakala ini aniq baholash mumkin.
5. STEAM a ling odidak ikaning in eg a siyalashu i.
o Ling ome iya, one ik g a ikla , i mik modella o qali ma ema ika a ling is ikaning
u ashu i yangi o‘qi ish s a egiyala ini ya a adi.
Tadqiqo ning maqsadi — i odali o‘qishda in ona siya, emp a i mning unksional
modelini ma ema ik-ling is ik asosda ishlab chiqish a ula ni sama ali o‘qi ish s a egiyala ini
akli qilishdi .
Tadqiqo quyidagi azi ala ni qam ab oladi:
 in ona siya, emp, i mning one ik a kogni i mexanizmla ini ahlil qilish;
 p osodik elemen la ning ma ema ik modellash i ish amoyilla ini ishlab chiqish;
 i odali o‘qish ja ayonida p osodiyaning seman ik olini ochib be ish;
 o‘qu chila da i odali o‘qish kompe ensiyala ini shakllan i ish me odikasini
akomillash i ish;
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
537
 ling ome ik a akus ik ahlil asosida o‘qi ish s a egiyala ini ya a ish.
Tadqiqo ning ilmiy yangiligi quyidagila dan ibo a :
 bi inchi ma a i odali o‘qishning p osodik komponen la i ma ema ik-ling is ik model
asosida ahlil qilindi;
 in ona siya kon u i, i mik in e al, empning o‘zga ish ezligi kabi pa ame la
unksional modelga ushi ildi;
 o‘qi ish s a egiyala i eal akus ik ma’lumo la (spek og amma, chas o a, ampli uda)
asosida ishlab chiqildi;
 i odali o‘qishning seman ik, kogni i a emo sional unksiyala i in eg a siyalashgan
a zda ko‘ sa ildi.
Maqolaning amaliy ahamiya i shundaki, akli qilingan model o‘qi u chila uchun i odali
o‘qishni o‘ ga ishda aniq algo i mla , izual g a ikla , p osodik ahlil me odla i, di e ensial
yondashu la a ening mashqla ni akli qiladi.
Shunday qilib, ushbu adqiqo i odali o‘qishning eo ik asosla ini yangilaydi,
p osodiyaning unksional mexanizmla ini chuqu yo i adi a zamona iy ling is ik- exnologik
yondashu la ga asoslangan sama ali o‘qi ish s a egiyala ini ishlab chiqishga xizma qiladi.
ADABIYOTLAR SHARHI. I odali o‘qish, p osodiya, in ona siya, i m a emp
masalala i ling is ika, psixoling is ika, one ika, nu q madaniya i, a’lim psixologiyasi kabi
ko‘plab anla ning kesishgan nuq asida u adi. Ula ning ha bi i p osodiyaning u li jiha la ini
yo i adi a o‘qi ish me odikasi uchun naza iy asos ya a adi. Ushbu adabiyo la sha hi
in ona siya, emp a i mning unksional mohiya i, ula ning ma n id okidagi oli, p osodiyaning
kogni i a emo sional asosla i, ma ema ik-ling is ik modella , p osodik ahlil me odla i hamda
o‘qi ish s a egiyala iga oid ilmiy manbala ni yo i adi.
1. P osodiya a i odali o‘qishning ling is ik asosla i
P osodiya ilning one ik qa lamida joylashgan bo‘lib, nu qning musiqiyligi, i mik
uzilishi, in ona sion kon u i, u g‘u, pauza a emp o qali i odalanadi. Bu bo ada klassik
ling is ik adqiqo la (C ys al, 1975; Ladd, 1996) in ona siyani il izimining mus aqil sa hla idan
bi i si a ida alqin qilgan.
P osodiya nu qning uch a asosiy unksiyasini baja adi:
1. Seman ik unksiya – ma’no a qlash, man iqiy u g‘u qo‘yish, gapning kommunika i
u ini aniqlash.
2. Emo sional unksiya – his-hayajon, kay iya , munosaba ni i odalash.
3. S uk u al unksiya – nu qni segmen la ga aj a ish, azalash, i m ya a ish.
Russhunos olimla B yzguno a (1980), Pano (1990), enoginla p osodiyani nu q
in ona siyasining yaxli izimi si a ida yo i gan bo‘lsa, ingliz ilshunosla Pike (1945), Halliday
(1967) in ona siya modella i o qali ingliz ili azala ining didak ik alqinini akli qilgan.
O‘zbek ilshunosligida Bozo o , O ipo , Tojiye , Eshonqulo kabi olimla one ika a
in ona siya masalala ini o‘ gangan bo‘lsala -da, p osodiya a i odali o‘qishning ma ema ik
modeli alohida adqiq qilinmagan.
2. In ona siya kon u i a uning unksional alqinla i
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
538
In ona siya kon u i nu qning melodik yo‘nalishini belgilaydi a **F0 (asosiy
chas o a)**ning o‘zga ishla iga bog‘liq. Fone ik adqiqo la da in ona siya kon u i pi ch con ou
si a ida o‘lchanadi.
C ys al (2010) a Coupe -Kuhlen (2007) in ona siya kon u ini:
 ko‘ a ilish ( ising),
 pasayish ( alling),
 ekis (le el),
 qo‘shaloq kon u ( ise- all)
ko‘ inishla ida ahlil qiladi.
Ma ema ik yondashu la da in ona siya ampli uda- unk sional eg i chiziq si a ida
i odalanadi:
Bu o mula in ona siya eb anishining chas o a, ampli uda a aza o‘zga ishini aks
e i adi.
Akus ik ling is ika adqiqo la ida (P aa , 2023) in ona siya kon u i spek og amma o qali
aniqlanadi. Bu ilmiy me od i odali o‘qish si a ini obyek i baholash imkonini be adi.
3. Nu q empi a i mning psixoling is ik mohiya i
Temp — nu q ezligi bo‘lib, sekundiga ala uz qilinadigan bo‘g‘inla soni bilan
o‘lchanadi. O‘ acha emp 4–6 bo‘g‘inni ashkil e adi. Tempning sekinlashu i – a akku ning
chuqu lashu i, ezlashi – emo sional hayajon oshganidan da ak be adi (Lehis e, 1970).
Ri m esa nu qning aq bo‘ylab ak o lanu chi one ik bi likla izimidi . Gu (2023)
i mni sin ak ik bi likla , bo‘g‘inla a pauzala ning pe iodik ak o lanishi si a ida alqin e adi.
Psixoling is la – Cha e (2012), Cu le (2023) – i m ma n id okida kogni i s uk u ani
ashkil e u chi unsu si a ida ko‘ sa adi. Ula ning ik icha, i mik nu q xo i ada yaxshi oq
saqlanadi, chunki miya i mik s uk u ala ni ez kodlaydi.
O‘zbek adabiyo ida Abdu ahmono (2015) i mni she’ iy nu q enomeni si a ida yo i gan
bo‘lsa-da, nas iy nu q i mining didak ik modeli hali o‘liq ishlab chiqilmagan.
4. P osodiyaning seman ik a emo sional yuklamasi
P osodiya ma nning ma’nosini qay a qu ishda asosiy ol o‘ynaydi. Rosenbe g (2022)
ik icha, p osodiya:
 so‘zning seman ik aznini,
 gapning kommunika i niya ini,
 pe sonajning hissiyo ini,
 ma nning umumiy kay iya ini ochib be adi.
Bu ilmiy qa ash p agmalig is ika a ney oling is ika bilan hamohang.
Ney opsixologiya adqiqo la ida (Sousa, 2022; Immo dino-Yang, 2023):
 in ona siya – o‘ng miya ya im sha ida,
 seman ik ja ayonla – chap ya im sha da,
kuchli ishlashi isbo langan. Bu esa p osodiyaning kogni i -emo sional in eg a siyalashgan
ja ayon ekanini ko‘ sa adi.
5. P osodiyaning o‘qi ish me odikasidagi o‘ ni
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
539
A anasye (2022), Sysoe a (2023), G‘a o o (2022) adqiqo la i shuni ko‘ sa adiki,
i odali o‘qishni o‘ ga ish quyidagi bosqichla da amalga oshi iladi:
1. Seman ik ahlil – ma n mazmuni, uhiy kay iya ni ushunish.
2. P osodik ahlil – u g‘u, pauza, emp, i mni aniqlash.
3. In ona sion chizma qu ish – melodik kon u .
4. Akus ik qay a ahlil – o oz yozu i a uning spek i.
5. I odali o‘qish – umumlash i ilgan ij o.
Shu bilan bi ga, zamona iy pedagogika in ona siya, emp, i mni aqa one ik malaka
emas, balki:
 a akku ezligi,
 emo sional empa iya,
 man iqiy u g‘u qo‘yish,
 kommunika i kompe ensiya
i ojiga xizma qiladigan ja ayon deb baholaydi.
6. Akus ik a ma ema ik yondashu la (ling ome iya)
Ling ome iya p osodiyani ma ema ik modellash i ishga asoslanadi. Bu yondashu da:
 bo‘g‘in chas o asi,
 in ona siya eb anishi,
 i mik pe iod,
 p osodik kon u uzunligi
ma ema ik unksiya si a ida o‘lchanadi.
Pelleg ino (2022) p osodik modella ni s a is ik a qlo chi mezonla yo damida o‘lchash
usulla ini akli e gan. P osodiyaning ma ema ik modeli in ona siya kon u ining aq bo‘yicha
unksional eg i chizig‘i si a ida as i lanadi.
Akus ik ahlilda spek og amma, wa e o m, pi ch- acking kabi usulla dan oydalaniladi.
O‘zbekis on a’limida bu exnologiyala hali keng qo‘llanilmagan.
7. P osodiya a i odali o‘qishning o‘qu chi i ojiga a’si i
Ney opedagogik adqiqo la (Willis, 2023; Sousa, 2022) shuni ko‘ sa adiki:
 i mik nu q miya ya im sha la ining sinx on ishlashini oshi adi;
 in ona sion eb anishla hissiy id okni aollash i adi;
 empning boshqa ilishi kogni i nazo a ni kuchay i adi;
 i odali o‘qish bolala da ijodko likni oshi adi.
Ta’lim amaliyo ida (Snow, 2022) p osodiya:
 ma nni ushunishni 40% gacha yaxshilaydi;
 xo i ani mus ahkamlaydi;
 emo sional a akku ni shakllan i adi.
8. P osodiyaning o‘zbek ilidagi adqiqo la i
O‘zbek ilshunosligida in ona siya a i m bo‘yicha alohida adqiqo la ma jud bo‘lsa-da
(Bozo o , 2010; Vohido , 2018), ma ema ik model, akus ik ahlil, i odali o‘qishning p osodik
kompe ensiya si a ida o‘ ganilishi ye a li emas.

ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
540
2022 yildan keyingi maqolala da (Rashido a, 2023; Ka imo , 2024) i odali o‘qishning
psixologik asosla i a o‘qi ish me odla i o‘ ganilgan. Ammo ula ning aksa iya ida p osodiya
ma ema ik-ling is ik model si a ida alqin qilinmaydi.
9. Xalqa o adqiqo la bilan bog‘liqlik
I odali o‘qish bo‘yicha so‘nggi global adqiqo la ( an de Lee & Kuhn, 2023) p osodiya
ma n id okidagi eng muhim omil ekanini ko‘ sa adi. Ula ning modeli quyidagicha:
 in ona ion → seman ic cla i y
 hy hm → memo y e en ion
 empo → cogni i e load
Bu ilmiy na ijala mazku adqiqo ning ma ema ik-ling is ik model ya a ish za u iya ini
yanada mus ahkamlaydi.
METODOLOGIYA. Ushbu adqiqo i odali o‘qishda in ona siya, emp a i mning
unksional modelini ma ema ik-ling is ik asosda ishlab chiqish a ula ning o‘qi ish
exnologiyala ini ya a ishni maqsad qilgan. Shu bois me odologiya a alash yondashu –
ling is ik ahlil, ma ema ik modellash i ish, akus ik o‘lchashla a pedagogik ekspe imen
in eg a siyasiga asoslandi.
1. Tadqiqo dizayni
Tadqiqo a alash (mixed-me hods) dizayn asosida olib bo ildi. Bu uslub ling is ik
ma e ialla ni si a a miqdo asosida baholash imkonini be adi. Tadqiqo quyidagi bosqichla da
amalga oshi ildi:
1. Naza iy bosqich — p osodiya haqidagi ma jud ilmiy manbala , ling is ik modella ning
ahlili.
2. Ekspe imen al- one ika bosqichi — in ona siya, emp a i mning akus ik ahlili (P aa ,
Speech Analyze ).
3. Ma ema ik modellash i ish bosqichi — p osodik pa ame la ni unksional modelga
ushi ish.
4. Pedagogik aj iba — o‘qu chila bilan i odali o‘qish mashg‘ulo la ini ashkil e ish.
5. Na ijala ni s a is ik ahlil qilish — SPSS, Excel yo damida.
2. Ish i okchila
Tadqiqo ning pedagogik qismi 90 na a 5–7-sin o‘qu chila i o asida o‘ kazildi. Ula
quyidagicha bo‘lindi:
 Ekspe imen al gu uh (EG) — 45 na a o‘qu chi
 Nazo a gu uhi (NG) — 45 na a o‘qu chi
Gu uhla bi xil yosh, bilim da ajasi a o‘qu sha oi la iga ega bo‘lishiga e’ ibo qa a ildi.
3. Tadqiqo ma e ialla i
3.1. Ling is ik ma e ial
Tadqiqo uchun quyidagi ma nla anlandi:
 badiiy nas (Cho‘lpon, Qodi iy)
 she’ iy ma nla (E kin Vohido , Usmon Azim)
 d ama pa chala idan dialogla
Ha bi ma nda p osodik s uk u ala :
 u g‘u,
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
541
 pauza,
 i mik segmen ,
 in ona sion kon u ahlil qilindi.
3.2. Akus ik analiz osi ala i
 P aa 6.3 — pi ch, o man , in ensi y, du a ion o‘lchash
 Speech Analyze 3.5 — i mik segmen , emp, azalash
 Wa ePad — audio ozalash, chas o a bo‘yicha il
4. O‘lchash mezonla i
4.1. In ona siya pa ame la i
 F0 (asosiy chas o a)
 chas o a eb anish ampli udasi
 in ona sion kon u (pi ch con ou )
 melodik yo‘nalish (ko‘ a ilish/pasayish)
4.2. Temp pa ame la i
 soniyada o‘qilgan bo‘g‘inla soni
 sekunddagi so‘zla soni
 pauza da omiyligi
4.3. Ri m pa ame la i
 bo‘g‘inla me ik ak o lanishi
 azala o alig‘i
 aksen ual sikl
5. Ma ema ik modellash i ish usulla i
P osodik pa ame la ma ema ik unksiya shaklida modellash i ildi.
5.1. In ona siya kon u i modeli
Bu ye da:
 A — in ona siya ampli udasi
 ω — i mik chas o a
 φ — aza
 k — in ona sion ko‘ a ilish/pasayish
5.2. Tempning unksional modeli
S — bo‘g‘inla soni, — aq .
5.3. Ri m modeli
dᵢ — i mik segmen la da omiyligi.
6. Pedagogik ekspe imen me odikasi
6.1. Mashg‘ulo s uk u ala i
Ha bi mashg‘ulo 5 bosqichdan ibo a bo‘ldi:
1. Seman ik ahlil — ma n mazmunini ochish
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
542
2. P osodik ejalash — in ona sion chizma ya a ish
3. Akus ik inglash — audio namunala ni ahlil qilish
4. I odali o‘qish — p osodik elemen la ni qo‘llash
5. O‘z-o‘zini ahlil — spek og amma o qali o‘z o‘qishini ko‘ ish
Bunday in eg a i yondashu p osodiyani boshqa ish ko‘nikmasini mus ahkamlaydi.
7. Diagnos ika osi ala i
7.1. I odali o‘qish uchun diagnos ika
 in ona siya aniqligi (0–5 ball)
 u g‘u o‘g‘ iligi (0–5 ball)
 i mik uyg‘unlik (0–5 ball)
 empning mosligi (0–5 ball)
 emo sional moslik (0–5 ball)
7.2. S a is ik ahlil
Na ijala quyidagi usulla asosida ahlil qilindi:
 S uden - es i
 Pea son ko elya siya koe i sien i
 Desk ip i s a is ika (o‘ acha, median, dispe siya)
8. E ik me’yo la
Tadqiqo quyidagila ga asoslandi:
 o‘qu chila ning oziligi
 shaxsiy ma’lumo la max iyligi
 psixologik xa sizlik
 za a siz me odla qo‘llash
Me odologiya i odali o‘qish p osodiyasini chuqu ahlil qilish uchun ling is ik,
ma ema ik a pedagogik yondashu la ni bi lash i adi. Aynan shu in eg a siya in ona siya, emp
a i mning unksional modelini shakllan i ishga imkon be di.
NATIJALAR. Ushbu bo‘limda i odali o‘qishda in ona siya, emp a i mning unksional
modella ini ya a ish bo‘yicha olib bo ilgan ling is ik, akus ik a pedagogik aj iba na ijala i
kel i iladi. Tadqiqo ning asosiy maqsadi p osodik elemen la ning ma ema ik-ling is ik
xususiya la ini ochib be ish, ula ning o‘qu chila da i odali o‘qish malakala ini shakllan i ishdagi
olini aniqlash a sama ado likni s a is ik jiha dan asdiqlashdan ibo a edi.
Na ijala ling is ik ahlilla , akus ik o‘lcho la , ma ema ik modellash, pedagogik aj iba
a diagnos ik baholash o qali olinib, ha bi i alohida ahlil qilindi.
1. In ona siya pa ame la i bo‘yicha olingan na ijala
Ekspe imen al gu uh (EG) o‘qu chila ining in ona sion ko‘ sa kichla i pedagogik aj iba
oldi a keyingi bosqichda qay a o‘lchandi. Nazo a gu uhida (NG) esa oddiy o‘qish
mashg‘ulo la i da om e i ildi.
1.1. In ona siya aniqligi ko‘ sa kichi
Baholash mezoni: 0–5 ball
 0 — in ona siya o‘liq no o‘g‘ i
 5 — in ona siya o‘liq mos
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
543
Gu uh
Boshlang‘ich
Yakuniy
O‘sish
EG
2.1
4.3
+2.2
NG
2.0
2.7
+0.7
In ona siya aniqligida ekspe imen al gu uhda o‘sish 3,1 ba a a yuqo i bo‘ldi.
1.2. Pi ch (F0) diapazonidagi o‘zga ishla
Pi ch diapazoni:
 pas — 120–160 Hz
 o‘ acha — 160–200 Hz
 keng — 200–260 Hz
EG o‘qu chila i aj iba da omida pi ch diapazonini 27% ga kengay i di, bu in ona sion
moslashu ning oshganidan dalola be adi.
NGda bu ko‘ sa kich a igi 6% bo‘ldi.
1.3. In ona siya kon u ining silliqligi
P aa das u i asosida pi ch con ou smoo hing o qali baholandi:
 EG: 42% yaxshilanish
 NG: 11% yaxshilanish
Bu na ija in ona siya eg i chiziqla ining mun azam, izimli bo‘lib bo ayo ganini
ko‘ sa adi.
2. Temp o‘zga ishla i bo‘yicha na ijala
Temp bo‘yicha olingan ma’lumo la o‘qu chila ning bo‘g‘in ezligi a pauza
boshqa u iga bog‘liq.
2.1. Bo‘g‘in ezligi (syllables pe second)
Gu uh
Boshlang‘ich
Yakuniy
EG
3.9 s/b
5.2 s/b
NG
3.8 s/b
4.2 s/b
EGdagi o‘sish 33% ni ashkil e di.
Bu empni ongli boshqa ish a a ikulya siya aolligining oshganini bildi adi.
2.2. Pauza da omiyligi
Mazmuniy pauza (meaning ul pause) muhim ahamiya ga ega.
 EG: pauzala aniqligi 37% yaxshilandi
 NG: bo -yo‘g‘i 9%
O‘qu chila da pauzani mazmunga bo‘ysundi ish qobiliya i shakllangan.
2.3. Tempning emo sional mosligi
Ekspe imen al gu uhda emp ma nning kay iya iga moslashgan holda o‘zga ishi
kuza ildi:
 d ama ik ma nla da sekinlashish: –18%
 dialogla da ezlashish: +22%
Nazo a gu uhida bu a qla deya li kuza ilmagan.
3. Ri m bo‘yicha na ijala
Ri m nu qning musiqiyligini belgilab, azala ning man iqiy segmen la ga bo‘linishiga
yo dam be adi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
550
26. Бондаренко, Н. В. Развитие эмоционально-интонационной выразительности
школьников. — Феникс, 2024.
27. Волошинова, Т. А. Ритм и темп в структуре речевой деятельности. Педагогика
искусства, №2, 2023.
28. Шахматов, Д. И. Интонационные модели в обучении чтению. — Москва: Флинта,
2022.
29. Кожевникова, М. Ю. Просодический компонент художественного чтения. —
Казань: КФУ, 2023.
30. Панкратова, О. В. Ритмико-интонационные модели в преподавании литературы. —
Москва: Лань, 2024.