ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
559
AXBOROT XAVFSIZLIGI VA KIBERTERORIZM: JINOYAT-HUQUQIY TA'RIF VA
JAVOBGARLIK MUAMMOLARI
Kuldashe O abek Baymu ado ich
Huquqni muho aza qilish Akademiyasi
Magis a u a akul e i inglo chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17653719
Anno a siya. Ushbu maqolada kibe e o izm hodisasining jinoya -huquqiy ahlili, uning
an'ana iy e o izmdan a qlo chi xususiya la i hamda milliy a xalqa o qonunchilikdagi
no ma i a ibga solish muammola i o' ganiladi. Tadqiqo na ijala ida kibe e o izm a oddiy
kibe jinoya la ni a qlash mezonla i ishlab chiqilgan, qonunchilikdagi bo'shliqla aniqlangan
hamda milliy xa sizlikni a'minlashda jinoiy-huquqiy cho ala ni akomillash i ish bo'yicha
amaliy akli la aqdim e ilgan. Maqola kibe e o izm muammola ini kompleks o' ganish o qali
naza iy bilimla ni boyi ishga a amaliy huquq sohasini akomillash i ishga qa a ilgan.
Kali so'zla : kibe e o izm, axbo o xa sizligi, milliy xa sizlik, kibe hujumla , jinoya -
huquqiy a' i , jinoiy ja obga lik, k i ik in a uzilma, kibe azo, e o is ik aoliya , xalqa o
huquq.
Аннотация. В статье исследуется уголовно-правовой анализ феномена
кибертерроризма, его отличительные черты от традиционного терроризма, а также
проблемы нормативного регулирования в национальном и международном
законодательстве. Результаты исследования направлены на разработку критериев
отграничения кибертерроризма от общеуголовных киберпреступлений, выявление
пробелов в законодательстве и разработку практических предложений по
совершенствованию уголовно-правовых мер обеспечения национальной безопасности.
Целью статьи является обогащение теоретических знаний и развитие
практического права посредством комплексного изучения проблем кибертерроризма.
Ключевые слова: кибертерроризм, информационная безопасность, национальная
безопасность, кибератаки, уголовно-правовое определение, уголовная ответственность,
критическая инфраструктура, киберпространство, террористическая деятельность,
международное право.
Abs ac . This a icle s udies he c iminal-legal analysis o he phenomenon o
cybe e o ism, i s dis inguishing ea u es om adi ional e o ism, and he p oblems o
egula o y egula ion in na ional and in e na ional legisla ion. The esul s o he esea ch
de elop c i e ia o dis inguishing cybe e o ism om o dina y cybe c imes, iden i y gaps in he
legisla ion, and p o ide p ac ical p oposals o imp o ing c iminal-legal measu es o ensu e
na ional secu i y. The a icle is aimed a en iching heo e ical knowledge and imp o ing he ield
o p ac ical law h ough a comp ehensi e s udy o he p oblems o cybe e o ism.
Keywo ds: cybe e o ism, in o ma ion secu i y, na ional secu i y, cybe a acks,
c iminal-legal de ini ion, c iminal liabili y, c i ical in as uc u e, cybe space, e o is ac i i y,
in e na ional law.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
560
KIRISH
XXI as zamona iy exnologiyala as ida e o izmning yangi shakli – kibe e o izm
paydo bo'ldi a u global xa sizlikka jiddiy ahdid si a ida namoyon bo'lmoqda.
Axbo o -kommunika siya exnologiyala ining jadal i ojlanishi, aqamli in a uzilmaning
hayo ning ba cha sohala iga ki ib bo ishi a jamiya ning In e ne a mog'iga obo a ko'p oq
bog'lanib qolishi e o chilik aoliya ini yangi kibe azoga o' kazish imkonini ya a di. Bi lashgan
Milla la Tashkilo i ma'lumo la iga ko' a, 2020-2024-yilla o alig'ida da la a xususiy
sek o dagi k i ik axbo o izimla iga qa shi kibe e o chilik hujumla i 300 oizga oshgan [1].
Kibe e o izm an'ana iy e o izmdan ubdan a q qilib, anonim a ishda amalga
oshi ilishi, geog a ik chega ala ga bog'liq emasligi a bi aq ning o'zida ko'plab nishonla ga
za a ye kazish imkoniya iga ega ekanligi bilan aj alib u adi. Zamona iy sha oi da
kibe e o izm na aqa ha biy a s a egik ob'ek la ga, balki ene ge ika izimla i, moliya iy
ins i u la , ibbiyo muassasala i, anspo in a uzilmasi kabi uqa olik ob'ek la iga ham
yo'nal i ilmoqda a bu esa odamla hayo i a sog'lig'i uchun be osi a xa ug'di adi [2].
O'zbekis on Respublikasi ham bu global ja ayonla dan che da u olmaydi, chunki
mamlaka da aqamli iq isodiyo jadal i ojlanmoqda, "Raqamli O'zbekis on-2030" s a egiyasi
amalga oshi ilmoqda a axbo o exnologiyala i da la boshqa u i, moliya, ene ge ika, anspo
a boshqa muhim sohala ga keng jo iy e ilmoqda. Shu sababli milliy xa sizlikni a'minlash
kon eks ida kibe e o izm muammola ini chuqu o' ganish a uni oldini olish hamda ba a a
e ish uchun sama ali huquqiy mexanizmla ni ya a ish dolza b azi a hisoblanadi.
METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI
Tadqiqo ja ayonida qiyosiy-huquqiy ahlil, dogma ik ahlil, izimli yondashu , o mal-
man iqiy ahlil a huquqiy modellash i ish me odla idan oydalanildi. Qiyosiy-huquqiy ahlil
usuli O'zbekis on a xo ijiy mamlaka la jinoya qonunchiligidagi kibe e o izmga oid
no mala ni solish i ib o' ganish, ula ning o'xshash a a qli jiha la ini aniqlash imkonini be di.
Dogma ik ahlil me odi qonun no mala ining mazmunini chuqu adqiq e ish a jinoya -
huquqiy ins i u la ning mohiya ini ochib be ishda qo'llanildi. Tizimli yondashu esa
kibe e o izm hodisasini ij imoiy, huquqiy, exnologik a xa sizlik aspek la ining o'za o
bog'liqligida o' ganish imkonini ya a di. Ame ika alik adqiqo chi Do o hy Denning
kibe e o izmning eng keng a qalgan a' i ini akli e gan: "Kibe e o izm – bu siyosiy
mo i langan hujum bo'lib, kompyu e la , a moqla a ula da saqlanadigan ma'lumo la ga qa shi
yo'nal i ilgan a uqa olik aholisi a da la ob'ek la iga nisba an zo' a onlik yoki zo' a onlik
bilan ahdid qilish o qali ij imoiy qo' qu ni uyg'o ishga qa a ilgan aoliya di " [3].
Bu a' i kibe e o izmning uch a asosiy elemen ini – exnologik osi ala , siyosiy maqsad
a zo' a onlik yoki uning ahdidini bi lash i adi. B i aniyalik ekspe Ma k Polli
kibe e o izmni an'ana iy e o izmdan a qlash za u iya ini a'kidlab, "kibe e o izm – bu
ideologik maqsadla ga e ishish uchun ma'lumo , kompyu e izimla i, das u la a ma'lumo la
bazala iga qa shi oldindan ejalash i ilgan, siyosiy mo i langan hujumla di " deb belgilagan [4].
Rossiya huquqshunosi Talipo a N.I. kibe e o izmni " e o izmning maxsus shakli"
si a ida a si lab, uning jinoya a kibiga ki u chi za u iy belgila ni – maxsus maqsad, siyosiy
mo i a qo' qi ish elemen i – chuqu ahlil qilgan [5].
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
561
Ye opa huquqshunosla idan p o esso la Schmid A.P. a Jongman A.J.
kibe e o izmning xalqa o-huquqiy jiha la ini adqiq e ib, uni ans-milliy xa ak e ga ega bo'lgan
hodisa si a ida ko' ib chiqganla a unga qa shi ku ashda xalqa o hamko lik za u iya ini asoslab
be ganla [6].
O'zbek adqiqo chila i, jumladan, Saido A.X. a Qayumo N.R. O'zbekis on kon eks ida
axbo o xa sizligi a milliy xa sizlik o' asidagi o'za o bog'liqlikni ahlil qilib, kibe e o izm
ahdidla ini baholash a ula ga qa shi kompleks cho ala ishlab chiqish za u iya ini asoslab
be ganla [7]. Bi oq shuni a'kidlash ke akki, O'zbekis on jinoya qonunchiligida "kibe e o izm"
ushunchasi aniq huquqiy a' i ga ega emas a bu hodisa boshqa e o chilik jinoya la i qa o ida
umumiy no mala asosida a ibga solinadi.
Xalqa o huquqiy hujja la ahlili shuni ko' sa adiki, BMT Xa sizlik Kengashi qa o i a
Bi lashgan Milla la Tashkilo ining Xalqa o Te o izmga qa shi Umumjahon Kon ensiyasi kabi
muhim hujja la da ham kibe e o izm alohida jinoya u i si a ida aj a ilmagan [8]. Shu bilan
bi ga, ay im mamlaka la , masalan, AQSH, Buyuk B i aniya, Ge maniya a Is oil o'z milliy
qonunchiligida kibe e o izmni alohida a kib si a ida belgilagan a unga nisba an maxsus jinoiy
ja obga lik cho ala ini jo iy e ganla . Kibe e o izm ushunchasining ahlili shuni ko' sa adiki,
uni oddiy kibe jinoya la dan a qlash uchun quyidagi muhim mezonla ma jud: bi inchidan,
maxsus sub'ek – e o is ik ashkilo a'zola i yoki ula nomidan ha aka qilu chi shaxsla ;
ikkinchidan, maxsus maqsad – da la hokimiya i o ganla ini, xalqa o ashkilo la ni yoki
uqa ola ni o'z alabla ini baja ishga majbu qilish; uchinchidan, maxsus mo i – siyosiy,
ma ku a iy yoki diniy qa ashla ga asoslangan g'oyala ; o' inchidan, maxsus usul – k i ik
axbo o in a uzilmasiga kibe hujum o qali jiddiy oqiba la yuzaga kel i ish yoki kel i ish
ahdidi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tadqiqo na ijala i shuni ko' sa diki, zamona iy xalqa o huquqiy amaliyo da
kibe e o izm ushunchasi o' asosiy yondashu ga mu o iq alqin e iladi. Bi inchi yondashu –
keng a' i – kibe e o izm os ida ha qanday siyosiy maqsadla dagi kibe hujumla ni ushunadi,
ha o ula be osi a zo' a onlikka olib kelmasa ham. Ikkinchi yondashu – o a' i – aqa
jismoniy shaxsla ga be osi a za a ye kazish yoki shaxs hayo iga xa solish eh imoli ma jud
bo'lgan kibe hujumla ni kibe e o izm deb hisoblaydi. Uchinchi yondashu – a alash a' i –
yuqo idagi ikki yondashu ni sin ez qilib, ham exnologik, ham zo' a onlik elemen la ini
bi lash i adi. To' inchi yondashu – unk sional a' i – kibe e o izmni uning oqiba la i a a'si i
bo'yicha baholaydi. O'zbekis on jinoya qonunchiligida e o ism 155-moddada umumiy a zda
a ibga solingan bo'lib, unda "po la ish, o' qazish, o' qo'yish yoki da la hokimiya i o ganla ini,
xalqa o ashkilo la ni yoxud uqa ola ni muayyan ha aka qilishga yoki qilishdan iyilishga
majbu e ish maqsadida ij imoiy xa sizlikni buzish, aholini qo' qi ish yoki da la hokimiya i
o ganla iga siyosiy a'si ko' sa ishga qa a ilgan boshqa ha aka la " jinoya deb an olingan [9].
Ushbu a' i da kibe e o izm uchun maxsus no mala yo'q, ammo "boshqa ha aka la "
ushunchasi kibe hujumla ni ham qam ab olishi mumkin. Bi oq bu ye a li emas, chunki
kibe e o izmning o'ziga xos xususiya la i – axbo o izimla iga hujum, aqamli osi ala
qo'llanilishi, maso a iy amalga oshi ilishi – alohida huquqiy baholashni alab e adi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
562
Xalqa o amaliyo ahlili shuni ko' sa adiki, kibe e o izm u li shaklla da namoyon
bo'lishi mumkin. Bi inchi u – k i ik in a uzilmaga hujumla – ene ge ika a moqla i, su
a'mino i izimla i, anspo boshqa u i, ha o ha aka i boshqa u i kabi hayo iy muhim izimla ni
ishdan chiqa ish yoki buzishga qa a ilgan. 2015-yilda Uk aina ene ge ika izimiga bo'lgan
kibe hujum na ijasida 230 ming is e'molchi elek ene giyasiz qolgan a bu kibe e o izmning
eal xa ini yaqqol ko' sa di [10]. Ikkinchi u – moliya iy izimga hujumla – bank izimla i,
o'lo pla o mala i, ond bi jala i a boshqa moliya iy ins i u la ni nishonga oladi. 2016-yilda
Bangladesh ma kaziy bankiga bo'lgan kibe hujum o qali 81 million dolla o'g'i langan a bu
hodisa moliya iy xa sizlikka jiddiy ahdid ekanligini isbo ladi. Uchinchi u – da la o ganla i
a ha biy ob'ek la ga hujumla – da la max iy ma'lumo la ini o'g'i lash, az edka aoliya i yoki
ha biy ope a siyala ni buzish maqsadida amalga oshi iladi. To' inchi u – axbo o -psixologik
ope a siyala – yolg'on ma'lumo la a qa ish, ij imoiy a moqla da ahima uyg'o ish a jamiya ni
des abiliza siya qilishga qa a ilgan kibe hujumla di .
XULOSA
Tadqiqo xulosasi si a ida a'kidlash ke akki, kibe e o izm zamona iy global xa sizlikka
eng jiddiy ahdidla dan bi i bo'lib, u milliy a xalqa o miqyosda sama ali huquqiy ja ob
cho ala i a kompleks s a egiya ishlab chiqishni alab e adi. Bi inchidan, kibe e o izmning
jinoya -huquqiy a' i ini ishlab chiqish za u bo'lib, unda ushbu jinoya ning ba cha za u iy
belgila i – maxsus sub'ek , ob'ek , ob'ek i omon a sub'ek i omon aniq ko' sa ilishi ke ak.
Ikkinchidan, kibe e o izm oddiy kibe jinoya la dan maqsad, niya , qu bon anlash, a'si
ko'lami a ashkilo chilik da ajasi bo'yicha a qlanadi a bu a qla qonunchilikda o'z aksini
opishi lozim.
Uchinchidan, O'zbekis on jinoya qonunchiligida kibe e o izm alohida jinoya a kibi
si a ida belgilanmagan a bu bo'shliq huquq a biqo i amaliyo ida qiyinchilikla ug'di adi.
To' inchidan, k i ik axbo o in a uzilmasiga hujumla , moliya iy izimla ni buzish,
ibbiy muassasala ni nishonga olish a axbo o -psixologik ope a siyala kabi u li shakldagi
kibe e o izm xa la i kundan-kunga o ib bo moqda. Beshinchidan, xalqa o aj iba, xususan
AQSH, Ge maniya a Buyuk B i aniya qonunchiligida kibe e o izm uchun maxsus no mala a
og'i jazo cho ala i jo iy e ilgan. Kelajakda O'zbekis on qonunchiligini akomillash i ish
yo'nalishla i si a ida quyidagila ni akli e ish mumkin: bi inchidan, Jinoya kodeksiga
"Kibe e o izm" nomli alohida modda ki i ish a unda ushbu jinoya ning ba cha ob'ek i a
sub'ek i belgila ini aniq belgilash; ikkinchidan, k i ik axbo o in a uzilmasiga hujum qilish
uchun maxsus og'i lash i u chi hola la naza da u ish; uchinchidan, kibe e o izm sohasida
xalqa o hamko likni kuchay i ish mexanizmla ini ya a ish a eks adi siya a ibla ini
soddalash i ishni a'minlash; o' inchidan, milliy xa sizlik o ganla ining kibe e o izmni
aniqlash a ba a a e ish qobiliya ini oshi ish uchun exnologik a kad la bazasini
mus ahkamlash; beshinchidan, jamiya da kibe xa sizlik madaniya ini shakllan i ish a aholi
o asida kibe e o izm xa la i haqida keng ushun i ish ishla ini olib bo ish.
Adabiyo la o'yxa i
1. Uni ed Na ions O ice on D ugs and C ime. Comp ehensi e S udy on Cybe c ime and
Responses o I by Membe S a es. New Yo k: UN, 2024. 156 p.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
563
2. Европол. Оценка угрозы организованной преступности в Интернете 2024. Гаага:
Европол, 2024. 92 с.
3. Denning D.E. Cybe -Te o ism: The Logic Bomb Ve sus he T uck Bomb // Global
Dialogue. 2000. Vol. 2. No. 4. P. 29-37.
4. Polli M.M. Cybe e o ism: Fac o Fancy? // Compu e F aud and Secu i y. 1998. Vol.
1998. No. 2. P. 8-10.
5. Талипова Н.И. Кибертерроризм как угроза национальной безопасности: уголовно-
правовой аспект // Всероссийский криминологический журнал. 2020. Т. 14. № 4. С.
587-595.
6. Schmid A.P., Jongman A.J. Poli ical Te o ism: A New Guide o Ac o s, Au ho s,
Concep s, Da a Bases, Theo ies and Li e a u e. Ams e dam: No h-Holland Publishing
Company, 2005. 700 p.
7. Саидов А.Х., Қаюмов Н.Р. Миллий хавфсизлик ва ахборот хавфсизлиги: назарий-
ҳуқуқий асослар. Тошкент: Адолат, 2021. 288 б.
8. Uni ed Na ions Gene al Assembly. In e na ional Con en ion o he Supp ession o Ac s
o Nuclea Te o ism. New Yo k: UN, 2005. Resolu ion A/RES/59/290.
9. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси. 2019-йил 3-декабрдаги ЎРҚ-586-сонли
қонун таҳририда. Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси. 04.12.2019.
03/19/586/4106-сон.
10. G eenbe g A. The Un old S o y o No Pe ya, he Mos De as a ing Cybe a ack in
His o y // WIRED Magazine. 2018. Augus 22. A ailable a :
h ps://www.wi ed.com/s o y/no pe ya-cybe a ack-uk aine- ussia-code-c ashed- he-
wo ld (accessed: 10.11.2024).
