AXBOROT XAVFSIZLIGI VA KIBERTERORIZM: JINOYAT-HUQUQIY TA'RIF VA JAVOBGARLIK MUAMMOLARI

ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 559 AXBOROT XAVFSIZLIGI VA KIBERTERORIZM: JINOYAT-HUQUQIY TA'RIF VA JAVOBGARLIK MUAMMOLARI Kuldashev Otabek Baymuradovich Huquqni muhofaza qilish Akademiyasi Magistratura fakulteti tinglovchisi. https://doi.org/10.5281/zenodo.17653719 Annotatsiya. Ushbu maqolada kiberterorizm hodisasining jinoyat-huquqiy tahlili, uning an'anaviy terrorizmdan farqlovchi xususiyatlari hamda milliy va xalqaro qonunchilikdagi normativ tartibga solish muammolari o'rganiladi. Tadqiqot natijalarida kiberterorizm va oddiy kiberjinoyatlarni farqlash mezonlari ishlab chiqilgan, qonunchilikdagi bo'shliqlar aniqlangan hamda milliy xavfsizlikni ta'minlashda jinoiy-huquqiy choralarni takomillashtirish bo'yicha amaliy takliflar taqdim etilgan. Maqola kiberterorizm muammolarini kompleks o'rganish orqali nazariy bilimlarni boyitishga va amaliy huquq sohasini takomillashtirishga qaratilgan. Kalit so'zlar: kiberterorizm, axborot xavfsizligi, milliy xavfsizlik, kiberhujumlar, jinoyathuquqiy ta'rif, jinoiy javobgarlik, kritik infratuzilma, kiberfazo, terroristik faoliyat, xalqaro huquq. Аннотация. В статье исследуется уголовно-правовой анализ феномена кибертерроризма, его отличительные черты от традиционного терроризма, а также проблемы нормативного регулирования в национальном и международном законодательстве. Результаты исследования направлены на разработку критериев отграничения кибертерроризма от общеуголовных киберпреступлений, выявление пробелов в законодательстве и разработку практических предложений по совершенствованию уголовно-правовых мер обеспечения национальной безопасности. Целью статьи является обогащение теоретических знаний и развитие практического права посредством комплексного изучения проблем кибертерроризма. Ключевые слова: кибертерроризм, информационная безопасность, национальная безопасность, кибератаки, уголовно-правовое определение, уголовная ответственность, критическая инфраструктура, киберпространство, террористическая деятельность, международное право. Abstract. This article studies the criminal-legal analysis of the phenomenon of cyberterrorism, its distinguishing features from traditional terrorism, and the problems of regulatory regulation in national and international legislation. The results of the research develop criteria for distinguishing cyberterrorism from ordinary cybercrimes, identify gaps in the legislation, and provide practical proposals for improving criminal-legal measures to ensure national security. The article is aimed at enriching theoretical knowledge and improving the field of practical law through a comprehensive study of the problems of cyberterrorism. Keywords: cyberterrorism, information security, national security, cyberattacks, criminal-legal definition, criminal liability, critical infrastructure, cyberspace, terrorist activity, international law. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 560 KIRISH XXI asr zamonaviy texnologiyalar asrida terrorizmning yangi shakli – kiberterorizm paydo bo'ldi va u global xavfsizlikka jiddiy tahdid sifatida namoyon bo'lmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining jadal rivojlanishi, raqamli infratuzilmaning hayotning barcha sohalariga kirib borishi va jamiyatning Internet tarmog'iga tobora ko'proq bog'lanib qolishi terrorchilik faoliyatini yangi kiberfazoga o'tkazish imkonini yaratdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti ma'lumotlariga ko'ra, 2020-2024-yillar oralig'ida davlat va xususiy sektordagi kritik axborot tizimlariga qarshi kiberterrorchilik hujumlari 300 foizga oshgan [1]. Kiberterorizm an'anaviy terrorizmdan tubdan farq qilib, anonim ravishda amalga oshirilishi, geografik chegaralarga bog'liq emasligi va bir vaqtning o'zida ko'plab nishonlarga zarar yetkazish imkoniyatiga ega ekanligi bilan ajralib turadi. Zamonaviy sharoitda kiberterrorizm nafaqat harbiy va strategik ob'ektlarga, balki energetika tizimlari, moliyaviy institutlar, tibbiyot muassasalari, transport infratuzilmasi kabi fuqarolik ob'ektlariga ham yo'naltirilmoqda va bu esa odamlar hayoti va sog'lig'i uchun bevosita xavf tug'diradi [2]. O'zbekiston Respublikasi ham bu global jarayonlardan chetda turolmaydi, chunki mamlakatda raqamli iqtisodiyot jadal rivojlanmoqda, "Raqamli O'zbekiston-2030" strategiyasi amalga oshirilmoqda va axborot texnologiyalari davlat boshqaruvi, moliya, energetika, transport va boshqa muhim sohalarga keng joriy etilmoqda. Shu sababli milliy xavfsizlikni ta'minlash kontekstida kiberterorizm muammolarini chuqur o'rganish va uni oldini olish hamda bartaraf etish uchun samarali huquqiy mexanizmlarni yaratish dolzarb vazifa hisoblanadi. METODOLOGIYA VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqot jarayonida qiyosiy-huquqiy tahlil, dogmatik tahlil, tizimli yondashuv, formalmantiqiy tahlil va huquqiy modellashtirish metodlaridan foydalanildi. Qiyosiy-huquqiy tahlil usuli O'zbekiston va xorijiy mamlakatlar jinoyat qonunchiligidagi kiberterorizmga oid normalarni solishtirib o'rganish, ularning o'xshash va farqli jihatlarini aniqlash imkonini berdi. Dogmatik tahlil metodi qonun normalarining mazmunini chuqur tadqiq etish va jinoyathuquqiy institutlarning mohiyatini ochib berishda qo'llanildi. Tizimli yondashuv esa kiberterorizm hodisasini ijtimoiy, huquqiy, texnologik va xavfsizlik aspektlarining o'zaro bog'liqligida o'rganish imkonini yaratdi. Amerikafalik tadqiqotchi Dorothy Denning kiberterorizmning eng keng tarqalgan ta'rifini taklif etgan: "Kiberterorizm – bu siyosiy motivlangan hujum bo'lib, kompyuterlar, tarmoqlar va ularda saqlanadigan ma'lumotlarga qarshi yo'naltirilgan va fuqarolik aholisi va davlat ob'ektlariga nisbatan zo'ravonlik yoki zo'ravonlik bilan tahdid qilish orqali ijtimoiy qo'rquvni uyg'otishga qaratilgan faoliyatdir" [3]. Bu ta'rif kiberterorizmning uchta asosiy elementini – texnologik vositalar, siyosiy maqsad va zo'ravonlik yoki uning tahdidini birlashtiradi. Britaniyalik ekspert Mark Pollitt kiberterorizmni an'anaviy terrorizmdan farqlash zaruriyatini ta'kidlab, "kiberterorizm – bu ideologik maqsadlarga erishish uchun ma'lumot, kompyuter tizimlari, dasturlar va ma'lumotlar bazalariga qarshi oldindan rejalashtirilgan, siyosiy motivlangan hujumlardir" deb belgilagan [4]. Rossiya huquqshunosi Talipova N.I. kiberterorizmni "terrorizmning maxsus shakli" sifatida tavsiflab, uning jinoyat tarkibiga kiruvchi zaruriy belgilarni – maxsus maqsad, siyosiy motiv va qo'rqitish elementi – chuqur tahlil qilgan [5]. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 561 Yevropa huquqshunoslaridan professorlar Schmid A.P. va Jongman A.J. kiberterorizmning xalqaro-huquqiy jihatlarini tadqiq etib, uni trans-milliy xarakterga ega bo'lgan hodisa sifatida ko'rib chiqganlar va unga qarshi kurashda xalqaro hamkorlik zaruriyatini asoslab berganlar [6]. O'zbek tadqiqotchilari, jumladan, Saidov A.X. va Qayumov N.R. O'zbekiston kontekstida axborot xavfsizligi va milliy xavfsizlik o'rtasidagi o'zaro bog'liqlikni tahlil qilib, kiberterorizm tahdidlarini baholash va ularga qarshi kompleks choralar ishlab chiqish zaruriyatini asoslab berganlar [7]. Biroq shuni ta'kidlash kerakki, O'zbekiston jinoyat qonunchiligida "kiberterorizm" tushunchasi aniq huquqiy ta'rifga ega emas va bu hodisa boshqa terrorchilik jinoyatlari qatorida umumiy normalar asosida tartibga solinadi. Xalqaro huquqiy hujjatlar tahlili shuni ko'rsatadiki, BMT Xavfsizlik Kengashi qarori va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro Terrorizmga qarshi Umumjahon Konvensiyasi kabi muhim hujjatlarda ham kiberterorizm alohida jinoyat turi sifatida ajratilmagan [8]. Shu bilan birga, ayrim mamlakatlar, masalan, AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya va Isroil o'z milliy qonunchiligida kiberterorizmni alohida tarkib sifatida belgilagan va unga nisbatan maxsus jinoiy javobgarlik choralarini joriy etganlar. Kiberterorizm tushunchasining tahlili shuni ko'rsatadiki, uni oddiy kiberjinoyatlardan farqlash uchun quyidagi muhim mezonlar mavjud: birinchidan, maxsus sub'ekt – terroristik tashkilot a'zolari yoki ular nomidan harakat qiluvchi shaxslar; ikkinchidan, maxsus maqsad – davlat hokimiyati organlarini, xalqaro tashkilotlarni yoki fuqarolarni o'z talablarini bajarishga majbur qilish; uchinchidan, maxsus motiv – siyosiy, mafkuraviy yoki diniy qarashlarga asoslangan g'oyalar; to'rtinchidan, maxsus usul – kritik axborot infratuzilmasiga kiberhujum orqali jiddiy oqibatlar yuzaga keltirish yoki keltirish tahdidi. NATIJALAR VA MUHOKAMA Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, zamonaviy xalqaro huquqiy amaliyotda kiberterorizm tushunchasi to'rt asosiy yondashuvga muvofiq talqin etiladi. Birinchi yondashuv – keng ta'rif – kiberterorizm ostida har qanday siyosiy maqsadlardagi kiberhujumlarni tushunadi, hatto ular bevosita zo'ravonlikka olib kelmasa ham. Ikkinchi yondashuv – tor ta'rif – faqat jismoniy shaxslarga bevosita zarar yetkazish yoki shaxs hayotiga xavf solish ehtimoli mavjud bo'lgan kiberhujumlarni kiberterorizm deb hisoblaydi. Uchinchi yondashuv – aralash ta'rif – yuqoridagi ikki yondashuvni sintez qilib, ham texnologik, ham zo'ravonlik elementlarini birlashtiradi. To'rtinchi yondashuv – funktsional ta'rif – kiberterorizmni uning oqibatlari va ta'siri bo'yicha baholaydi. O'zbekiston jinoyat qonunchiligida terrorism 155-moddada umumiy tarzda tartibga solingan bo'lib, unda "portlatish, o'tqazish, o't qo'yish yoki davlat hokimiyati organlarini, xalqaro tashkilotlarni yoxud fuqarolarni muayyan harakat qilishga yoki qilishdan tiyilishga majbur etish maqsadida ijtimoiy xavfsizlikni buzish, aholini qo'rqitish yoki davlat hokimiyati organlariga siyosiy ta'sir ko'rsatishga qaratilgan boshqa harakatlar" jinoyat deb tan olingan [9]. Ushbu ta'rifda kiberterorizm uchun maxsus normalar yo'q, ammo "boshqa harakatlar" tushunchasi kiberhujumlarni ham qamrab olishi mumkin. Biroq bu yetarli emas, chunki kiberterorizmning o'ziga xos xususiyatlari – axborot tizimlariga hujum, raqamli vositalar qo'llanilishi, masofaviy amalga oshirilishi – alohida huquqiy baholashni talab etadi. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 562 Xalqaro amaliyot tahlili shuni ko'rsatadiki, kiberterorizm turli shakllarda namoyon bo'lishi mumkin. Birinchi tur – kritik infratuzilmaga hujumlar – energetika tarmoqlari, suv ta'minoti tizimlari, transport boshqaruvi, havo harakati boshqaruvi kabi hayotiy muhim tizimlarni ishdan chiqarish yoki buzishga qaratilgan. 2015-yilda Ukraina energetika tizimiga bo'lgan kiberhujum natijasida 230 ming iste'molchi elektr energiyasiz qolgan va bu kiberterorizmning real xavfini yaqqol ko'rsatdi [10]. Ikkinchi tur – moliyaviy tizimga hujumlar – bank tizimlari, to'lov platformalari, fond birjalari va boshqa moliyaviy institutlarni nishonga oladi. 2016-yilda Bangladesh markaziy bankiga bo'lgan kiberhujum orqali 81 million dollar o'g'irlangan va bu hodisa moliyaviy xavfsizlikka jiddiy tahdid ekanligini isbotladi. Uchinchi tur – davlat organlari va harbiy ob'ektlarga hujumlar – davlat maxfiy ma'lumotlarini o'g'irlash, razvedka faoliyati yoki harbiy operatsiyalarni buzish maqsadida amalga oshiriladi. To'rtinchi tur – axborot-psixologik operatsiyalar – yolg'on ma'lumotlar tarqatish, ijtimoiy tarmoqlarda vahima uyg'otish va jamiyatni destabilizatsiya qilishga qaratilgan kiberhujumlardir. XULOSA Tadqiqot xulosasi sifatida ta'kidlash kerakki, kiberterorizm zamonaviy global xavfsizlikka eng jiddiy tahdidlardan biri bo'lib, u milliy va xalqaro miqyosda samarali huquqiy javob choralari va kompleks strategiya ishlab chiqishni talab etadi. Birinchidan, kiberterorizmning jinoyat-huquqiy ta'rifini ishlab chiqish zarur bo'lib, unda ushbu jinoyatning barcha zaruriy belgilari – maxsus sub'ekt, ob'ekt, ob'ektiv tomon va sub'ektiv tomon aniq ko'rsatilishi kerak. Ikkinchidan, kiberterorizm oddiy kiberjinoyatlardan maqsad, niyat, qurbon tanlash, ta'sir ko'lami va tashkilotchilik darajasi bo'yicha farqlanadi va bu farqlar qonunchilikda o'z aksini topishi lozim. Uchinchidan, O'zbekiston jinoyat qonunchiligida kiberterorizm alohida jinoyat tarkibi sifatida belgilanmagan va bu bo'shliq huquq tatbiqoti amaliyotida qiyinchiliklar tug'diradi. To'rtinchidan, kritik axborot infratuzilmasiga hujumlar, moliyaviy tizimlarni buzish, tibbiy muassasalarni nishonga olish va axborot-psixologik operatsiyalar kabi turli shakldagi kiberterorizm xavflari kundan-kunga ortib bormoqda. Beshinchidan, xalqaro tajriba, xususan AQSH, Germaniya va Buyuk Britaniya qonunchiligida kiberterorizm uchun maxsus normalar va og'ir jazo choralari joriy etilgan. Kelajakda O'zbekiston qonunchiligini takomillashtirish yo'nalishlari sifatida quyidagilarni taklif etish mumkin: birinchidan, Jinoyat kodeksiga "Kiberterorizm" nomli alohida modda kiritish va unda ushbu jinoyatning barcha ob'ektiv va sub'ektiv belgilarini aniq belgilash; ikkinchidan, kritik axborot infratuzilmasiga hujum qilish uchun maxsus og'irlashtiruvchi holatlar nazarda tutish; uchinchidan, kiberterorizm sohasida xalqaro hamkorlikni kuchaytirish mexanizmlarini yaratish va ekstraditsiya tartiblarini soddalashtirishni ta'minlash; to'rtinchidan, milliy xavfsizlik organlarining kiberterrorizmni aniqlash va bartaraf etish qobiliyatini oshirish uchun texnologik va kadrlar bazasini mustahkamlash; beshinchidan, jamiyatda kiberxavfsizlik madaniyatini shakllantirish va aholi orasida kiberterorizm xavflari haqida keng tushuntirish ishlarini olib borish. Adabiyotlar ro'yxati 1. United Nations Office on Drugs and Crime. Comprehensive Study on Cybercrime and Responses to It by Member States. New York: UN, 2024. 156 p. ISSN: 2181-3906 2025 International scientific journal «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 563 2. Европол. Оценка угрозы организованной преступности в Интернете 2024. Гаага: Европол, 2024. 92 с. 3. Denning D.E. Cyber-Terrorism: The Logic Bomb Versus the Truck Bomb // Global Dialogue. 2000. Vol. 2. No. 4. P. 29-37. 4. Pollitt M.M. Cyberterrorism: Fact or Fancy? // Computer Fraud and Security. 1998. Vol. 1998. No. 2. P. 8-10. 5. Талипова Н.И. Кибертерроризм как угроза национальной безопасности: уголовноправовой аспект // Всероссийский криминологический журнал. 2020. Т. 14. № 4. С. 587-595. 6. Schmid A.P., Jongman A.J. Political Terrorism: A New Guide to Actors, Authors, Concepts, Data Bases, Theories and Literature. Amsterdam: North-Holland Publishing Company, 2005. 700 p. 7. Саидов А.Х., Қаюмов Н.Р. Миллий хавфсизлик ва ахборот хавфсизлиги: назарийҳуқуқий асослар. Тошкент: Адолат, 2021. 288 б. 8. United Nations General Assembly. International Convention for the Suppression of Acts of Nuclear Terrorism. New York: UN, 2005. Resolution A/RES/59/290. 9. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси. 2019-йил 3-декабрдаги ЎРҚ-586-сонли қонун таҳририда. Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси. 04.12.2019. 03/19/586/4106-сон. 10. Greenberg A. The Untold Story of NotPetya, the Most Devastating Cyberattack in History // WIRED Magazine. 2018. August 22. Available at: https://www.wired.com/story/notpetya-cyberattack-ukraine-russia-code-crashed-theworld (accessed: 10.11.2024).