№11№11
noyab noyab
ISSN: 3060-463X
20252025
Elek on nash , 309 sahi a.
2025-yil, noyab
Bosh muha i :
Zoki o a Nodi a Kalanda o na, iq isodiyo anla i dok o i, DSc, p o esso
Bosh muha i o‘ inbosa i:
Shaka o Za a G‘a o o ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i, PhD, do sen
Tah i hay’a i:
Abdu aхmano Kalanda Xodjaye ich, O‘z FA akademigi, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Sha ipo Kong a bay A ezimbe o ich, exnika anla i dok o i, p o esso
Maxkamo Bax iyo Shux a o ich, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Abdu axmano a Gulno a Kalanda o na, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Shauma o Said Sana o ich, exnika anla i dok o i, p o esso
Tu aye Bahodi Xa amo ich, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Nasimo Dilmu od Abdulloye ich, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Allaye a Gulchex a Jalgaso na, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
A abo Nu ali U alo ich, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Maxmudo Odiljon Xolmi zaye ich, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Xam aye a Sayyo a Nasimo na, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Bobonaza o a Jamila Xolmu odo na, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
I ma o a Aziza Bax omo na, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Bo‘ aboye Mahammadjon To‘ychiye ich, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso
Shamshiye a Na gizaxon Nosi xuja kizi, iq isodiyo anla i dok o i, p o esso ,
Xolmuxamedo Muhsinjon Mu odullaye ich, iq isodiyo anla i nomzodi, do sen
Xodjaye a Nodi axon Abdu ashido na, iq isodiyo anla i nomzodi, do sen
Amano O abek Amankulo ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), do sen
Toxi o Jaloliddin Ochil o‘g‘li, exnika anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Qu bono Samanda Pula o ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Zik iyoye Aziz Sadulloye ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Tabaye Azama Za ipbaye ich, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Sxay Lana Aleksand o na, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD), do sen
Ismoilo a Gulno a Fayzullaye na, iq isodiyo anla i nomzodi, do sen
Djumaniyazo Um bek Ilxamo ich, iq isodiyo anla i nomzodi, do sen
Kasimo a Na giza Sabi djano na, iq isodiyo anla i nomzodi, do sen
Kalano a Moxigul Bax i dino na, do sen
Ashu zoda Luiza Mux a o na, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Sha ipo Sa do Begmaxma o‘g‘li, iq isodiyo anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Sha ipo Bo i ali Roxa aliye ich, iq isodiyo anla i nomzodi, p o esso
Tu suno Ulug‘bek Sa i oldiye ich, iq isodiyo anla i dok o i (DSc), do sen
Bauye dino Maji Janizaqo ich, Toshken da la iq isodiyo uni e si e i do sen i, PhD
Bo i o Bozo bek Musu mon o‘g‘li, Texnika anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
Sul ono Sha ka jon Abdullaye ich, Kimyo anla i dok o i, (DSc)
Joʻ ae a Maloha Muhammado na, ilologiya anla i dok o i (DSc), p o esso .
05.01.00 – Axbo o exnologiyala i, boshqa u a kompyu e
g a ikasi
05.01.01 – Muhandislik geome iyasi a kompyu e g a ikasi.
Audio a ideo exnologiyala i
05.01.02 – Tizimli ahlil, boshqa u a axbo o ni qay a ishlash
05.01.03 – In o ma ikaning naza iy asosla i
05.01.04 – Hisoblash mashinala i, majmuala i a kompyu e
a moqla ining ma ema ik a das u iy a’mino i
05.01.05 – Axbo o la ni himoyalash usulla i a izimla i. Axbo o
xa sizligi
05.01.06 – Hisoblash exnikasi a boshqa u izimla ining
elemen la i a qu ilmala i
05.01.07 – Ma ema ik modellash i ish
05.01.11 – Raqamli exnologiyala a sun’iy in ellek
05.02.00 – Mashinasozlik a mashinashunoslik
05.02.08 – Ye us i majmuala i a uchish appa a la i
05.03.02 – Me ologiya a me ologiya a’mino i
05.04.01 – Telekommunikasiya a kompyu e izimla i,
elekommunikasiya a moqla i a qu ilmala i.
Axbo o la ni aqsimlash
05.05.03 – Yo ugʻlik exnikasi. Maxsus yo i ish exnologiyasi
05.05.05 – Issiqlik exnikasining naza iy asosla i
05.05.06 – Qay a iklanadigan ene giya u la i asosidagi ene giya
qu ilmala i
05.06.01 – Toʻqimachilik a yengil sanoa ishlab chiqa ishla i
ma e ialshunosligi
05.08.03 – Temi yoʻl anspo ini ishla ish
05.09.01 – Qu ilish kons uksiyala i, bino a inshoo la
05.09.04 – Su a’mino i. Kanaliza siya. Su ha zala ini
muho azalo chi qu ilish izimla i
10.00.06 – Qiyosiy adabiyo shunoslik, chog‘ish i ma ilshunoslik
a a jimashunoslik
10.00.04 – Ye opa, Ame ika a A s aliya xalqla i ili a adabiyo i
08.00.01 – Iq isodiyo naza iyasi
08.00.02 – Mak oiq isodiyo
08.00.03 – Sanoa iq isodiyo i
08.00.04 – Qishloq xo‘jaligi iq isodiyo i
08.00.05 – Xizma ko‘ sa ish a moqla i iq isodiyo i
08.00.06 – Ekonome ika a s a is ika
08.00.07 – Moliya, pul muomalasi a k edi
08.00.08 – Buxgal e iya hisobi, iq isodiy ahlil a audi
08.00.09 – Jahon iq isodiyo i
08.00.10 – Demog a iya. Mehna iq isodiyo i
08.00.11 – Ma ke ing
08.00.12 – Min aqa iy iq isodiyo
08.00.13 – Menejmen
08.00.14 – Iq isodiyo da axbo o izimla i a exnologiyala i
08.00.15 – Tadbi ko lik a kichik biznes iq isodiyo i
08.00.16 – Raqamli iq isodiyo a xalqa o aqamli in eg a siya
08.00.17 – Tu izm a mehmonxona aoliya i
Maʼlumo uchun, ОАК
Rayosa ining 2024-yil 28-a gus dagi 360/5-son qa o i
bilan “Disse a siyala asosiy ilmiy na ijala ini chop
e ishga a siya e ilgan milliy ilmiy nash la o‘yxa i”ga
exnika a iq isodiyo anla i bo‘yicha “Muhandislik a
iq isodiyo ” ju nali o‘yxa ga ki i ilgan.
Muassis: “Tadbi ko a ishbila mon” MChJ
Hamko la imiz:
1. Toshken shah idagi G.V.Plexano nomidagi Rossiya iq isodiyo uni e si e i
2. Toshken da la iq isodiyo uni e si e i
3. Toshken i iga siya a qishloq xo‘jaligini mexaniza siyalash muhandisla i ins i u i” milliy adqiqo uni e si e i
4. Islom Ka imo nomidagi Toshken da la exnika uni e si e i
5. Muhammad al-Xo azmiy nomidagi Toshken axbo o exnologiyala i uni e si e i
6. Toshken da la anspo uni e si e i
7. Toshken a xi ek u a-qu ilish uni e si e i
8. Toshken kimyo- exnologiya uni e si e i
9. Jizzax poli exnika ins i u i
MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, noyab . № 11-son
4
MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS
JAHONDA KREATIV IQTISODIYOTNING RIVOJLANISHINING UMUMIY GLOBAL
TENDENSIYALARI .......................................................................................................................................12
Ismailo Azizbek Ruzimaxamma o ich
CHORVACHILIK MAHSULOTLARI ISHLAB CHIQARISH VA EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHDA
BOZOR INFRATUZILMASINI RIVOJLANTIRISHNING IQTISODIY OMILLARI .......................................... 22
Soxadaliye Abdu ashid Mamadaliye ich
XORIJIY INVESTITSIYALAR VA IQTISODIY O‘SISH O‘RTASIDAGI O‘ZARO TA’SIR ................................30
Mad aximo a I odaxon She zodbek qizi
O‘ZBEKISTON SHAROITIDA XIZMATLAR EKSPORTINING IQTISODIY O‘SISHGA TA’SIRI .................... 35
Sul ono Shodiyo Abduxalilo ich, Ka shiye a Cha os Mamasoliye na
QASHQADARYO VILOYATIDA ОLIY TА’LIM VА MEHNАT BОZОRI INTEGRАTSIYАSI АSОSIDА
YUQОRI MАLАKАLI KАDRLАR TАYYОRLАSHNING HОZIRGI HОLАTI ................................................... 41
Haqqulo Fazliddin Fax iddino ich
SOLIQ MA’MURCHILIGIDA XALQARO TAJRIBA ASOSIDA SAMARADORLIKNI OSHIRISH .................... 48
Xodjima o Xamidullo Mami jono ich
TIJORAT BANKLARI KREDIT PORTFELNI SAMARALI BOSHQARISH: MUAMMO VA TAKLIFLAR ......... 53
Yusupo Shaxzod Maxma mu odo ich
KICHIK BIZNES VA TADBIRKORLIKNING RIVOJLANISHIGA TAʼSIR ETUVCHI ASOSIY OMILLAR
VA IQTISODI SAMARADORLIGI TAHLILI.................................................................................................... 59
Axa o a Shahnoza
SANOATNING “DRAYVER” SOHALARINI RIVOJLANTIRISH ....................................................................63
Mamu jono a Ruxshonabegim Fa xodo na
РОЛЬ КРЕАТИВНОЙ ИНДУСТРИИ В РЕГИОНАЛЬНОМ РАЗВИТИИ КАРАКАЛПАКСТАНА .................69
Хошимова Камилла Навфал қизи
РОЛЬ ЧЕЛОВЕЧЕСКОГО КАПИТАЛА В ПОВЫШЕНИИ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ
ОРГАНИЗАЦИЙ В УСЛОВИЯХ ГЛОБАЛИЗАЦИИ ....................................................................................79
Тожиева Шахноза Бобомуратовна, Расулова Дилфуза Валиевна
АНАЛИЗ ФИНАНСОВОГО СОСТОЯНИЯ ПРЕДПРИЯТИЯ ......................................................................86
Файзиев Умуркул Шухратович
TIKUV-TRIKOTAJ KORXONALARDA MARKETING FAOLIYATIDA ISTEMOLCHILARNI
MOTIVATSIYALASH MASALALARI .............................................................................................................97
Jalilo Jamshid G‘anijono ich
СТАНДАРТЫ КАЧЕСТВА КАК ФАКТОР ПОВЫШЕНИЯ КОНКУРЕНТОСПОСОБНОСТИ
ПИЩЕВОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ .............................................................................................................103
Ўролова Севара Бехзод қизи
BANKLARDA KAPITAL YETARLILIGI VA LIKVIDLIKNI AUDITORLIK BAHOLASH
USULLARINI TAKOMILLASHTIRISH ...........................................................................................................109
Na ziye Hayo jon Azama o ich
NATIJAVIYLIKKA YO‘NALTIRILGAN Budje LASHTIRISH ORQALI FISKAL SAMARADORLIKNI
OSHIRISH MASALALARI.............................................................................................................................115
Allakuliye Akmal Bal aye ich
AUDITORLIK XULOSALARIDA AUDITORLARNING PROFESSIONAL MULOHAZALARNING
ASOSLILIGINI ANIQLASH AHAMIYATI .......................................................................................................120
Pa piye Jaxongi Ilxomjono ich
YASHIL IQTISODIYOTDA YASHIL MOLIYALASHTIRISH: NAZARIY VA AMALIYOT UYGʻUNLIGI ........... 126
Xaliko S. X.
MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT2025-yil, noyab . № 11-son
5
MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS
TURISTIK KORXONALARDA BREND KAPITALINI BAHOLASH ................................................................ 131
Zu a o Akmal Gulamiddino ich
AYOLLAR ISH BILAN BANDLIGINI OSHIRISHDA KASANACHILIKNING AHAMIYATI .............................. 141
Eshqobulo a Cha os O‘ oq qizi
ПРАВОВОЕ РЕГУЛИРОВАНИЕ ИНВЕСТИЦИОННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В РЕСПУБЛИКЕ
УЗБЕКИСТАН .............................................................................................................................................. 148
Алимова Дилафруз
O‘ZBEKISTON UZUMCHILIK KORXONALARINING EKSPORT MARKETING STRATEGIYALARINI
TAKOMILLASHTIRISHDA YASHIL INNOVATSIYALAR VA TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI ..................... 153
Usmono a Diyo a Mahmud qizi
RAQAMLI MOLIYAVIY XIZMATLAR TRANSFORMATSIYASI SHAROITIDA SOLIQ BOSHQARUVI
SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI ........................................................................................ 161
Radjabo Umu zoq Ablakulo ich
ЦИФРОВАЯ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЭНЕРГЕТИЧЕСКОГО СЕКТОРА РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН:
РОЛЬ ИНФОРМАЦИОННО-КОММУНИКАЦИОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ПОВЫШЕНИИ
ЭФФЕКТИВНОСТИ ЭНЕРГЕТИКИ ............................................................................................................165
Аллаева Г.Ж.
THE IMPORTANCE OF STRESS TESTING AND ITS IMPLEMENTATION IN COMMERCIAL BANKS
OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN ........................................................................................................169
Mama o a Se a a
MINTAQADA SANOAT KORXONALARI SALOHIYATI VA RAQOBATBARDOSHLIGINI
OSHIRISHNING INNOVATSION KO‘RSATKICHLARI ................................................................................. 175
Nabiye G‘ulom Abdisalomo ich
IJTIMOIY SOHA INVESTISIYA LOYIHALARINI DAVLAT–XUSUSIY SHERIKLIK ASOSIDA
MOLIYALASHTIRISHDA RISKLARNI BOSHQARISHNING XORIJ TAJRIBALARI ..................................... 185
E gashe Axmadjon Maxmudjon o‘g‘li
YASHIL BANK MAHSULOTLARIDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI QO‘LLASH ISTIQBOLLARI .......... 189
Mahmudo Ulugʻbek Da ono ich
KICHIK BIZNESDA XUSUSIY VA UMUMIY AXBOROT TIZIMLARI INTEGRATSIYASI .............................. 193
Na uz-zoda Layli Bax iyo o na
O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIGA TO‘G‘RIDAN-TO‘G‘RI XORIJIY INVESTITSIYALARNI
JALB QILISH MEXANIZMINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI ................................................................. 197
Mama kulo a Nadi a Maxkamo na
JAHON AMALIYOTIDA TASHABBUSLI BUDJETLASHTIRISHNING KONSEPTUAL
YOʻNALISHLARI...........................................................................................................................................203
Xamido Xabibullo Xikma ulla oʻgʻli
РАЗВИТИЕ УПРАВЛЕНЧЕСКОГО УЧЁТА В УСЛОВИЯХ ЦИФРОВИЗАЦИИ МАЛОГО БИЗНЕСА
КАК ФАКТОР ПЕРЕХОДА К “ЗЕЛЁНОЙ” ЭКОНОМИКЕ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН.......................... 210
Бозорова Озода Рахимовна
TEMIRBETON KO‘RRIKLARDAGI BURDALANGIN BETONDAN OLINGAN CHAQIQ TOSHNI
KOMPLEKS TADQIQOT QILISH..................................................................................................................222
Salixano Saidxon Salixano ich, Kenjaye Temu bek Olimjono ich
KICHIK BIZNES VA XUSUSIY TADBIRKORLIKDA YASHIRIN IQTISODIYOTNI ANIQLASH
USULLARI VA SOF FOYDA KO‘RSATKICHIDA AKS ETISH YO‘LLARI ...................................................... 226
Ma lyano Muza a Yusupo ich
MAMLAKATIMIZ BANKLARIDA FOIZ RISKILARI MUAMMOLARI VA ILMIY-TAHLILI ............................... 230
Isako .J.Ya
QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARINI EKSPORTGA YO‘NALTIRISHDA IQTISODIY
BARQARORLIK TUSHUNCHASINING NAZARIY ASOSLARI VA BAHOLASH MEZONLARI .................... 238
Fax iddino Bah iddin
MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT 2025-yil, noyab . № 11-son
6
MUNDARIJA СОДЕРЖАНИЕ CONTENTS
TOʻQIMACHILIK SANOATIDA SUNʼIY VA KIMYOVIY TOLALARNING IQTISODIY AFZALLIKLARI .......... 243
Raximo Fu qa Jalolo ich
BUXORO VILOYATIDA CHARM-POYABZAL TARMOG‘I RAQOBATBARDOSHLIGINI OSHIRISH
STRATEGIYASI ............................................................................................................................................249
Rahmono Xu shid Xay iddino ich, A oye a Meh igiyo Ilhom qizi
KORXONALARDA BUXGALTERIYA HISOBI VA UNI YURITISH TARTIBINI TAKOMILLASHTIRISH ......... 254
M.I.Mu odo a
SOLIQ SIYOSATI ORQALI AHOLI DAROMADLARINI RAG‘BATLANTIRISH MEXANIZMLARI ......... 258
Uzoqo Suh objon Do‘sma o‘g‘li
INNOVATSION VA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA LOGISTIK XIZMATLAR
KORXONALARINING IQTISODIY SAMARADORLIGI TAHLILI...................................................................264
Xalimo Ja lonbek Shax iyo o ich
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA SOLIQ TIZIMIDA RAQAMLASHTIRISHNI TAKOMILLASHTIRISH
ORQALI SOLIQLARNI UNDIRISHNING METODOLOGIK MUAMMOLARI ................................................ 271
Muxammado Nodi Ka imo ich
KICHIK BIZNES SUBYEKTLARI FAOLIYATIDA EKSPORTBOP MAHSULOTLAR ISHLAB
CHIQARISH JARAYONLARINI TAKOMILLASHTIRISH ORQALI SAMARADORLIKNI OSHIRISH ............ 277
Boymi zaye Zoki jon Mash abboye ich
IQTISODIYOT VA TA’LIM BOSHQARUVI: O‘ZBEKISTONDA TA’LIM BRENDINGI UCHUN
IQTISODIY JIHATLAR .................................................................................................................................. 282
Dil uza Shoki o a
OLIY TA’LIM SOHASIDA DAVLAT-XUSUSIY SHERIKLIK TIZIMINI TAKOMILLASHTIRISH ....................... 291
Raximjono a Shohsanam Baxodi o na
O‘ZBEKISTON BANKLARIDA RAQAMLI TRANSFORMATSIYANI INSON KAPITALI RIVOJI BILAN
UYG‘UNLASHTIRISH: INSTITUTSIONAL YONDASHUV ............................................................................ 295
Xush aq o Nodi bek Nomoz oʻgʻli
SUN’IY INTELLEKT ASOSIDA MOLIYAVIY STRESS-TEST TIZIMINI YARATISH
METODOLOGIYASI ..................................................................................................................................... 299
Zaynu dino Ismoil Sama iddin o‘g‘li
HOZIRGI SHAROITDA BANK FAOLIYATIDA RISKLARNI BOSHQARISH TIZIMINING
INSTITUTSIONAL MEXANIZMLARI ............................................................................................................ 303
Maliko a Dil abo Mumino na, Shaka o a Kumush Fax iddin qizi
MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT
303
2025-yil, noyab . № 11-son
HOZIRGI SHAROITDA BANK FAOLIYATIDA
RISKLARNI BOSHQARISH TIZIMINING
INSTITUTSIONAL MEXANIZMLARI
Maliko a Dil abo Mumino na
Toshken Kimyo Xalqa o Uni e si e i
Sama qand iliali, “Iq isodiyo ” ka ed asi do sen i, i. . .d.
Email: [email p o ec ed]
Shaka o a Kumush Fax iddin qizi
Toshken Kimyo Xalqa o Uni e si e i Sama qand ilialining magis an i
Email: [email p o ec ed]
Anno a siya. Ushbu maqolada hozi gi sha oi da bank aoliya ida iskla ni boshqa ish izimining ins i u sional mexanizmla i
chuqu ahlil qilingan. Bank izimida iskla ni sama ali boshqa ish moliya iy ba qa o likni a’minlash, mijozla ishonchini
oshi ish a iq isodiyo da moliya iy inqi ozla ning oldini olishda muhim o‘ in u adi. Tadqiqo da isk-menejmen izimining
ashkiliy uzilmasi, no ma i -huquqiy asosla i, ichki nazo a a audi mexanizmla i, shuningdek, Ma kaziy bankning
nazo a unksiyala i o‘ ganilgan. Maqolada xalqa o aj iba asosida O‘zbekis on bank izimi uchun zamona iy ins i u sional
yondashu la , iskla ni baholashda aqamli exnologiyala a sun’iy in ellek imkoniya la i ahlil e ilgan. Na ijada, iskla ni
boshqa ish izimini yanada akomillash i ish uchun amaliy akli la ishlab chiqilgan.
Kali so‘zla : bank izimi, isk-menejmen , ins i u sional mexanizmla , moliya iy ba qa o lik, ichki nazo a , huquqiy-me’yo iy
asos, Ma kaziy bank, aqamli exnologiyala .
Abs ac . This pape p o ides an in-dep h analysis o he ins i u ional mechanisms o he isk managemen sys em
in mode n banking ope a ions. E ec i e isk managemen plays a i al ole in ensu ing inancial s abili y, enhancing
cus ome us , and p e en ing inancial c ises. The s udy examines he o ganiza ional s uc u e o isk managemen ,
i s legal and egula o y amewo k, in e nal con ol and audi mechanisms, as well as he supe iso y ole o he Cen al
Bank. Based on in e na ional bes p ac ices, he a icle explo es mode n ins i u ional app oaches and he use o digi al
echnologies and a i icial in elligence in isk assessmen . P ac ical ecommenda ions o imp o ing he ins i u ional isk
managemen sys em in banks a e also p oposed.
Keywo ds: banking sys em, isk managemen , ins i u ional mechanisms, inancial s abili y, in e nal con ol, egula o y
amewo k, Cen al Bank, digi al echnologies.
Аннотация. В данной статье подробно рассмотрены институциональные механизмы системы управления рисками
в банковской деятельности в современных условиях. Эффективное управление рисками в банковской системе
играет ключевую роль в обеспечении финансовой стабильности, повышении доверия клиентов и предотвращении
финансовых кризисов. В исследовании анализируются организационная структура системы риск-менеджмента,
нормативно-правовые основы, внутренний контроль и аудит, а также надзорная функция Центрального банка.
На основе международного опыта рассмотрены современные институциональные подходы и возможности
использования цифровых технологий и искусственного интеллекта в оценке рисков. В заключение предложены
практические рекомендации по совершенствованию системы управления рисками.
Ключевые слова: банковская система, управление рисками, институциональные механизмы, финансовая
стабильность, внутренний контроль, нормативно-правовая база, Центральный банк, цифровые технологии.
KIRISH
So‘nggi yilla da global moliya bozo la ida yuz be ayo gan o‘zga ishla , geosiyosiy xa omilla ining
kuchayishi, iq isodiy inqi ozla ning ak o lanishi a aqamli exnologiyala ning jadal i ojlanishi bank izimi
oldiga yangi chaqi iqla ni qo‘ymoqda. Ayniqsa, iskla ni boshqa ishning sama ali ins i u sional mexanizmla ini
ya a ish bugungi kunda bank aoliya ining ba qa o ligi a aqoba ba doshligini a’minlashda hal qilu chi omilga
aylanmoqda.
MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT
304
2025-yil, noyab . № 11-son
Bank izimi — bu na aqa moliya iy osi achilikni amalga oshi u chi, balki mamlaka iq isodiyo ining
umumiy ba qa o ligini a’minlo chi s a egik sek o hisoblanadi. Shu sababli, bankla aoliya ida yuzaga
keladigan k edi , lik idlik, oiz, alyu a, ope a sion, s a egik hamda epu a sion iskla ni sama ali boshqa ish
bugungi kunning eng dolza b masalala idan bi idi .
Riskla ni boshqa ish izimi sama ali ishlashi uchun uni qo‘llab-qu a lo chi ins i u sional asosla —
ya’ni qonunchilik bazasi, no ma i -huquqiy hujja la , Ma kaziy bank nazo a i, ichki nazo a a audi izimla i,
shuningdek xalqa o s anda la ga mos me odologik yondashu la ma jud bo‘lishi za u . Aynan ushbu omilla
isk-menejmen izimining ins i u sional poyde o ini ashkil e adi.
O‘zbekis on Respublikasida so‘nggi yilla da bank izimini isloh qilish, aqoba ni kuchay i ish a iskla ni
boshqa ish sohasida bi qa o muhim isloho la amalga oshi ildi. 2022–2026-yilla ga mo‘ljallangan Yangi
O‘zbekis onning a aqqiyo s a egiyasida bank izimida moliya iy ba qa o likni a’minlash asosiy maqsadla dan
bi i si a ida belgilangan.
Shu sababli, bank iskla ini boshqa ishning ins i u sional asosla ini akomillash i ish, ula ni zamona iy
boshqa u exnologiyala i a aqamli yechimla bilan uyg‘unlash i ish za u a i o ib bo moqda.
Mazku maqolaning dolza bligi shundaki, unda bank aoliya ida iskla ni boshqa ish izimining ins i u sional
mexanizmla i, ula ning amaldagi sama ado ligi, xalqa o aj iba bilan aqqoslanishi hamda O‘zbekis on bank
izimi sha oi ida akomillash i ish yo‘nalishla i ilmiy asosda yo i iladi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLAR SHARHI
Bank aoliya ida iskla ni boshqa ish izimining ins i u sional mexanizmla i bo‘yicha xalqa o ilmiy adabiyo la
iskla ni aniqlash, baholash a kamay i ish s a egiyala ining akomillashu i, a ibga solish izimining
e olyu siyasi hamda bank sek o idagi ba qa o lik omilla ini chuqu ahlil qiladi. Bank o In e na ional Se lemen s
omonidan e’lon qilinadigan hisobo la , xususan Basel Commi ee on Banking Supe ision ma e ialla i,
k edi iski, lik idlik iski, bozo iski a ope a sion iskla ni boshqa ishda ins i u sional me’yo la ning alohida
ahamiya ga ega ekanini a’kidlaydi. Basel III alabla ida kapi al ye a liligi, lik idlik qoidala i a mak op udensial
nazo a izimi iskla ni kamay i ishda asosiy mexanizm si a ida ko‘ sa iladi.
Jahon banki a Xalqa o alyu a jamg‘a masi omonidan olib bo ilgan adqiqo la da bank izimining
ba qa o ligini a’minlashda iskla ni boshqa ish ja ayonining ins i u sional sama ado ligi, ichki nazo a
izimla i a nazo a o ganla ining mus ahkam akola i muhim omil si a ida qayd e iladi. IMF Financial S abili y
Assessmen hisobo la ida ko po a i boshqa u , mus aqil isk-komi e la i, s ess- es me odologiyala i a ichki
audi ning si a ko‘ sa kichla i bank sek o idagi isk p o iliga sezila li a’si ko‘ sa ishi qayd e ilgan.
Akademik adabiyo la da ham bank iskla ini boshqa ish mexanizmla ining mohiya i keng yo i ilgan.
F ede ic S. Mishkin moliya iy ins i u la ba qa o ligini a’minlashda egulya i siyosa a ins i u la ning izimli
iskni kamay i ishdagi olini asoslaydi. An hony Saunde s a Ma cia Co ne bank iskla ini boshqa ish
ja ayonida di e si ika siya s a egiyala i, kapi al s uk u asini op imallash i ish a bozo in izomini kuchay i ish
mexanizmla ini ba a sil ahlil qiladi. Xa ie F eixas a Jean-Cha les Roche bank nazo a i, axbo o
assime iyasi, a ibga solish siyosa i a iskla ni baholash me odologiyala ining ins i u sional asosla ini ilmiy
asosda yo i adi.
So‘nggi yilla da aqamli ans o ma siya bank iskla ini boshqa ish izimini sezila li da ajada o‘zga i moqda.
Deloi e a McKinsey omonidan chop e ilgan ahlilla da sun’iy in ellek , Big Da a anali ikasi, eal aq
moni o ingi a a oma lash i ilgan isk-modella ins i u sional mexanizmla ni kuchay i ayo gani, ayniqsa k edi
sco ingi, AML/CFT moni o ingi a aud-de ek siya izimla ida sama ado likni oshi ayo gani ko‘ sa iladi. Fin ech
sohasidagi ilmiy adqiqo la da Raghu am Rajan a Douglas Diamond bankla aoliya ida iskla ni kamay i u chi
yangi ins i u sional osi ala — ochiq banking izimi, aqamli iden i ika siya a pla o ma asosidagi nazo a
modella ining shakllanayo ganini a’kidlaydi.
Ma kaziy Osiyo a O‘zbekis on bo‘yicha ilmiy manbala da, xususan Jahon banki a IMFning min aqa iy
hisobo la ida, bank izimida iskla ni boshqa ish ins i u la i kapi al ye a liligi, oiz s a kala i bo‘yicha a akkalchilik,
lik idlik ko‘ sa kichla i a mak op udensial nazo a ning akomillashu i o qali mus ahkamlanayo gani ko‘ sa ib
o‘ iladi. O‘zbekis on Ma kaziy banki omonidan e’lon qilinayo gan yillik moliya iy ba qa o lik hisobo la ida
s ess- es la , isk-moni o ing pla o mala i a egulya i alabla dagi o‘zga ishla ins i u sional mexanizmla ni
akomillash i ishga xizma qilayo gani yo i ilgan.
Umuman olganda, ma jud adabiyo la bank aoliya ida iskla ni boshqa ish ins i u la i sama ado ligini
oshi ish uchun kuchli egulya i baza, zamona iy exnologiyala ga asoslangan moni o ing izimla i, malakali
kad la a sha o ko po a i boshqa u mexanizmla ining o‘za o uyg‘unlashu i hal qilu chi omil ekanini
ko‘ sa adi.
MUHANDISLIK VA IQTISODIYOT
305
2025-yil, noyab . № 11-son
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqo ning maqsadi — bank izimidagi isk-menejmen izimini ins i u sional jiha dan mus ahkamlash,
aqamli inno a siyala ni jo iy e ish a ba qa o moliya iy muhi ni shakllan i ishga qa a ilgan amaliy akli la
ishlab chiqishdan ibo a .
Tadqiqo me odologiyasi — bank izimidagi isk-menejmen izimini ins i u sional i ojlan i ish a aqamli
inno a siyala asosida akomillash i ishga doi ilmiy asosla ni aniqlashda izimli, ahliliy a aqqoslama
yondashu la dan oydalanildi. Tadqiqo ja ayonida empi ik a iq isodiy-s a is ik usulla yo damida ijo a
bankla ining moliya iy ko‘ sa kichla i, k edi po eli uzilmasi hamda lik idlik da ajala i ahlil qilindi. Shuningdek,
ekspe baholash usuli o qali mu axassisla ning ik -mulohazala i o‘ ganilib, xalqa o s anda la (Basel
me’yo la i) bilan solish i ma ahlil olib bo ildi.
Olingan na ijala asosida iskla ni sama ali boshqa ish, bankla ning ba qa o aoliya ini a’minlash a
inno a sion yondashu la ni jo iy e ish bo‘yicha ilmiy-amaliy xulosala ishlab chiqildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Bank aoliya idagi iskla — bu qa zla ning qay a ilmasligi, lik idlik anqisligi, oiz a alyu a ku sla i
o‘zga ishi, ope a sion a epu a sion xa la dan kelib chiqadigan salbiy moliya iy oqiba la di . Ushbu iskla ni
sama ali boshqa ish bank izimining ba qa o ligini a’minlash, moliya iy inqi ozla ning oldini olish a mijozla
ishonchini oshi ish uchun za u .
Ins i u sional mexanizmla — bu iskla ni boshqa ish izimini a ibga solu chi no ma i -huquqiy, ashkiliy
a me odologik asosla majmui. Ula quyidagila ni o‘z ichiga oladi:
• no ma i -huquqiy baza (Qonunla , Fa monla , Ma kaziy bank qa o la i);
• Ma kaziy bankning nazo a a egulya o lik unksiyala i;
• ijo a bankla ida ichki nazo a a audi mexanizmla i;
• xalqa o s anda la a a siyala (Basel III, ICAAP).
Ins i u sional mexanizmla bank iskla ini izimli, doimiy a sha o nazo a qilish imkonini be adi. O‘zbekis on
Respublikasi bank izimida isk-menejmen ning no ma i -huquqiy asosla i quyidagi hujja la bilan belgilanadi:
• “Bankla a bank aoliya i o‘g‘ isida”gi Qonun;
• Ma kaziy bank qa o la i a eglamen la i, jumladan k edi iskla ini baholash a kapi allik ye a liligi
bo‘yicha s anda la .
Ma kaziy bank ijo a bankla ida iskla ni baholash a boshqa ish ja ayonini nazo a qiladi, kapi al ye a liligi
a lik idlik ko‘ sa kichla ini moni o ing qiladi hamda s ess- es a scena io ahlilla ini alab e adi.
Tijo a bankla ida iskla ni boshqa ishning sama ali mexanizmi si a ida ichki nazo a a audi izimi alohida
ahamiya ga ega. Bu izim quyidagila ni o‘z ichiga oladi:
1. iskla ni aniqlash a baholash ja ayoni;
2. ope a sion a moliya iy xa olikla ni e a aniqlash;
3. ichki audi o ganla i omonidan mus aqil ekshi u la o‘ kazish;
4. qa o qabul qilish ja ayonida sha o likni a’minlash.
Ichki nazo a mexanizmla i bankning moliya iy ba qa o ligini mus ahkamlash, i ibga lik a no o‘g‘ i
moliya iy qa o la iskini kamay i ishga yo dam be adi.
Bank iskla ini boshqa ishda xalqa o aj iba ham muhim o‘ in u adi. Basel III s anda la i bankla ni kapi al
ye a liligi, lik idlik a isk-menejmen bo‘yicha qa ’iy alabla bilan a’minlaydi. Shuningdek, ICAAP (In e nal
Capi al Adequacy Assessmen P ocess) izimi bankla ga o‘z isk-p o illa ini baholash a s a egik ejala ni
shakllan i ish imkonini be adi.
Zamona iy yondashu la quyidagila ni o‘z ichiga oladi:
• s a is ik modella (VaR) — bozo iskla ini miqdo iy baholash;
• s ess- es lash a scena io ahlil — eks emal aziya la da bankning ba qa o ligini aniqlash;
• Mon e-Ka lo simulya siyasi — isk na ijala ini eh imollik asosida p ognozlash;
• Big Da a a AI exnologiyala i — k edi a ope a sion iskla ni eal aq ejimida kuza ish, i ibga likni
e a aniqlash.
Ushbu yondashu la O‘zbekis on bank izimida isk-menejmen ning sama ado ligini oshi ish, moliya iy
ba qa o likni a’minlash a xalqa o alabla bilan moslashishga xizma qiladi.
So‘nggi yilla da O‘zbekis on ijo a bankla ida iskla ni boshqa ish izimi mode niza siyalanmoqda:
• aqamli moni o ing izimla i jo iy e ilmoqda;
• s ess- es a scena io ahlilla amaliyo ga a biq qilinmoqda;
• Ma kaziy bank nazo a i o qali iskla ni eal aq ejimida kuza ish amalga oshi ilmoqda;
• xodimla malakasini oshi ish a xalqa o se i ika lash das u la i a biq qilinmoqda.
