Inno a i e scien i ic esea ch
P oceedings o he XIX In e na ional Scien i ic and P ac ical Con e ence
6-7 No embe 2025
To on o. Canada
2025
UDC 001.1
BBC 1
XIX In e na ional Scien i ic and P ac ical Con e ence «Inno a i e scien i ic esea ch»,
No embe 6-7, 2025, To on o. Canada. 81 p.
ISBN 978-92-44514-75-7
DOI h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17591330
Publishe : «Wo ld o Con e ences»
Main o ganiza ion:
Edi o : Ta mo Vesik
Layou : Asko Laa
The con e ence ma e ials a e in he public domain unde he CC BY-NC 4.0 In e na-
ional license.
The publishe is no esponsible o he ma e ials published in he collec ion. All ma-
e ials a e p o ided in he au ho 's edi ion and exp ess he pe sonal posi ion o he pa -
icipan o he con e ence.
The sample o he ci a ion o publica ion is: Tsyganko V.D. NEUROCOMPUTER
GENETIC "CONTINUUM OF MUTANT NUCLEOTIDES" IN THE FORM OF SILI-
CON NANOELECTRONIC ARTIFICIAL "LIVING MATTER"// Inno a i e scien i ic
esea ch. P oceedings o he XIX In e na ional Scien i ic and P ac ical Con e ence.
To on o. Canada. 2025. Pp. 5-9. URL: h ps://con e ence-w.com/
Con ac in o ma ion
Websi e: h ps://con e ence-w.com/
E-mail: can@con e ence-w.com
Con en
Ag icul u al sciences
Aladdin Sadigo
STUDYING THE GENETIC RESOURCES OF APPLE PLANTS IN AZERBAIJAN AND INVOLVING THEM INTO THE
SELECTION PROGRAM
5
Chemical sciences
Namazo a Ta ana Ilga
METHYLATİON OF PHENOL WİTH ACİD CATALYSTS, STUDY OF THE MECHANİSM OF THE CATALYST
6
Economic sciences
Fa ma Rzaye a
OVERCONFIDENCE AND INVESTMENT DECISIONS FROM THE PERSPECTIVE OF BEHAVIORAL ECONOMICS
11
Manana Ma iadash ili, Da i Mepa ish ili
ENSURING THE SOCIO-ECONOMIC SECURITY OF THE HEALTHCARE SYSTEM IN TERMS OF IMPROVING THE
RESOURCE POTENTIAL OF HEALTHCARE
15
Jona Ma ashi, Nikollaq Pano
THE ROLE OF FINANCIAL ASYMMETRY IN THE ALBANIAN ECONOMY AND IN THE BALKAN REGION
18
Geological and mine alogical sciences
Se bina E.V., Bochka e V.A.
PIMIENTA AND AGUA NUEVA SHALE FORMATIONS DEVELOPMENT AND ENERGETIC TRANSFORMATION IN
MEXICO
25
Ma hema ical sciences
Mazhi Zh.B., Rus emo a K.Zh., Abdimanapo a P.B., Shinikulo a G.N., Umbe beko A.T.
THE LEVEL OF DISTANCE LEARNING IN THE DEVELOPMENT OF THE EDUCATIONAL PROCESS IN THE ENGI-
NEERING EDUCATION SYSTEM
36
Medical sciences
Oyku Bice , Gulsen Huseyno a, Gunel Sul ano a
ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND MODERN MEDICINE
38
A man Khozhaye , Dina Alishe a, Shukh a Pazilo , Gulna Onalbeko a, Madina Mi zaye a, Madina Tu suno a
LARYNGEAL CANCER: CONTEMPORARY CHALLENGES AND POSSIBILITIES
40
Pedagogical sciences
Eleni Anas asopoulou, E angelia Mi oyanni, Theo ania Ly in zi, A hina Spanou, T iada Kapo a
CULTIVATING 21ST-CENTURY SKILLS THROUGH DIGITAL PEDAGOGIES IN PRIMARY EDUCATION
49
Eleni Anas asopoulou, Lou ida Kons an ina, A hina Spanou, T iada Kapo a
TECHNOLOGY-ENHANCED INCLUSION IN PRIMARY EDUCATION: RETHINKING ACCESS, EQUITY, AND
EMPOWERMENT
53
Majido Mobil Kamil, Rzaye a Qe en il Zeygam
DIGITAL TRANSFORMATION OF EDUCATION AND THE NEW ROLE OF THE TEACHER IN THE ERA OF
ARTIFICIAL INTELLIGENCE
57
QINGGELE, Ak amo a,Aliya
THE ROLE OF HIGHER EDUCATION MANAGEMENT TECHNOLOGIES IN ENHANCING LEARNING OUTCOMES:
A COMPARATIVE ANALYSIS OF UNIVERSITIES IN KAZAKHSTAN AND CHINA
61
Philological sciences
Rakhshanda Fa ukh Seyido a
THEORETICAL BASIS OF TEACHING VOCABULARY
64
Se inj Ahmado a
THE PHILOSOPHICAL WEIGHT OF "SIMPLE LANGUAGE" IN RAMIZ RÖVŞAN'S POETRY (EXPANDED VERSION
WITH QUOTATIONS)
69
Physical sciences
Haciye a Lala, Abbaso a Gul akin
AANALYSIS OF STABLE STRUCTURES OF DIPEPTIDE MOLECULES
71
Technical sciences
Amangeldy Fa had, Oksikbay Nu daule , Kauymbae Rakhimzhan
THE CURRENT STATE OF THE PROBLEM OF TEXTILE MATERIALS
75
Vala o Ja a Sha ke o ich
VOLTE SIGNALING CHALLENGES: SOLUTIONS THROUGH NETWORK INFRASTRUCTURE OPTIMIZATION AND
PROTOCOL ENHANCEMENT
79
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
5
Ag icul u al sciences
STUDYING THE GENETIC RESOURCES OF APPLE PLANTS IN AZERBAIJAN AND INVOLV-
ING THEM INTO THE SELECTION PROGRAM
Aladdin Sadigo
Scien i ic Resea ch Ins i u e o F ui - and Tea-g owing, Minis y o Ag icul u e, Za dabi se lemen , Guba,
Aze baijan
Abs ac
Conside ing ha his o ically, wild o ms o Aze baijani pome ui plan s ha e been widely dis ibu ed
and ha he popula ion o he egion has used hese o ms o a ious pu poses om ime o ime and has
de eloped hem in o cul i a ed a ie ies, scien i ic esea ch has been conduc ed on hese plan s in a ious
aspec s.
Due o i s di e se clima ic condi ions and highly adap i e cha ac e is ics, he apple ee occupies a spe-
cial place among o he ui plan s.
Ag icul u e plays a majo ole in he de elopmen o he economy o he Republic o Aze baijan. F ui
g owing is one o he main b anches o ag icul u e and accoun s o app oxima ely 17.1% o he o al c op
p oduc ion in he epublic, 62.2% o he o cha ds in ou coun y a e apple o cha ds.
S a ing in 1932, he i s wo k on apple selec ion was s a ed in Aze baijan by P.A. Ryabchenko and
P.V. Kuzne so . Resea che s c ea ed a la ge hyb id seed und o apple using local and in oduced a ie ies as
pa en al pai s.
The e a e mo e han 500 a ie ies o apple plan s in he exis ing o cha ds o ou epublic, including he
ollowing a ie ies: - Baba apple, Qabaq apple, Qi mizi sib, Rajabi, Shi ine sib, Abi apple, Aq apple, A azbeyi,
Babek, Boz apple, Ahmadi, Gi de shi in, Nasimi apple, Ci Haji, Akba i, Eyyubi, Qa a u sh, Qishliq ki mizi
Cibi , Qizil Ahmadi, Sa i u sh, Shikhi cani; in oduced: - A kad, Apo , As akhanskoye beloye, A gus-
o skaya, Ba gozali, Bel lo chinayka, Bo o inka, Melba, Papi o ka, Sla yanka, U a ed, An ono ka, An-
ono ka chinayka, Mckin osh, Sla a pobidi elyam, Aland sinab, Boyken, Sa i sinab, Simi enko enne , Sosikoli
enne , Champagne enne , An ono ka, Golden Delicious, Wagne p izo oy, S a k imson and selec ion o he
Scien i ic Resea ch Ins i u e o F ui G owing and Tea G owing: - Abshe on apple, Fahima, Golden Shi an,
Shahdag, Sheki enne , Shi an mishki, Shi an aji, Summe hono , Aze baijan, G een apple, Whi e enne ,
A zu, Badami, Al an Guba, Guba enne , Michu inchi, Nail, Ne chila a hadiyya, Naila, Sha g, Sha ag, Va an
apple, Ta a a li, e c. apple a ie ies. In o de o elimina e ce ain sho comings in hose a ie ies, by conduc -
ing " e-c ossing" be ween he mos e icien a ie ies o he F1 gene a ion, he ollowing a ie ies we e c ea ed
h ough a i icial selec ion: Ziya, Zi e, Fahima, Lala, Niga , Sülh, Ma a, Ul i, Va an, Nuba , Chi aggala,
Da amli, Emil, El in, Payizlıq Guba, Qishlıq Guba, Zum ud, Elda , Makhme i, Nu an, Se inj, Sada , Sahil,
Sa an, Shab an, Gobus an, Za a , e c., which bloom a he same ime, ipen a di e en imes (summe , au-
umn, win e ), ha e e ile pollen, a e ela i ely sho in heigh compa ed o he pa en pai s, yield quickly,
ha e high as e quali y, ha e an a ac i e appea ance, and equi e li le applica ion o chemical p epa a ions
in e ms o sol ing ecological p oblems. They a e p omising and su pass egionalized a ie ies by 8-12% in
e ms o high quali y indica o s. These a ie ies ob ained a e mainly plan ed on MM 106 oo s ock in a 4 x 3
m plan ing scheme, wi h an a e age yield o 10-30 ons pe hec a e, an a e age ui mass o 110-140 g, e-
sis ance o diseases and pes s, o al suga con en o 6-8%, d y ma e 9-13%, acidi y 0.45-0.64%, i amin “C”
con en 3.7-5.7 mg%, and as ing alues o 4.6-4.9 poin s. The o al ege a ion leng h o he a ie ies is 224-
231 days, and he o al e ec i e ai empe a u e abo e +5° du ing his pe iod was 8210.4-9454.5. Mos o
hese a ie ies ob ained h ough selec ion a e es ed a he Ag icul u al Se ices Agency, and he Payizlıq
Guba, Se inj, El in a ie ies a e pa ially applied in egionalized, peasan a ms.
Keywo ds: apple, gene pool, hyb idiza ion, a ie y, applica ion, Aze baijan
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
6
Chemical sciences
METHYLATİON OF PHENOL WİTH ACİD CATALYSTS, STUDY OF THE MECHANİSM OF
THE CATALYST
Namazo a Ta ana Ilga
Sumgaı S a e Unı e sı y, Aze baıjan
ORCID ID: 0009-0005-2540-0646
Abs ac
In addi ion o he p oduc ion o c esols based on he me hyla ion o phenol, he o ma ion o coke and
he mechanism o he ca alys we e in es iga ed and s udied by applying SiO2-Al2O3, zeoli es imp egna ed
on silica e, HZSM-5, HMCM-22 and HY ca alys s o he p ocess. The na u e and densi y o su ace acid
cen e s we e s udied based on he adso p ion and in a ed spec a o py idine. All hese we e deac i a ed du ing
he eac ion, and a linea co ela ion was obse ed be ween he deac i a ion a e o he ini ial ca alys s and he
amoun o coke, which in u n esul ed in a dec ease in coke o ma ion. Based on he s udies conduc ed on he
kine ics o coking, i was de e mined ha a signi ican pa o he coke is apidly o med on he basis o he
eac an s. Only in he p esence o me hanol, a high amoun o ca bon is o med on he ca alys s, up o 0.65-
6.26. We can say his based on he examples o B ons ed acid cen e s. The amoun o coke o med du ing he
me hyla ion o phenol was up o 3.85-14.9%. This, in u n, de e mines he ole o phenol in he o ma ion o
coke. The e ec o phenol and me hanol on coke o ma ion is obse ed by in a ed spec oscopy. In he coking
samples ob ained by in oducing me hanol in o he decomposi ion eac ion, he p esence o IR abso p ion
bands o ole in compounds o med a B ons ed and Lewis acid cen e s was obse ed. Based on he s udies
conduc ed, we can say ha he IR spec a showed a oma ic and polya oma ic compounds adso bed mos ly a
Lewis acid cen e s.
Keywo ds: phenol, me hanol, c esol, alkyla ion, empe a u e, p essu e, ca alys , coke, spec um,
adso p ion, me hyla ion.
C esols a e a key p oduc ha plays an impo an ole in he syn hesis o pes icides, an ioxidan s,
he bicides, dyes, plas ics, syn he ic ubbe and ibe s. Since m-c esol is used in he chemical indus y as
an isep ics, p ese a i es, plas ic addi i es and lub ican s, he demand o his subs ance has inc eased yea by
yea and con inues o inc ease o e ime.
Fo many yea s, many s udies ha e been conduc ed o inc ease he yield and selec i i y o me a-c esol
and o p epa e ca alys s wi h high selec i i y and high ca aly ic ac i i y. In ecen yea s, alkylphenols,
especially me hyl de i a i es o c esol and xylenols, ha e been syn hesized by a ious me hods, and o cou se,
he p oduc ion o m-c esol om he alkyla ion o me hylphenols s ill e ains i s ele ance in he chemical
indus y. Phenol me hyl es e s: o ho-, me a-, pa ame hylphenols a e syn hesized om he in e ac ion o phenol
wi h me hanol. O-c esols a e ob ained om he alkyla ion o phenol wi h me hanol in he gas phase a
empe a u es o 673K and 773K in he p esence o solid ca alys s[1-5].
Cu en ly, he p oduc ion o m- and p-c esols causes many p oblems ela ed o co osion and he
nega i e impac o he used p oduc s on he en i onmen . The e o e, he p oduc ion o c esols based on he
alkyla ion o phenol wi h me hanol is ca ied ou in he p esence o acid ca alys s [6-9]. Based on he da a
ob ained, we can say ha acidic zeoli es, compa ed o alumina ca alys s, o m p oduc s such as anisole, c esols,
xylenols and me hylanisoles, e c. a ela i ely low empe a u es, and a empe a u es o 473-523K. Howe e ,
he composi ion o he p oduc depends on he na u e o he su ace acid cen e s and he s uc u e o he ca alys .
Some ca alys s some imes unde go s ong deac i a ion in alkyla ion p ocesses [10-13]. Fo his eason,
ex ensi e s udies ha e no been conduc ed on he deac i a ion o solid acids due o he as e dec ease in
ac i i y o he me hyla ion o phenol o ob ain c esol isome s. The me hyla ion o phenol wi h alkyl halides
is one o he p ocesses ha plays an impo an ole in he modi ica ion o a oma ic compounds. The p esence
o acid ca alys s in me hyla ion eac ions no only inc eases he eac ion a e and selec i i y, bu also leads o
highe yields a lowe empe a u es and p essu es. In his a icle, we ocus on he mechanism o ac ion o acid
ca alys s du ing he me hyla ion o phenol, he s uc u al s uc u es o he ca alys s and hei e ec s unde
eac ion condi ions. We de e mine he selec i i y o c esol using HMCM-22, HBEA and HZSM-5 zeoli e-
con aining ca alys s [14-17]. As we know, he special s uc u e, selec i i y and selec i i y o he HMCM-22
zeoli e-con aining ca alys a e di ec ed o a highe yield o he main p oduc s be ween p-c esol and o-c esol,
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
7
while educing he o ma ion o by-p oduc s. A dec ease in he ac i i y and selec i i y o HMCM-22 is
obse ed du ing he eac ion, and based on his obse a ion, ou s udies a e di ec ed o he me hyla ion o
phenol and mo e a en ion is paid o he dec ease in he ac i i y o he ca alys . In his a icle, we s udy he
o ma ion o coke du ing he me hyla ion o phenol and he kine ics and mechanism o he ca alys . Ou main
goal in his s udy is o de e mine he cause o coke o ma ion in he p esence o ca alys s con aining a s ong
B ons ed acid cen e (HPA/SiO2), bo h Lewis and B ons ed acid cen e s, and o es ablish a ela ionship
be ween ca alys deac i a ion and he na u e o su ace acid cen e s.
In his s udy, ca alys s wi h medium acidi y (SiO2-Al2O3) we e used in addi ion o highly ac i e
zeoli es, such as HZSM-5, HBEA, HMCM-22, and HY.
1. Gene al mechanism o he me hyla ion p ocess
Phenol molecules ha e a high elec on densi y due o he hyd oxyl g oup a ached o he a oma ic ing.
The e o e, phenols a e p one o elec ophilic a oma ic subs i u ion eac ions. Du ing he me hyla ion p ocess,
he elec ophilic me hyl g oup in e ac s wi h he a oma ic ing, leading o he o ma ion o p oduc s mainly in
he o ho- and pa a-posi ions. This selec i i y and selec i i y p ope y is explained by he elec on-dona ing
e ec o he hyd oxyl g oup: he hyd oxyl g oup inc eases he eac i i y o he a oma ic ing, ensu ing ha he
elec ophile is di ec ed mainly o he o ho- and pa a-posi ions. The me hyla ion p ocess o phenol wi h
me hanol is exp essed in he ollowing gene al eac ion:
C6H5OH+ CH3OH CH3-C6H4-OH+ H2O
The eac ion mainly p oduces o-c esol and p-c esol. The eac ion mainly occu s a high empe a u es
and in he p esence o ca alys s wi h high ca aly ic ac i i y. Me hanol is used in his p ocess as bo h a
me hyla ing eagen and a sou ce o ca bonium ions. The selec i i y and selec i i y o he eac ion depend on
he acidi y o he ca alys s, he s uc u e o he po e s uc u e, and he eac ion condi ions.
1.1.Me hanol ac i a ion mechanism
Me hanol in e ac s wi h acid cen e s o o m me hyl ions:
CH3OH+ H+ CH3OH2+ CH3++ H2O
P o on dono cen e s loca ed on he su ace o acid ca alys s in e ac wi h he me hanol molecule,
p o ona ing i and con e ing i in o a me hanol in e media e. This molecule hen dissocia es om he wa e
molecule and p oduces a highly eac i e ion. Me hanol also in e ac s wi h he elec ophilic phenol ing,
eleasing he me hyla ed p oduc . The -elec ons on he phenol ing a ack he elec ophile and empo a ily
o m a ca boca ion in e media e. The esul ing p oduc is c esol, a s able a oma ic ing p oduc upon
p o ona ion. The wa e eleased as a esul o he eac ion is emo ed, and he sys em ends wi h s able,
me hyla ed phenol p oduc s.𝜋
The eleased CH3+ ion eac s wi h he elec on- ich a oma ic ing o phenol o gi e me hyla ed p oduc s
in he o ho- and pa a- posi ions. In his p ocess, he hyd oxyl g oup in he o ho- and pa a- posi ions is mo e
eac i e due o he elec on-wi hd awing na u e o he hyd oxyl g oup. This leads o high selec i i y and
selec i i y in hese posi ions. Zeoli es a e he e ogeneous ca alys s wi h a c ys alline aluminosilica e s uc u e,
cha ac e ized by high po osi y and egula po e diame e s. Mo deni e and ZSM-5 a e he mos widely used
zeoli es. HZSM-5 ca alys s ha e a medium-po e s uc u e and s ong B ons ed acid cen e s. They ha e a high
e ec on o ho and pa a selec i i y. H-mo deni e has wide po es and exhibi s bo h B ons ed and Lewis acid
p ope ies. The po ous s uc u e o zeoli es ensu es di usion and selec i e elease o eac ion p oduc s. This
inc eases bo h con e sion and selec i i y. The ac i i y o hese ca alys s is based on he ype o ac i e cen e s
on hei su ace, hei dis ibu ion, and hei abili y o main ain a cons an empe a u e. The po ous s uc u e o
zeoli es a ec s no only he di usion o eac an s, bu also he selec i i y o he p oduc ob ained.
1.2. Expe ience:
Ca alys p epa a ion: The HY zeoli e was p epa ed by iple ion exchange wi h ammonium chlo ide
a 353K om he la ge indus ial NaY zeoli e. The zeoli e HMCM-22 ca alys was p epa ed by he abo e-
men ioned me hod, and silica e, sodium hyd oxide, hexame hylene and wa e we e used du ing he p ocess. A
gel-like subs ance wi h a mola composi ion o SiO2/Al2O3=30, OH/SiO2=0,18 was added o a Te lon-lined
s ainless s eel au ocla e. The p ocess was ca ied ou in an o en a 423K o 7-10 days. I should be no ed ha
he samples we e i s cleaned in ai a 723K o 3 hou s, and in pa icula , 2 hou s we e spen a 573K o he
cleaning o he HPA/SiO2 sample.
1.3. Main cha ac e is ics o he ca alys :
The c ys al s uc u e o he samples is de e mined by X- ay di ac ion (XRD) me hod (using an XD-
D1 di ac ome e ).
The densi y o acid si es is pu i ied du ing he deso p ion p ocess o adso bed NH3 a 373K. Then, i is
ea ed wi h 1% NH3/He o 40 minu es a 373K, and he weakly adso bed NH3 a 373K is pu i ied wi h He
o 2 hou s, and he NH3 concen a ion is measu ed by mass spec ome y. The na u e o he su ace acid si es
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
8
o he coked ca alys s is de e mined using he py idine molecule, and he coked samples a e emo ed using an
FTIR P es ige-21 spec opho ome e . The spec a o py idine-added adso ba es a oom empe a u e and he
esul s ob ained a 298K, 423K, 573K and 723K a e compa ed.
1.4. Ca alys es ing: Samples a e hea ed a 723K in he p esence o ai o 2 hou s be o e he eac ion,
and he alkyla ion o phenol wi h me hanol in he gas phase in he p esence o ni ogen a 473K is ca ied ou
in a ixed ube eac o . Ca aly ic p ocesses a e ca ied ou a di e en imes and samples a e collec ed e e y
20 minu es. The emo ed gases a e placed in a de ec o , and om he e in o columns wi h a leng h o 30 m
and an in e nal diame e o 0.32 mm. A e he eac ion, he weakly adso bed and also he eac an and he
eac ion p oduc s a e deso bed. The modi ica ion o phenol and me hanol is calcula ed acco ding o he
ollowing o mula:
XP,M=(Y0P,M-YP,M)/Y0P,M
He e, Y0P and Y0M a e he mole ac ions o phenol and me hanol en e ing he eac o , and YP and
YM a e he mole ac ions o phenol and me hanol emo ed.
1.5. Phenol me hyla ion p ocess: ac i i y and p oduc dis ibu ion.
The main p oduc s ob ained om he alkyla ion o phenol wi h me hanol a e c esols, anisole, and
xylenols.
Figu e 3.
Figu e 3 shows he ime dependence o he con e sion (XP) and selec i i y (Si) o phenol syn hesized a
473K. The alkyla ion eac ion o phenol wi h me hanol p oceeds in wo di ec ions: in o-alkyla ion, phenol is
con e ed o anisole, and in C-alkyla ion, o-c esol and p-c esol a e di ec ly sepa a ed. M-c esol is ob ained
by he sequen ial isome iza ion o o- and p-c esols.
HZSM-5 and HMCM-22 zeoli es ha e simila ac i i y and selec i i y, so hey ha e acidic p ope ies.
The s udies conduc ed mainly e ealed ha he HBEA ca alys had signi ican ly lowe ac i i y han HY.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
15
ENSURING THE SOCIO-ECONOMIC SECURITY OF THE HEALTHCARE SYSTEM IN TERMS
OF IMPROVING THE RESOURCE POTENTIAL OF HEALTHCARE
Manana Ma iadash ili
MD. PhD. P o esso
Geo gian Na ional Uni e si y.
Facul y o Medicine
Tbilisi. Geo gia.
Da i Mepa ish ili
In i ed P o esso
Ilia S a e Uni e si y.
Tbilisi. Geo gia
Abs ac
The socio-economic secu i y o he heal hca e sys em, including public heal h, depends on he s a e's
inno a i e le el, he de elopmen o he esou ce po en ial o heal hca e, including pe sonnel, inancial, e c.
The socio-economic secu i y o heal hca e sys em depends on he p o ision o esou ces o he
heal hca e sys em, he le el o in as uc u e de elopmen in he heal hca e sys em, he gua an ee o access o
quali y medical se ices and he p o ision o sus ainable inno a i e de elopmen o he sys em in acco dance
wi h u u e needs. F om his i can be concluded ha he socio-economic secu i y o heal hca e is he s a e o
he sys em in which esis ance o a ious ypes o h ea s is main ained.
Keywo ds: social-economic secu i y, heal hca e sys em, esou ce po en ial o heal hca e.
Na ional secu i y
Na ional secu i y can be de ined as he s a e o he na ional socio-economic sys em, which ensu es he
p o ec ion o he in e es s o man, socie y, he s a e, he cou se o sus ainable socio-economic de elopmen
p ocesses h ough imely iden i ica ion and neu aliza ion o exis ing and possible h ea s o na ional in e es s.
A cha ac e is ic o economic secu i y in he na ional secu i y sys em is he ac ha economic secu i y
p o ides he possibili y o implemen ing o he ypes o na ional secu i y, including: social, mili a y,
in o ma ional, echnical, en i onmen al, e c.
The s a e should be able o p o ide a le el o secu i y ha ensu es in e nal and ex e nal s abili y, which
is necessa y o he no mal unc ioning o economic ac i i y, he coun y's ac i e pa icipa ion in he
in e na ional di ision o labo and compe i i eness.
I does no ma e wha heal hca e sys em inancing p ocedu e is adop ed in he coun y, he abo e
unc ions ha we ha e conside ed a e implemen ed e e ywhe e o a g ea e o lesse ex en . The cos o each
implemen ed unc ion may di e . A model ha shows he in e ela ionships be ween each elemen o he
sys em will help o unde s and he mechanism o he sys em's ope a ion.
The main ypes o socio-economic secu i y
Socio-economic secu i y is a s a e o he economy ha ensu es he s abili y o he socio-economic
sys em om h ea s, suppo s he p ocesses o ep oduc ion, p o ides condi ions o sus ainable socio-
economic de elopmen , c ea es condi ions o mee ing he needs o man, socie y and he s a e.
The inc ease in spending and in es men s in he heal hca e sec o undoub edly c ea es a posi i e
economic e ec . This is bo h he c ea ion o new jobs, and he s imula ion o he use o medical se ices due
o hei quali y and accessibili y, inc easing he po en ial o human capi al, which is in ol ed in all a eas o
he economy.
The main ypes o socio-economic secu i y include inancial, mac oeconomic, o eign economic,
indus ial, scien i ic and echnological, in es men , ene gy, social, demog aphic sphe es.
As a ule, he economic secu i y o he s a e unc ions as a sys em, he main unc ions o which a e
di ided in o i e g oups: p o ec i e, egula o y, p e en i e, inno a i e and social.
M. G ossman de ines heal h as a consume p oduc and as a capi al good. Heal h is di ec ly pa o he
use ul unc ion o a pe son. As capi al, heal h educes he numbe o sick days and, acco dingly, inc eases he
numbe o days o bo h ma ke and non- esiden ial ac i i ies. Thus, ensu ing a high le el o public heal h
a ec s a pe son's use ulness, no only due o he pleasu e o his well-being, bu also because i inc eases he
abili y o wo k (and, consequen ly, o ea n a p o i ). People inhe i an ini ial s ock o heal h, which de e io a es
o e ime, bu hey can in es in main aining and enhancing i . The e o e, he demand o heal h ca e is de i ed
om he demand o heal h.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
16
Scien is s Kim and Lau conduc ed a s udy in 4 Paci ic coun ies, whe e eliable in o ma ion was
a ailable on physical capi al s ocks. In e ms o modeling, he impac o heal h on g ow h a es o demand and
a lexible app oach o unc ional o m emphasizes he o m o he ela ionship be ween, including human
capi al and he ou come, economic de elopmen .
I should be no ed ha in es men s in he heal hca e sys em, i aken om he pe spec i e o human
capi al de elopmen , a e as necessa y as in es men s in ma e ial p oduc ion, since he heal hca e sys em
ensu es he p ese a ion, s eng hening and es o a ion o he physical and spi i ual heal h o he popula ion,
c ea es he coun y's p oduc ion po en ial, and ac i ely pa icipa es in he o ma ion o na ional income (by
sa ing and inc easing indi idual and public unds).
E ec i eness and he sa e y o medical ca e
In he condi ions o he e ec i e unc ioning o heal h ca e sys ems, he o ma ion o he s uc u e o
he concep o na ional, social and socio-economic secu i y is especially necessa y o hei o mal ins i u ional,
i.e. s a e, le el and speci ic ype. Also a his le el, goals can be dis inguished: heal h imp o emen , heal h
main enance, diagnosis and ea men , whe e he main ask will be con ac wi h a speci ic pa ien .
In 2018, a o um was held in Tokyo o imp o e he e ec i eness o medical ca e and he sa e y o
pa ien s' heal h. The main ask o he o um was o aise awa eness o he p oblem o pa ien sa e y. The
adop ed decla a ion, based on Resolu ion 55.18 o he Wo ld Heal h Assembly, calls o "paying as much
a en ion as possible o pa ien sa e y" and "de eloping and s eng hening e idence-based measu es necessa y
o imp o e pa ien sa e y and heal h ca e, including d ug moni o ing, medical de ices and echnologies".
S. Vloda sik no es he dualism o he heal hca e sys em in e ms o eal and concep ual app oaches. On
he one hand, i , as pa o a single social sys em o a pa icula s a e, is clea ly de ined, consis en and o de ed.
F om a concep ual poin o iew, he heal hca e sys em is a schema ic app oxima ion o eali y, i s model.
The e o e, he scien is o mula es he ollowing de ini ion o he heal hca e sys em: “The sys em as a
whole is a se o in e connec ed pa s, ha is, people, p ocesses, p oduc s, se ices, which a e ela ed o one
goal” . A he same ime, he ollowing componen s o he sys em cha ac e is ic o he p o ision o medical
se ices a e necessa y: i s ins i u ional p inciples; objec s o he sys em (medical o ganiza ions); Na ional
speci ics and no ms o medical se ice p o ision gene ally accep ed in socie y”.
This b oad unde s anding o he heal hca e sys em b ings i close o he concep o he heal hca e
sys em, which, in u n, leads o he conclusion ha an elemen o he heal hca e sys em is he ins i u ional
componen o he heal hca e sys em.
Uni e sali y o heal hca e as a sys em
Acco ding o in e na ional expe ience, i we alk abou he uni e sali y o heal hca e as a sys em, hen
i mus mee ce ain c i e ia. Fi s , his is he possibili y o cons an imp o emen o he sys em, using bo h
ma ke and ins i u ional mechanisms, as well as achie ing a su icien le el o hei independence. Second,
his is he de e mina ion o he di ec ions, scales, as well as objec s and subjec s o sys em imp o emen . Thi d,
his is he in eg a ion o he heal hca e sys em wi h o he social sys ems.
T adi ionally, in pos -So ie coun ies, whe e The Ma xis app oach o assessing na ional income
domina ed, i was belie ed ha na ional weal h was c ea ed only in he ma e ial sphe e. Since heal hca e
belongs o he in angible sphe e, i was belie ed ha he e was no inc ease in na ional income in his sphe e,
and i was pe cei ed ha heal hca e spending is one o he ways o consume public goods and was conside ed
as a necessa y budge a y cons ain . This leads o nega i e accumula ion p ocesses and a dec ease in o e all
well-being.
Acco ding o he ecommenda ions o he Wo ld Heal h O ganiza ion, he heal hca e sys em ope a es
a ound h ee pilla s o se ice deli e y: heal h p o ec ion, disease p e en ion and heal h p omo ion (WORLD
HEALTH ORGANIZATION).
The e ec i e unc ioning o he heal hca e sys em as a whole and each o i s le els depends on he
e ec i eness o all i s indi idual componen s. The le el ha ensu es indi idual P o iding se ices o pa ien s
wi hou c ea ing app op ia e condi ions o main aining heal h, p e en ing diseases, e c., is unlikely o be.
Componen s o he heal hca e sys em socio-economic secu i y
In o de o he economic secu i y s uc u e o he heal hca e sys em o be sound, i should include
se e al componen s:
• Financial - sol ency o medical o ganiza ions, liquidi y o asse s o medical o ganiza ions, op imal
capi al s uc u e;
• Pe sonnel - c ea ion o condi ions and p o ision o medical o ganiza ions wi h highly quali ied
medical pe sonnel, as well as c ea ion o condi ions o o ganizing and ensu ing he sys em o aining and
quali ica ion imp o emen o medical pe sonnel (Omanadze.K., 2023).
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
17
• Poli ical and legal - legisla i e sphe e o ensu e he ac i i ies o medical o ganiza ions, he unc ioning
o medical o ganiza ions wi hin he amewo k o he legisla i e sphe e;
• En i onmen al p o ec ion - compliance wi h sani a y and epidemiological egula ions, s anda ds o
wo king wi h biological and haza dous was e, s ic compliance wi h legisla ion, op imiza ion o inancial cos s
in o de o educe inancial losses;
• Powe - ensu ing he sa e y o he p ope y o medical o ganiza ions, c ea ing a sys em o sa e y o
pa ien s and pe sonnel;
• Sani a y and epidemiological - ensu ing he sa e y condi ions o he ac i i ies o a medical
o ganiza ion, he possibili y o which does no exis .
Conclusions
The p oblem o socio-economic secu i y o heal h ca e is ela ed o such issues as he medical, social
and economic e ec i eness o he ac i i ies o medical o ganiza ions, e ec i e sani a y and p e en i e
measu es, he sa e y o medicines, epidemiological, e c.
Re e ences
1. Ma idash ili M., Mepa ish ili D. Financial s abili y and isk assessmen o he heal hca e
sec o in Geo gia. In e na ional Scien i ic Jou nal: Eu opean Science Re iew 7-8 2021. P emie
Publishing. Vienna. Aus ia. pages 30-34
h p://ppublishing.o g/a chi e/jou nals/337/p emie
2. Ma idash ili M. , Mepa ish ili D. An i-c isis s a egies applica ions o company in e nal con ol in
heal hca e sec o and pha maceu ical indus y. „The Eu opean Jou nal o Economics and
Managemen Sciences», Vienna, Aus ia N 2, 2020. pg. 27-30
h p://ppublishing.o g/upload/iblock/3db/Economics-2.pd
3. Ma idash ili M. , Mepa ish ili D. An i-c isis Managemen as a ool o enhancing e iciency
o inancial accoun ing and in e nal con ol sys ems in heal h ca e companies. XXII In e na ional
Scien i ic and P ac ical Con e ence «Social and Economic Aspec s o Educa ion in Mode n Socie y», Feb ua y
25. 2020, Wa saw, Poland. Con e ence ma e ials pages 16-20. h p://a chi e.ws-con e ence.com/books/
4. Ma idash ili M. , Mepa ish ili D. Rela ionship be ween he in e nal con ol and an i-c isis
managemen in pha maceu ical companies. IX In e na ional Con e ence "Science and Socie y – Me hods
and P oblems o P ac ical Applica ion", Vancou e , Hamil on, Canada. Feb ua y 15, 2020. Con e ence
ma e ials-pages 81-85
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
18
THE ROLE OF FINANCIAL ASYMMETRY IN THE ALBANIAN ECONOMY AND IN THE
BALKAN REGION
Jona Ma ashi
PhD., Medi e anean Uni e si y o Albania
Nikollaq Pano
Assoc. P o . D ., Medi e anean Uni e si y o Albania
Abs ac
Albania p esen s a unique case in he Wes e n Balkans due o i s dual-cu ency na u e. Al hough he
Albanian cu ency (lek) emains he o icial cu ency, a signi ican sha e o economic ac i i y de ac o akes
place in eu os. This phenomenon, known as “Mone a y Asymme y,” exp esses a pa ial eu oiza ion p ocess
ha e lec s he in e play be ween ma ke o ces, mone a y policy, and egional inancial in eg a ion. I is a
sou ce o s uc u al weakness, because he inancial sys em depends on a o eign cu ency, and simul aneously
i is a s a egic oppo uni y o enhance mac oeconomic c edibili y and con e ge owa d eu o-a ea s anda ds.
In he b oade con ex , inancial asymme y emains a common challenge o Wes e n Balkan coun ies, wo
o which use eu o as hei na ional cu ency (Koso o and Mon eneg o) and o he s ha e ain na ional
cu encies bu ha e economies s ongly in luenced by he eu o. This dependence cons ains he mone a y
policy space o cen al banks, inc eases exposu e o ex e nal shocks, and highligh s ins i u ional weaknesses
in building s able inancial ma ke s. Ne e heless, i o e s excellen oppo uni ies because i spu s inancial
in eg a ion and consolida es mac oeconomic discipline, c ea ing condi ions o g adual con e gence wi h he
Eu opean Union. The s udy uses a combined his o ical and empi ical app oach, analyzing economic da a
du ing in e na ional c ises, including he 2008 inancial c isis, he 2011 so e eign deb c isis, e c. Th ough a
c oss- egional compa a i e analysis, he pape aims o iden i y he challenges and oppo uni ies ha inancial
asymme y c ea es o he s abili y o Albania’s mone a y sys em and i s ole wi hin he economic a chi ec u e
o he Sou hwes e n Balkans.
Keywo ds: Mone a y models, B e on Woods, dolla iza ion, Bank o Albania, economic c ises,
in e na ional mone a y sys em, empi ical me hodology, e c.
I. INTRODUCTION
The poli ical and economic changes in Eas e n Eu ope a e he 1990s, accompanied by he collapse o
he So ie bloc, igge ed a undamen al ans o ma ion o he in e na ional mone a y sys em. The ansi ion
om an old, bipola wo ld economy o a single sys em domina ed by he Uni ed S a es consolida ed he
posi ion o he U.S. dolla as he global hegemonic cu ency. This ansi ion led o u he cen aliza ion and
s eng hening o he dolla ’s in luence in in e na ional inance and signi ican ly deepened he mone a y
asymme y o he U.S. dolla .
Changes in “mone a y sys ems” we e accompanied by he e o ma ing o “mone a y models,” di ec ly
a ec ing inancial ma ke s. The ising weigh o capi al ma ke s and inancial globaliza ion b ough new
challenges o economic s abili y, o cing cen al banks o adop mo e lexible policies and mo e sophis ica ed
in e en ion ins umen s. In his con ex , inancial asymme y eme ged as a new dimension o inequali y
be ween de eloped economies and hose in ansi ion, including he Wes e n Balkan coun ies. In Albania’s
case, inancial asymme y akes a pa icula o m h ough he p ocess o pa ial eu oiza ion. Al hough he lek
is he o icial cu ency, a la ge pa o he economy ope a es in eu os. This c ea es a sensi i e dependence on
ex e nal mone a y policies and limi s he Bank o Albania’s abili y o in luence he economy h ough
adi ional mone a y policy ins umen s. A he same ime, i e lec s ma ke con idence in he s abili y o he
eu o and cons i u es an oppo uni y o deepe in eg a ion in o Eu opean inancial ma ke s.
This s udy analyzes he ole o inancial asymme y in he Albanian economy and in he Wes e n
Balkans h ough a his o ical and empi ical lens, seeking o unde s and how hese de elopmen s ha e
in luenced inancial-s abili y s a egies and he egion’s p epa a ion o in eg a ion in o he Eu opean mone a y
sys em.
II. STUDY METHODOLOGY
Analyzing he ole o inancial asymme y in Albania and in he Wes e n Balkans equi es an in eg a ed
me hodological app oach combining heo e ical, empi ical, and c oss- egional compa a i e analysis. Because
inancial asymme y is a complex and mul idimensional phenomenon, i encompasses in e ac ions among
mone a y policy, he s uc u e o inancial ma ke s, mac oeconomic s abili y, and Eu opean in eg a ion
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
19
p ocesses. The s udy elies on a mixed-me hods app oach, allowing in e p e a ion o bo h quali a i e and
quan i a i e da a.
The heo e ical and concep ual app oach is de eloped by ou lining an analy ical amewo k based on
he in e na ional li e a u e on eu oiza ion, mone a y dependence, and inancial asymme y in small de eloping
economies. Resea ch om Mundell (1973) and F iedman (1963, 1982), as well as he “Op imum Cu ency
A eas” (OCA) heo ies, a e used o unde s and he ad an ages and cos s o mone a y dependence. This
amewo k is complemen ed by con empo a y li e a u e on “ inancial asymme y” and “mone a y
dependence,” which helps iden i y he ins i u ional and s uc u al dimensions o he phenomenon in he
Wes e n Balkan con ex .
The quali a i e and ins i u ional analysis will ocus on he policies o he Bank o Albania and he
egion’s cen al banks. This includes e iewing s a egic documen s, inancial-s abili y epo s, mone a y
s a emen s, and annual publica ions o unde s and how na ional ins i u ions add ess mone a y dependence and
i s impac on inancial s abili y. A con en analysis will help iden i y simila i ies and ins i u ional di e ences
in policy app oaches.
The s udy also applies a c oss- egional compa a i e app oach, analyzing how Albania is posi ioned
ela i e o o he Wes e n Balkan coun ies wi h espec o inancial asymme y dynamics. Such compa ison
makes i possible o iden i y common pa e ns o mone a y dependence as well as speci ic elemen s ela ed o
domes ic economic s uc u es and he le el o in eg a ion in o Eu opean ma ke s.
The me hodology’s goal is o build an in e p e i e amewo k explaining how inancial asymme y
a ec s: mac oeconomic s abili y, he e ec i eness o mone a y policy, inancial-in eg a ion p ocesses in he
egion, and he esilience o he banking sys em. Combining heo e ical, empi ical and ins i u ional app oaches
will o e a balanced iew o he challenges and oppo uni ies ha inancial asymme y c ea es o Albania
and he Wes e n Balkans, linking he phenomenon o b oade de elopmen s in he Eu opean and global
mone a y sys em.
III. RESEARCH QUESTION AND HYPOTHESES
The phenomenon o inancial asymme y in Albania and he Wes e n Balkans aises a se ies o impo an
issues ela ed o how dependence on o eign cu encies, especially he eu o, a ec s mac oeconomic s abili y,
he e ec i eness o mone a y policy, and he ou look o inancial in eg a ion. D awing on he exis ing
li e a u e on eu oiza ion and mone a y-dependence heo ies, his s udy aims o analyze he ela ionships
be ween he deg ee o inancial asymme y and he economic pe o mance o coun ies in he egion. In his
con ex , he main esea ch ques ion is:
• How does inancial asymme y a ec mac oeconomic s abili y and he e ec i eness o mone a y
policy in Albania and in Wes e n Balkan coun ies?
A suppo ing ques ion ha complemen s he analysis is:
• Does pa ial eu oiza ion cons i u e an obs acle o he mone a y independence o Wes e n Balkan
coun ies, o an ins umen o enhancing mac oeconomic c edibili y and inancial in eg a ion?
F om hese ques ions a ise he ollowing esea ch hypo heses:
• Main hypo hesis (H1): A highe deg ee o inancial asymme y nega i ely a ec s he e ec i eness
o mone a y policy and inc eases he dependence o egional economies on eu o-a ea mone a y policies.
• Suppo ing hypo hesis (H2): A high le el o eu oiza ion con ibu es o sho - e m p ice s abili y bu
educes mac oeconomic lexibili y du ing c isis pe iods.
These hypo heses will be es ed h ough econome ic and compa a i e analysis be ween Albania and
o he Wes e n Balkan coun ies, aiming o e eal he causal links be ween mone a y dependence and egional
economic esilience.
IV. LITERATURE REVIEW AND THEORETICAL CONTEXT
The collapse o he B e on Woods Ag eemen (1944–1971) ma ked he end o a egula ed and
p edic able in e na ional mone a y sys em (Angjeli, 2024). The ea e , he wo ld mo ed o a sys em o lexible
exchange a es, wi h no cen al mechanism o egula e balance. I is p ecisely his absence o a global egula o
ha c ea es asymme y: coun ies wi h s ong cu encies (such as he dolla and he eu o) gain an unwa an ed
ad an age, while small economies su e om unp edic able exchange- a e luc ua ions and he in luence o
o eign mone a y policies. Thus, oday’s mone a y asymme y is a di ec consequence o he b eakdown o
ha sys em in which gold was he basis o mone a y ci cula ion.
Mundell (1973) had ea lie an icipa ed he mechanisms ha would be ac i a ed a e mone a y
libe aliza ion. These de elopmen s gained global scale a e 1982 wi h he economic policies pu sued by
Ronald Reagan in he U.S. and Ma ga e Tha che in he U.K. Mundell con ibu ed signi ican ly o shaping
mone a is heo ies and unde s anding he new dynamics o he global mone a y sys em a e he all o he
p e ious B e on Woods egime. This pe iod also saw he inc eased ole o in e na ional ins i u ions such as
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
20
he In e na ional Mone a y Fund (IMF) and he Wo ld Bank, which began o ha e g ea e in luence in
managing c ises and egula ing he global inancial sys em.
Kindlebe ge (1986) o e ed an in-dep h analysis o he ole o he U.S. dolla ’s mone a y asymme y,
emphasizing he impac o mone a y policies in he pos -1980s pe iod. In he same ein, Eicheng een (1996)
no es ha he decoupling o he dolla om he gold s anda d and he mo e owa d eely loa ing cu encies
c ea ed e ile g ound o he eme gence o in e na ional c ises. He analyzes in de ail he e olu ion o he
in e na ional mone a y sys em a e he disman ling o he B e on Woods s uc u e. Alongside s uc u al
changes in he mone a y sys em, new ideas sp ead abou managing mone a y policy, led by he mone a is
school. One o he mos p ominen igu es o his app oach, Nobel lau ea e Mil on F iedman, con ibu ed o a
new pe spec i e on he impac o ee mone a y policies and he impo ance o con olling in la ion,
pa icula ly a e he B e on Woods pe iod. Acco ding o him, he libe aliza ion o inancial ma ke s and he
ee mo emen o cu encies we e essen ial o a mo e e icien economic sys em.
Helleine (1994) analyzes his ansi ion om a cen alized sys em owa d a s uc u e a o ing global
inance, due o apid ma ke and capi al libe aliza ion. In he same spi i , S igli z (2002) deepens he analysis
by examining he impac ha globaliza ion and libe aliza ion had on na ional economies and mone a y policies
a e B e on Woods. The esea ch om K ugman b ough an analysis o he impac o in e na ional policies
and economic in eg a ion on he de elopmen o he global mone a y sys em, emphasizing he g owing
impo ance o he common cu ency, he eu o, and he ole ha he Eu opean Union played in building a
common mone a y a ea. Acco ding o him, he eu o ma ked a key momen because i was one o he ew cases
in his o y—and he only one a e Wo ld Wa II—when he c ea ion o a “mone a y model” was able o build
a “mone a y sys em.”
I is b oadly accep ed ha since 2000, bo h he U.S. Fede al Rese e and he Eu opean Cen al Bank
(ECB) ha e played impo an oles in s abilizing global inancial ma ke s. Du ing inancial c ises, such as
hose in 2008, 2011, and 2020, cen al banks used quan i a i e easing (QE) and low in e es a es o s imula e
g ow h and main ain s abili y in he in e na ional mone a y sys em.
In Albanian economy con ex , he main p oblem is no simply he exis ence o eu oiza ion bu he
asymme y in he ansmission o Bank o Albania (BoA) mone a y-policy signals. When he BoA lowe s
policy a es o s imula e he economy, he e ec is no e ec i ely ansmi ed o a la ge pa o he sys em
because eu o-denomina ed loans a e linked o he EURIBOR a e, which is se by he Eu opean Cen al Bank
(ECB). This makes domes ic mone a y policy “unbalanced” and ine ec i e. He ea s eu oiza ion as a
symp om o a deepe issue: a lack o us in ins i u ions and in he domes ic cu ency. The asymme y lies in
he ac ha he BoA loses i s p ima y policy ool ( he in e es a e) o managing money supply and demand
in he economy. E ec i e con ol o money is decen alized and ans e ed o he ECB, wi hou being pa o
ha au ho i y. On he o he hand, we can say his also ep esen s a new oppo uni y o egional de elopmen
a a ime when Koso o and Mon eneg o ha e he eu o as hei o icial cu ency and o he Balkan coun ies
ou side he EU a e p epa ing o in eg a e in o he Eu opean inancial sys em.
V. ANALYSIS AND DISCUSSION
The key indica o s o inancial asymme y in igu es can be analyzed using he da a below. The key
indica o s such as o eign-cu ency deposi s in he Sou heas Eu opean coun ies, he le el o loans in hose
coun ies, and he exchange a e a e aken as basic assessing elemen s.
The i s elemen analyzed is o eign-cu ency deposi s. Thei si ua ion o 2023 is p esen ed in he ollowing
able. Table 1. Fo eign-cu ency deposi s in WB, 2023
Sou ce: Da a p ocessed by he espec i e coun ies’ cen al banks.
I should be no ed ha Koso o and Mon eneg o ha e he eu o as hei na ional cu ency; he e o e, hei
o eign-cu ency deposi s a e e y low and consis mainly o dolla s and pounds s e ling. Albania anks i s
0%
10%
20%
30%
40%
50%
Deposi s in Eu o (% o o al deposi s)
Wes e n Balkan Coun ies
Deposi s in
Eu o (% o
o al deposi s)
Albania
45%
No h Macedonia
42%
Se bia
28%
Bosnia and He zego ina
38%
Koso a (in non-eu o cu ency)
0.8%
Mon eneg o ( in non-eu o
cu ency )
1.5%
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
21
in eu o-denomina ed deposi s, bu i is also e iden ha o he coun ies such as No h Macedonia and Bosnia
and He zego ina ha e high le els o eu o deposi s. This highligh s a high dependence o he economy on
mone a y asymme y bu simul aneously s imula es o he elemen s ela ed o he balance o paymen s and
o eign in es men . Se bia is an excep ion, wi h a lowe pe cen age and a mo e balanced asymme y.
Ano he impo an indica o o mone a y asymme y is “loans issued in eu os”, p esen ed in Table 2.
Table 2. Eu o-denomina ed loans in WB coun ies
Sou ce: Da a p ocessed by he espec i e coun ies’ cen al banks.
Albania and No h Macedonia eme ge as he coun ies wi h he highes exposu e o eu o-denomina ed
loans. This shows a deep dependence o hei inancial sys ems on a o eign cu ency, which makes hem
highly sensi i e o ECB mone a y-policy decisions and o EURIBOR luc ua ions. Bosnia and He zego ina is
in an in e media e posi ion. I s unique sys em o “can oniza ion” and he igh link o he domes ic cu ency
( he Con e ible Ma k) o he eu o con ibu e o his conside able le el o eu oiza ion. Se bia is a special case,
wi h a ma kedly lowe pe cen age. This is he esul o delibe a e and success ul policies by he Na ional Bank
o Se bia o educe dependence on he eu o h ough measu es such as:
• Requi emen s and condi ions on he use o o eign cu encies domes ically, especially in e ail
ansac ions;
• P omo ion o ixed- a e dina loans;
• Con inuous ma ke in e en ions o s abilize he dina .
Ano he e y in e es ing consequence o inancial asymme y is he exchange a e o domes ic
cu encies agains he eu o in hese coun ies. In his analysis we lea e aside Koso o and Mon eneg o because
hey ha e he eu o as hei na ional cu ency Table 3.).
Table 3. Change in he exchange a e, Janua y 2021 – Decembe 2024
Coun y & Cu ency
Cu ency Sys em
Ex. Ra e beginning
o 2021
Local Cu ency/
Eu o
Ex. Ra e a he
end o 2024
Local Cu ency/
Eu o
Changes in
% 2021-2024
Albania (LEK-ALL)
Floa ing Ex. Ra e wi h
in e en ion by he Cen al
Bank
123,7
98,14
26,04%
Se bia (Dina - RSD)
Floa ing Ex. Ra e wi h
in e en ion by he Cen al
Bank
117,131
116,641
0,42%
No h Macedonia (Dena -
MKD)
Fix Ex. Ra em igidly
main ained (de ac o peg)
60,9379
61,0822
-0,24%
Bosnia and He zego ina
(Con e ible Ma k - BAM)
(Cu ency Boa d ) Sys em
1,95583
1,95583
0,00%
The igu es abo e show ha Albania has a end o s eng hening o he domes ic cu ency, condi ioned
by he ollowing main ac o s:
• Rising e enues om ou ism and o he expo ed se ices (cons uc ion o o eigne s and ou wa d-
o ien ed se ices such as ga men p ocessing and IT se ices);
• G ow h in emi ances, which emains an impo an sou ce o o eign cu ency;
• In lows o o eign in es men , p ima ily om Albanians who ha e li ed ab oad o many yea s.
The Bank o Albania’s policy o pu chasing o eign cu ency o inc ease ese es and o cu b he lek’s
apid app ecia ion—which could ha m he compe i i eness o domes ic expo e s—has had a limi ed impac .
In Se bia, he s abili y o he dina is a co e pa o he NBS s a egy. The RSD has emained ela i ely
s able o e he pas decade, a phenomenon no able compa ed wi h la ge luc ua ions in o he Wes e n Balkan
cu encies. This mone a y s abili y is linked o se e al in e wined economic, ins i u ional, and poli ical ac o s
ha ha e c ea ed a las ing balance in Se bia’s FX ma ke . The main ones a e:
0% 20% 40% 60%
Albania
Se bia
Deposi s in Eu o (% e o als)
Loan g an ed in Eu o in
Wes e n Balkan Coun ies
Deposi s in
Eu o (% e
o als)
Albania
57%
No h Macedonia
48%
Se bia
28%
Bosnia and He cego ina
43%
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
22
• A p uden mone a y policy by he Na ional Bank o Se bia ollowing a managed- loa egime,
in e ening o smoo h la ge swings wi hou a i icially ixing he a e—boos ing ma ke con idence and
p e en ing unexpec ed de alua ions;
• Rela i ely high o eign-exchange ese es—o en exceeding €20 billion—gi ing he cen al bank
oom o e ec i e in e en ions when specula i e p essu e o demand o o eign cu ency ises; ese es
s eng hened by s eady FDI in lows, especially om Ge many, I aly, and Hunga y;
• Fiscal discipline and in la ion con ol: he budge de ici has been kep manageable and public deb
below 55% o GDP, ein o cing mac o c edibili y; in la ion— hough a ec ed by ex e nal ac o s such as
ene gy and ood p ices—has been gene ally kep in check h ough coo dina ed mone a y and iscal policies;
• S uc u ally, s eady FX ea nings om expo s—especially au os, IT, and ag icul u e—c ea e a
con inuous FX low ha helps balance eu o demand, educing p essu e on he dina e en du ing geopoli ical
unce ain y (e.g., he wa in Uk aine o egional ensions);
• Finally, ela i e poli ical s abili y and g adual EU-in eg a ion ha e imp o ed pe cep ions o he
Se bian economy’s esilience. The combina ion o cau ious mone a y policy, s ong FX in lows, and a
disciplined iscal amewo k has kep he dina no ably mo e s able han o he egional cu encies.
F om he able abo e, he s abili y o No h Macedonia’s dena (MKD) s ands ou as one o he coun y’s
mos consis en mac oeconomic achie emen s in ecen yea s. Unlike o he Balkan coun ies, No h
Macedonia ollows a ixed exchange- a e policy agains he eu o, which has ensu ed s ong p ice s abili y. This
esilience esul s om a combina ion o ins i u ional, economic, and poli ical ac o s ha ha e c ea ed a
p edic able and s able mone a y en i onmen . Key ac o s include:
• A ixed- a e egime agains he eu o. The Na ional Bank o he Republic o No h Macedonia
(NBRNM) has kep he a e a oughly 61.5 dena s pe eu o since 1995, main aining i wi h ac i e FX-ma ke
in e en ions. This model—simila o a cu ency boa d hough mo e lexible—has c ea ed s ong s abili y and
ealis ic expec a ions o b oade mac oeconomic s abili y. High FX ese es and conse a i e mone a y
managemen ha e been he pilla s o his s abili y. The cen al bank holds ese es co e ing se e al mon hs o
impo s, gua an eeing he abili y o de end he peg a all imes. These ese es a e ed by emi ances, s able
expo s (especially ex iles and au o indus y), and o eign capi al in lows in o manu ac u ing sec o s.
• Ano he impo an ac o is iscal discipline and he e o owa d g adual EU in eg a ion. Macedonian
go e nmen s ha e gene ally pu sued cau ious budge policy, wi h de ici s and public deb a sus ainable le els
(usually below 60% o GDP). This has s eng hened con idence in mone a y-policy sus ainabili y and educed
isks o domes ic p essu e on he exchange a e. S ong ade links wi h he EU also make he economy
na u ally o ien ed owa d he eu o as he e e ence cu ency; since o e 75% o ade is wi h EU membe s,
main aining a ixed a e helps s abilize he ade balance and a oid FX isks o expo e s.
• Finally, high con idence in he domes ic cu ency has educed specula i e p essu es and consolida ed
he dena ’s ole as a s able means o paymen . O e all, he combina ion o a ixed exchange- a e policy, iscal
discipline, solid ese es, and close in eg a ion wi h he Eu opean economy explains why he dena emains
one o he mos s able cu encies in he Wes e n Balkans.
The exchange a e o Bosnia and He zego ina’s Con e ible Ma k (BAM) is among he mos s able in
he egion, as he coun y ollows a cu ency-boa d sys em ha pegs he cu ency o he eu o. Es ablished a e
he wa in 1997, his mechanism aims o p ese e mone a y s abili y and es o e con idence in he inancial
sys em. Unde his model, each BAM in ci cula ion is ully backed by o eign-exchange ese es in eu os,
meaning he cen al bank canno issue money wi hou equal backing in a ha d cu ency.
This s uc u e elimina es he possibili y o ac i e mone a y policy, p e en ing go e nmen money
p in ing and con aining in la ion. As a esul , he eu o a e has emained unchanged o mo e han wo decades,
a oughly 1 eu o = 1.95583 BAM. In essence, he lack o mo emen in he BAM’s exchange a e is a di ec
consequence o he cu ency-boa d design, which gua an ees s abili y bu also limi s mone a y-policy
lexibili y du ing c ises.
VI. CONCLUSIONS
F om he analysis o he h ee key indica o s, o eign-cu ency deposi s, eu o-denomina ed loans, and
exchange- a e changes (2021–2024), he mone a y asymme y cha ac e izing Sou heas Eu opean coun ies is
clea . These da a show ha despi e economic in eg a ion and p oximi y o he eu o a ea, he egion emains
he e ogeneous in e ms o inancial asymme y. The main conclusions a e as ollows:
1. High le els o eu oiza ion in Albania and No h Macedonia indica e s ong dependence on a
o eign cu ency.
In 2023, abou 45% o deposi s and 57% o loans in Albania we e in eu os, while in No h Macedonia
he igu es we e 42% and 48%, espec i ely. This shows deep inancial asymme y be ween na ional mone a y
policy and he eal use o he eu o in he inancial sys em. In hese coun ies, he exchange a e and in e es
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
23
a es a e indi ec ly dependen on ECB policies, es ic ing he au onomy o domes ic cen al banks. In essence,
Albania and No h Macedonia ha e “pa ially eu oized” sys ems in which na ional mone a y s abili y depends
on a cu ency no con olled by domes ic au ho i ies.
2. Se bia and Bosnia ep esen wo opposing models o mone a y s abili y.
Se bia has he lowes le el o ac i e eu oiza ion (28%) and a ela i ely lexible exchange a e, well
managed by he cen al bank. This has allowed he coun y o main ain ex ao dina y dina s abili y (only a
0.42% change o e 2021–2024). By con as , Bosnia and He zego ina ope a es unde a cu ency boa d and
has a comple ely ixed a e o he eu o, wi h 0% luc ua ion. This sys em elimina es exchange- a e isk bu
d as ically limi s mone a y policy. Thus, while bo h coun ies achie e s abili y, Se bia main ains i h ough
ac i e in e en ions, and Bosnia h ough igid con e ibili y mechanisms— wo di e en pa hs ha e eal he
asymme ic na u e o mone a y con ol in he egion.
3. Koso o and Mon eneg o a e “ ully eu oized” economies—no FX isk, bu no mone a y
ins umen s.
In Koso o and Mon eneg o, using he eu o as legal ende elimina es exchange- a e isk; only 0.8% and
1.5% o deposi s, espec i ely, a e in non-eu o o eign cu encies. This ensu es ull mone a y s abili y bu
emo es any capaci y o na ional mone a y policy, since he e is no cen al bank ha can in luence money
supply o in e es a es. This “imposed” s abili y bene i s in es o s and ade bu makes he economy mo e
sensi i e o ECB cycles and he lack o mechanisms o espond o local c ises.
4. Mone a y asymme y ein o ces a “dual” spli in he egion: coun ies wi h mone a y
au onomy s. hose dependen on he eu o.
The da a show a clea di ide: Se bia and, o some ex en , No h Macedonia e ain a ce ain le el o
mone a y independence, whe eas Albania, Bosnia, Koso o, and Mon eneg o a e hea ily dependen on he
eu o. This c ea es a egional asymme y in how each coun y esponds o ex e nal shocks— o example, ECB
a e hikes. While Se bia can use he dina ’s exchange a e as a shock abso be , Bosnia and Koso o ha e no
lexibili y. This spli deepens economic di e gence and shows ha mone a y in eg a ion in Sou heas Eu ope
is une en, e lec ing no only policy choices bu also a ying le els o ins i u ional c edibili y and inancial
de elopmen .
5. Albania’s cu en posi ion ela i e o o he Wes e n Balkan mone a y sys ems is cha ac e ized
by a high deg ee o eu oiza ion.
This c ea es a dual oppo uni y o p ese e mone a y lexibili y while bene i ing om he s abili y
o e ed by linkage o he eu o. I ca e ully managed, his si ua ion can be ans o med om a sou ce o
unce ain y in o a s a egic economic ad an age.
Conc e e di ec ions o Albania o bene i and wha mus be unde aken o exploi hem, include:
o S eng hening con idence in he lek o educe eu oiza ion and inc ease he impac o mone a y
policy. Cu en ly abou 45% o deposi s and 57% o loans a e in eu os, signaling hea y o eign-cu ency
dependence ha weakens he e ec i eness o BoA policy. To capi alize on he cu en exchange- a e s abili y,
Albania should aise con idence in he lek by keeping in la ion low, de eloping domes ic lek-denomina ed
inancial ins umen s, and encou aging deposi s and loans in he domes ic cu ency h ough ax incen i es and
a o able a es. This way, Albania can e ain he bene i s o in eg a ion wi h Eu opean ma ke s wi hou losing
he abili y o espond independen ly o economic shocks.
o Using a lexible exchange a e as a bu e agains ex e nal shocks. Unlike Bosnia o No h
Macedonia, Albania has a ee- loa ing exchange- a e sys em. Combined wi h p uden mone a y policy, his
can se e as a na u al shock abso be in in e na ional c ises (e.g., ene gy-p ice spikes o eu o luc ua ions). I
he BoA uses he exchange a e ca e ully, i can p o ec expo compe i i eness and main ain p ice s abili y
wi hou sac i icing g ow h.
o Deepening inancial in eg a ion wi h he eu o a ea h ough ins i u ional e o ms. Since he eu o
plays a dominan ole in Albania’s inance and ade, he coun y should ake ad an age o his mone a y
asymme y o mo e close o EU s anda ds: s eng hen he independence and capaci ies o he BoA in line
wi h ECB p ac ices; ha monize banking and iscal egula ions wi h EU di ec i es; and encou age FDI h ough
a s able, p edic able inancial en i onmen . This would be e p epa e Albania o po en ial pa icipa ion in he
EU’s Exchange Ra e Mechanism (ERM II) in he u u e, pa ing he way o ulle mone a y in eg a ion.
o Economic di e si ica ion and educing dependence on FX in lows. High eu oiza ion o en ela es
o eliance on emi ances and ou ism, sou ces ha a e uns able in he long un. To make cu en s abili y
du able, Albania should de elop highe - alue-added expo sec o s ( echnology, ag o-p ocessing, se ices),
p omo e he use o he lek in domes ic ade and public con ac s, and imp o e ese e-managemen o balance
liquidi y wi h exchange- a e s abili y.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
24
Albania is in a a o able posi ion o combine he bene i s o in eg a ion wi h he eu o a ea and he
mone a y au onomy i s ill possesses. By s eng hening con idence in he lek, using exchange- a e lexibili y
s a egically, and s ee ing he inancial sys em owa d Eu opean s anda ds, he coun y can ans o m
eu oiza ion om a isk in o an ins umen o long- e m de elopmen and s abili y.
Re e ences
1. Angjeli, A. (2024) Ins i u ions o B e on Woods and Albania. Albanian Academy o Sciences &
MUA. Albania
2. Bank o Albania h ps://www.banko albania.o g/
3. Bo do, Michael D. & Schwa z, Anna J. (1999) The Gold S anda d and Beyond: The Rise and Fall
o he In e na ional Mone a y Sys em.
4. B oadbe y, S., & Ha ison, M. (2005). The Economics o Wo ld Wa I. Camb idge Uni e si y
P ess. 5. Eicheng een, B. (1992). Golden Fe e s: The Gold S anda d and he G ea Dep ession, 1919–
1939. Ox o d Uni e si y P ess.
6. Eicheng een, Ba y. (1996) Globalizing Capi al: A His o y o he In e na ional Mone a y Sys em.
7. F iedman, Mil on. (1963) A Mone a y His o y o he Uni ed S a es. NY, USA
8. F iedman, Mil on. (1982) Capi alism and F eedom. NY, USA
9. Ha ison, M. (1998). The Economics o Wo ld Wa II: Six G ea Powe s in In e na ional
Compa ison. Camb idge Uni e si y P ess.
10. Helleine , E ic. (1994) S a es and he Reeme gence o Global Finance: F om B e on Woods o
he 1990s.
11. In e na ional Mone a y Fund. (2021). Wo ld Economic Ou look: Managing Di e gen .
12. Kindlebe ge , Cha les P. (1986) The Wo ld in Dep ession 1929–1939.
13. K ugman, Paul. (2009) The Re u n o Dep ession Economics.
14. Mundell, Robe (1973) Mone a y Theo y: In e es , In la ion, and G ow h in he Wo ld Economy.
15. Radele , S., & Sachs, J. D. (1998). “The Eas Asian Financial C isis: Diagnosis, Remedies,
P ospec s.” B ookings Pape s on Economic Ac i i y, 1998(1), 1–90.
16. Reinha , C. M., & Rogo , K. S. (2009). This Time Is Di e en : Eigh Cen u ies o Financial
Folly. P ince on Uni e si y P ess.
17. Shille , R. J. (2000). I a ional Exube ance. P ince on Uni e si y P ess.
18. S igli z, Joseph E. (2002) Globaliza ion and I s Discon en s.
19. Ye gin, D. (1991). The P ize: The Epic Ques o Oil, Money & Powe . F ee P ess.Reco e ies, Washing on
DC, Ap il 1991.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
31
should be o ensu e compe i ion and open ma ke pa icipa ion o d illing companies, educing he a e age
cos o d illing and comple ion o 5–8 MMUSD pe well [6].
Mexico has decla ed a goal o achie e 45% o elec ici y gene a ion om enewable ene gy sou ces
(RES): sola , wind, hyd o, and o he s by 2030 [11]. Howe e , he implemen a ion o enewable ene gy p ojec s
con inues o ace se ious challenges, including aging ansmission in as uc u e, lack o ene gy s o age acil-
i ies, egula o y unce ain y o p i a e and o eign in es o s, high inancial isks, and social and en i onmen al
con lic s a p ojec si es.
While small-scale dis ibu ed sola p ojec s (e.g., oo op ins alla ions) emain economically iable e en
wi hou di ec subsidies due o ax incen i es, la ge p i a e enewable p ojec s ha e s agna ed since 2018,
ollowing he wi hd awal o go e nmen subsidies. The ede al go e nmen p io i izes building enewable
capaci y h ough he s a e-owned u ili y CFE, a he han h ough p i a e in es o s. Acco ding o Embe
(2024), he combined sha e o sola and wind powe in Mexico’s elec ici y gene a ion is ≈13% [12].
A pa icula ly ambi ious ini ia i e is he Plan Sono a, a go e nmen -led p ojec o cons uc a 1 GW
sola megas a ion. The i s 120 MW phase was launched in 2023, ye he p ojec aces public esis ance, as i
ocuses p ima ily on in as uc u e, logis ics, and li hium ex ac ion, a he han on communi y-based clean
ene gy gene a ion [13].
Al hough enewable ene gy sou ces - sola , wind, and hyd o a e o en labeled as “clean,” hei en i on-
men al impac s a e no elimina ed, bu a he ans o med. Fo example, sola panel p oduc ion equi es sig-
ni ican esou ces, including a e ea h me als, silicon, and high ene gy inpu s o smel ing and p ocessing.
Mo eo e , end-o -li e managemen o pho o ol aic (PV) panels emains an un esol ed issue: panels con ain
oxic subs ances such as lead, cadmium, and ellu ium, and hei a e age se ice li e is ~25 yea s, a e which
mos a e disca ded in o land ills. Acco ding o he IEA/IRENA Task 12 epo [13], by 2050, global PV was e
could each ~78 MM onnes. As no ed in “How o ackle he looming challenge o sola PV panel ecycling”
(PNAS, 2025) [14], only ~10% o e i ed PV panels a e cu en ly ecycled, wi h he emainde sen o land ills,
bu ial, o incine a ion. In Mexico’s Jalisco s a e, he i s PV ecycling plan is s ill unde de elopmen , p o-
jec ed o p ocess 1,000 onnes pe yea wi h in es men o ~12–15 million pesos. As a non-p o i ini ia i e, he
acili y will likely equi e s a e subsidies, ax exemp ions, o g an s, as do mos “g een” p ojec s a ea ly s ages.
Wind ene gy also en ails signi ican ma e ial inpu s - conc e e, s eel, and la ge land a eas and can a ec s
bi d popula ions and local landscapes. In 2024, he sha e o wind ene gy in Mexico’s o al gene a ion was
app oxima ely 6% [15]. Wind p ojec s ace g id, in as uc u e, and land- igh s challenges, as well as social
esis ance. A leas wo majo p ojec s: Gunaa Sica ú Wind Fa m and Ma eña Reno ables Wind P ojec wi h a
combined cos o a ound 1.5 BUSD, we e cancelled due o local and indigenous communi y p o es s [16].
Hyd opowe in Mexico is unde going s uc u al decline, d i en by aging in as uc u e, wa e sca ci y,
communi y opposi ion, and lack o in es men incen i es. Hyd oelec ic plan s a e no ully “g een,” as hey
al e i e ecosys ems, dis up ish mig a ion, and a ec local clima es. They ha e also become less eliable
ene gy sou ces, as seasonal low a ia ions can cause 30–50% ou pu educ ions du ing d ough yea s. Ac-
co ding o CONAGUA, ese oi le els ha e dec eased by 20–30% on a e age o e he pas decade, pa icu-
la ly in cen al and no he n s a es [17].
The La Pa o a p ojec (Gue e o) was suspended a e p o es s o e he po en ial looding o 17 illages
and he eloca ion o ~25,000 esiden s. Such con lic s ha e c ea ed a public pe cep ion o hyd opowe as
“socially isky”, especially ollowing ailed wind ene gy cases (e.g., Oaxaca).
Acco ding o CFE (Comisión Fede al de Elec icidad), abou 70% o Mexico’s hyd opowe plan s e-
qui e majo ehabili a ion, bu no unding has been alloca ed. Na ional ene gy s a egies ha e shi ed p io i y
owa d sola and wind, which equi e less land and ewe social nego ia ions.
P omising oppo uni ies emain only o small-scale hyd opowe (1–10 MW) in sou he n moun ain e-
gions wi h s able i e low and minimal ese lemen needs.
All o Mexico’s nuclea powe gene a ion is concen a ed in a single ope a ing acili y - he Laguna
Ve de Nuclea Powe Plan (Ve ac uz), cons uc ed in he 1980s wi h U.S. assis ance.
The plan ’s o al capaci y is 1640 MW ( wo GE BWR-5 eac o s). I emains ully dependen on o eign
echnology, equipmen , and nuclea uel, p ima ily om he Uni ed S a es and Japan. Acco ding o he IAEA
and independen indus y e iews, he a e age cos o elec ici y gene a ion a Laguna Ve de is 100–120 USD
pe MWh, compa ed o 40–50 USD pe MWh o la ge-scale sola powe p ojec s [18, 19].
Thus, nuclea ene gy emains he leas compe i i e low-ca bon sou ce in Mexico due o high capi al
cos s, uel impo dependency, and he absence o economies o scale. The e is s ill no cen alized eposi o y
o adioac i e was e; spen uel is s o ed empo a ily on-si e a Laguna Ve de. Mo eo e , Mexico lacks na-
ional legisla ion de ining a long- e m adioac i e was e managemen s a egy.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
32
Thus, he ansi ion o “g een ene gy” is no so much a pa h owa d comple e en i onmen al pu i y as
i is a sea ch o balance be ween ene gy secu i y, sus ainabili y, and minimal ecosys em dis up ion.
Acco ding o 2019 da a, Mexico anks six h globally a e he Uni ed S a es, he Philippines, Indonesia,
Tu key, and New Zealand—in ins alled geo he mal powe capaci y, which is es ima ed a 951 MW. The la ges
geo he mal plan s, Ce o P ie o II and Ce o P ie o III, each ha e an ins alled capaci y o 220 MW. Al hough
geo he mal ene gy is classi ied as enewable and g een, s udies [20, 21] indica e ha in he a ea o he Ce o
P ie o geo he mal complex (Baja Cali o nia, Mexico), me cu y concen a ions in su ace soils ange om 0.01
o 0.26 mg/kg. The same s udies epo ha geo he mal b ine leaks lead o ele a ed concen a ions o elemen s
such as a senic (up o 8 mg/L) and bo on compounds (up o 125 mg/L) bo h wi hin and up o 10 km beyond
he geo he mal ield.
These indings sugges ha geo he mal p ojec s, despi e being labeled as “ enewable and clean,” can
pose localized en i onmen al isks, including soil and wa e con amina ion by hea y me als and oxic ele-
men s. Fo Mexico whe e geo he mal ields a e si ua ed in olcanically ac i e egions, o en adjacen o u al
communi ies such esea ch holds pa icula impo ance.
Mexico has made o icial commi men s o educe g eenhouse gas (GHG) emissions by app oxima ely
35% by 2030 ela i e o he business-as-usual (BAU) scena io. En i onmen al issues, howe e , a e o en sub-
jec o poli iciza ion and specula i e in e p e a ion, o e shadowing scien i ic e idence. Recen s udies inc eas-
ingly highligh ha highe a mosphe ic CO₂ concen a ions can in ac p omo e plan biomass g ow h, a phe-
nomenon known as he CO₂ e iliza ion e ec . Acco ding o Zhu e al. (2016), ele a ed CO₂ concen a ions
exe a s ong s imula o y in luence on pho osyn hesis, leading o a global inc ease in ege a ion biomass by
app oxima ely 10% o e he pas h ee decades. This e ec has been u he con i med by o he s udies
(Donohue e al., 2013; Le Qué é e al., 2022), which obse ed accele a ed biomass accumula ion and inc eased
lea a ea index pa icula ly in semi-a id egions o he wo ld.
The Mexican go e nmen ’s en i onmen al commi men s, shaped la gely by he global g een agenda,
con as wi h cu en economic and echnical eali ies. A his s age, shale hyd oca bon p ojec s ep esen a
mo e economically and en i onmen ally a ional op ion. The p o i abili y o shale p ojec s is conside ably
highe : shale wells ypically achie e ull payback wi hin 1–2 yea s, whe eas sola and wind a ms equi e 10–
15 yea s o each b eak-e en.
Na u al gas- i ed powe plan s (Fig. 5) p oduce mo e han 60% o Mexico’s o al elec ici y gene a ion.
Fig. 5 – Elec ici y gene a ion mix in Mexico (%), IEA, Mexico 2024 [22]
A he same ime, Mexico impo s mos o i s gas om he Uni ed S a es - abou 5.5 B 3/day (2019)
h ough pipelines and ecei es lique ied na u al gas (LNG) om he U.S., Qa a , Nige ia, and Pe u. This occu s
despi e he coun y’s signi ican un apped domes ic ese es o na u al (shale) gas. Such a si ua ion c ea es a
pa adoxical dependency on ex e nal supplie s, despi e he a ailabili y o local esou ces. I ein o ces Mexico’s
ene gy ulne abili y and p ice exposu e o he U.S. ma ke while simul aneously hinde ing he de elopmen
o a sel -su icien na ional ene gy sec o and slowing he ansi ion owa d genuinely sus ainable ene gy ha
is, ene gy sys ems wi h minimal en i onmen al ex e nali ies. The elec ici y gene a ion mix e lec s he s uc-
u e o powe gene a ion by sou ce ha is, which echnologies ac ually deli e elec ici y o he na ional g id
(Table 1).
gas 62%
oil/diesel
7.4
coal 7.6
hyd o 6.2
wind 5.1
sun 6.2
nuclea 3,0
o he s 7,4
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
33
I s composi ion di ec ly mi o s a coun y’s dependence on ossil uels, he ex en o enewable ene gy
in eg a ion, clima ic and seasonal condi ions (e.g., a ia ions in hyd opowe ou pu ), and he echnological
ma u i y o i s powe sys em ( o example, he sha e o mode n combined-cycle gas u bines compa ed o
ou da ed uel-oil uni s). Table 1
Sha e o ene gy sou ces in Mexico’s elec ici y gene a ion mix (% o o al gene a ion)
Yea
Gas
%
Oil/
Diesel,
%
Coal, %
Hyd o,
%
Wind
%
Sun
%
Nuclea
%
O he s (geo-,
bio-)%
Sou ce
2000
16.7
49.2
9.2
17.3
0
0
4.5
3.1
(SENER). Balance Nacional de
Ene gía 2000
2003
54.5
12.3
13
14.5
0
0
2.4
3.2
SENER). Balance Nacional de
Ene gía 2003
2010
50.9
15.6
13.2
15.1
0.1
0
2.4
2.7
Balance Nacional de Ene gía 2010
(SENER) + IEA
2015
59.9
10.1
10.9
9.9
3
0.3
4
1.9
CEICDa a. Mexico,
(SENER 2016)
2020
60
10
5
8.5
6
3
4
3.5
Ou Wo ld in Da a / IEA 2020
2022
59
8
8
10
6
6
3
0,3
SENER PRODESEN 2023-2037
2023
61
7
5
9
9
7
3
1
IEA / Embe 2024
2024
62
7.4
7.6
6.2
5.1
6.2
3
2.5
(IEA). Mexico
2035
75
4
3
4
5
5
1
3
Au ho ’s o ecas
In he case o Mexico, he elec ici y gene a ion mix is a uly key indica o , as elec ic powe accoun s
o app oxima ely 20 % o he na ion’s inal ene gy consump ion. The s uc u e o elec ici y gene a ion is
closely linked o he ene gy policies o he s a e-owned u ili y CFE and he Minis y o Ene gy (SENER).
Howe e , he elec ici y mix only shows he composi ion o powe gene a ion—wha uels and echnologies
p oduce elec ici y.
Elec ici y i sel ep esen s only one- i h o o al ene gy use, while he emaining ≈ 80 % is associa ed
wi h o he sec o s:
• T anspo : gasoline, diesel, je uel, na u al gas, bio uels;
• Indus ial hea and s eam: oil, coal, and gas used o hea ing, smel ing, cemen , and me al p oduc ion;
• Residen ial and comme cial ene gy: cooking and hea ing uels such as gas, wood, coal, and biomass;
• Ag icul u e and ex ac i e indus ies: diesel, oil, and gas used o -g id.
Indeed, he “g een ans o ma ion” in Mexico (as elsewhe e in he wo ld) p ima ily conce ns he elec-
ici y sec o ha is, how elec ici y is p oduced. O he sec o s: anspo a ion, indus y, hea ing, and ag icul-
u e emain la gely dependen on ossil uels. In eg a ing enewable ene gy sou ces (RES) equi es new ans-
mission lines and ene gy-s o age acili ies, which means addi ional cos s. Sola p ojec s equen ly encoun e
communi y esis ance ela ed o land dispu es and leasing con lic s. In con as , o shale hyd oca bon p ojec s,
he pipeline and ansmission in as uc u e al eady exis s ( he no he n egions a e connec ed o Texas), and
no new gas-pipeline cons uc ion is equi ed, since new gas- i ed powe plan s (GTPPs) can be buil wi hin
p oducing egions such as Tamaulipas, Ve ac uz, and Tabasco. Land o shale p ojec s is o en s a e-owned,
and Pemex, he na ional oil company, ob ains access h ough ede al egula ion.
Renewables depend on sunligh and wind, equi e backup gene a ion capaci y, and ypically ely on
go e nmen subsidies. Shale gas, by con as , p o ides a s able and high-capaci y sou ce o elec ici y gene -
a ion and educes Mexico’s ene gy dependence on he Uni ed S a es. The de elopmen o he Agua Nue a and
Pimien a shale o ma ions, beginning in 2027, could allow Mexico o p oduce an addi ional 3–5 B ³/day o
gas by 2030 and o achie e long- e m gas sel -su iciency by 2033, e en enabling expo s o neighbo ing La in
Ame ican coun ies. By 2032, up o 75 % o Mexico’s elec ici y could be gene a ed om na u al gas, cu en ly
he cleanes and mos e icien ossil uel a ailable.
The e o e, he mos e ec i e and economically sound ene gy policy o Mexico in he coming decades
should ocus on he de elopmen and p oduc ion o shale hyd oca bons. This s a egy will s eng hen echno-
logical capaci y and c ea e a ounda ion o a g adual ansi ion owa d uly enewable, en i onmen ally sa e,
and low-was e ene gy sou ces, including hyd ogen, elec omagne ic, and nano-e he ene gy sys ems [23].
Conclusion
Mexico’s ene gy u u e will depend on achie ing a a ional balance be ween en i onmen al sus ainabil-
i y and na ional ene gy secu i y.
While he global g een agenda emphasizes he apid ansi ion o enewable ene gy sou ces, echnolog-
ical, economic, and in as uc u al eali ies demons a e ha ossil uels—pa icula ly shale hyd oca bons—
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
34
will emain essen ial o he coun y’s de elopmen in he medium e m.
The exploi a ion o he Pimien a and Agua Nue a shale o ma ions o e s Mexico a unique oppo uni y o
s eng hen i s domes ic ene gy base, educe dependency on impo s, and secu e he inancial esou ces needed
o he long- e m de elopmen o uly clean ene gy echnologies.
A he same ime, he expe ience o he Uni ed S a es and A gen ina shows ha mode n shale de elop-
men can be bo h economically iable and en i onmen ally esponsible when ad anced echnologies a e ap-
plied—such as di ec ional hyd aulic ac u ing, wa e ecycling, and en i onmen al moni o ing.
Fo Mexico, he adop ion o hese p ac ices would no only minimize en i onmen al isks bu also gen-
e a e ens o housands o jobs and s imula e echnological inno a ion ac oss ela ed indus ies.
By 2033, he combined p oduc ion om shale o ma ions could ully ensu e Mexico’s gas sel -su i-
ciency, and by 2040–2050 he coun y may become a ne expo e o hyd oca bons, achie ing ene gy inde-
pendence and p ice s abili y o decades ahead.
In he long un, he e enues and echnological expe ise gained om shale ene gy p ojec s can p o ide
he ounda ion o a g adual, science-based ansi ion o nex -gene a ion enewable sys ems including hyd o-
gen, elec omagne ic, and nano-e he echnologies.
Thus, Mexico’s s a egic pa h lies no in ejec ing hyd oca bons, bu in in eg a ing hem in elligen ly
in o a di e si ied, sus ainable ene gy amewo k ha balances economic e iciency, en i onmen al esponsi-
bili y, and echnological p og ess.
Re e ences
1. In e na ional Ene gy Agency. 2025. Global Ene gy Re iew 2025. Pa is: IEA.
2. Сербина Е.В. Зеленый потенциал углеводородной энергетики. // Инновационные технологии
в нефтегазовой отрасли. Проблемы устойчивого развития территорий: Сборник трудов. – Ставрополь:
Бюро новостей, 2023. – С. 496-499
3. Бочкарев В.А. Концепция освоения сланцевых углеводородов – М.: ДПК Пресс, 2021. – 332
с. h ps://doi.o g/10.25996/3923.2023.74.51.001
4. Бочкарев В.А., Бочкарев А.В. Восполняемые запасы залежей углеводородов. – М.: ОАО
«ВНИИОЭНГ». – 2017. – 276 с. h ps://doi.o g/10.61726/3912.2024.76.35.001
5. Бочкарев А.В., Бочкарев В.А. Катагенез и прогноз нефтегазоносности недр // ВНИИОЭНГ. -
2006. - 321 с. h ps://doi.o g/10.61726/9424.2024.69.60.001
6. Bochka e V., K i oboko D., Bochka e A . De elopmen o he Pimien a shale o ma ion – he
key o he g ow h o daily oil p oduc ion in Mexico. - Znans ena misel jou nal, Slo enia, 105. 2025. P. 11-
20. h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17012660
7. Bochka e V. P inciples and app oaches o he geological and geophysical s udies, De elopmen
and P oduc ion o HC shale. Danish Scien i ic Jou nal, 82, 2024. P. 9-20. h ps://doi.o g/10.5281/ze-
nodo.10899563
8. Bochka e , V.A.; K i oboko , D.M.; Bochka e , A .V. Gas po en ial o Eagle Fo d/ Agua Nue a
o ma ion in Mexico. Annali d’I alia, Scien i ic jou nal o I aly, 65, 2025. P. 11-20. h ps://doi.o g/10.5281/ze-
nodo.15089357
9. Бочкарев В.А., Сербина Е.В. Сланцевые УВ и глобальная энергетическая трансформация. //
Инновационные технологии в нефтегазовой отрасли. V Международная научно-практическая конфе-
ренция, посвященная 90-летию со дня рождения профессора Тагирова К. М.: Сборник трудов. – Став-
рополь: АГРУС Ставропольского государственного аграрного университета, 2024. – С. 42-5
10. Rica do Veiga, Ma ia Eugenia Aniasi, Raul Gu ie ez, And ea Co e Melo. E aluación del po encial
No Con encional del Ju ásico Supe io de la Cuenca Tampico Misan la. CMP, 19-22 de Junio, 2024
11. México. P esidencia de la República. Plan Nacional de Desa ollo 2025-2030. Ciudad de México:
Gobie no de México, 2024. 256 p.
12. In e na ional Ene gy Agency (IEA). Wo ld Ene gy Ou look 2023. Pa is: IEA, 2023.
13. Recycling o Disca ded Pho o ol aic Sola Modules o Me al Reco e y: A Re iew and Ou look
o he Fu u e / Nikhil Dhawan. — Ene gy & Fuels, 2022, Vol. 36, No. 24.
14. Xia, S., Yang, Y., Poon, J. P. H., e al. How o ackle he looming challenge o sola PV panel
ecycling // P oceedings o he Na ional Academy o Sciences o he Uni ed S a es o Ame ica. — 2025. —
Vol. 122, No. 27. DOI:10.1073/pnas.2417921122.
15. IMARC G oup. Mexico Wind Ene gy Ma ke Repo 2025-2033. Repo ID SR112025A24622:
h ps://www.ima cg oup.com/mexico-wind-ene gy-ma ke .
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
35
16. Ce an es Lozo nio, Edua do Jonan; Simões, And é Felipe. Social, En i onmen al and Economic
Ex e nali ies Rela ed o he Implemen a ion o Wind Ene gy P ojec s on he Is hmus o Tehuan epec. Jou nal
o Managemen and Sus ainabili y. 2022. Vol. 12, No. 1. Pp. 169-:
h ps://ideas. epec.o g/a/ibn/jmsjnl/ 12y2022i1p169.h ml.
17. Comisión Nacional del Agua. Es adís icas del Agua en México 2021: h ps:// iles.cona-
gua.gob.mx/conagua/publicaciones/Publicaciones/EAM%202021.pd .
18. ALONSO, G. Al e na i es o Financing New Nuclea Reac o s in Mexico. // IAEA Technical
Mee ing on Financing, Vienna, 2011: h ps://www-pub.iaea.o g/MTCD/publica-
ions/PDF/P1500_CD_Web/h m/pd / opic2/2S07_G.%20Alonso.pd .
19. Ene gy T acke Asia. Sola Ene gy in Mexico: h ps://ene gy acke .asia/sola -ene gy-mexico.
20. Бi kle P., Me kel B. En i onmen al Impac by Spill o Geo he mal Fluids a he Geo he mal Field
o Los Azu es, Michoacán, Mexico. Wa e Ai and Soil Pollu ion, Vol. 124, №3 (2000), pp. 371-410.
DOI:10.1023/A:1005242824628
21. Pas ana-Co al, M. A., Wakida, F. T., Ga cía-Flo es, E., Rod iguez-Mendi il, D. D., Quiñonez-
Plaza, A. & Piñon-Colin, T. D. J. (2016). Soil me cu y le els in he a ea su ounding he Ce o P ie o geo-
he mal complex, Mexico. En i onmen al Moni o ing and Assessmen , 188, 466. DOI:10.1007/s10661-016-
5474-1.
22. INTERNATIONAL ENERGY AGENCY (IEA). Mexico – Elec ici y Da a. – Pa is: IEA, 2024:
h ps://www.iea.o g/coun ies/mexico/elec ici y.
23. Д.B. Менделеев. Попытка химического понимания мирового эфира. // Типолитография М.П.
Фроловой. – 1905. – 40 с.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
36
Ma hema ical sciences
THE LEVEL OF DISTANCE LEARNING IN THE DEVELOPMENT OF THE EDUCATIONAL
PROCESS IN THE ENGINEERING EDUCATION SYSTEM
Mazhi Zh.B.
Mas e o Ma hema ics
Rus emo a K.Zh.
candida e o physical and ma hema ical sciences, assis an p o esso
Abdimanapo a P.B.
PhD, assis an p o esso
Shinikulo a G.N.
Mas e o Physics
Alma y Technological Uni e si y, Alma y, Republic o Kazakhs an
Umbe beko A.T.
associa e po esso , Eu asian Technological Uni e si y
Abs ac
The a icle examines he ole and e ec i eness o dis ance lea ning in he mode niza ion o he educa-
ional p ocess wi hin he enginee ing educa ion sys em. The s udy explo es how digi al echnologies, online
pla o ms, and i ual labo a o ies in luence he quali y o p o essional aining and he de elopmen o s u-
den s’ echnical compe encies. Special a en ion is paid o he in eg a ion o dis ance lea ning ools wi h adi-
ional ace- o- ace eaching me hods, o ming a hyb id model o educa ion ha mee s he cu en needs o he
enginee ing indus y. The pape analyzes he ad an ages o dis ance educa ion, including lexibili y, accessi-
bili y, and he abili y o indi idualize lea ning pa hs, as well as i s limi a ions, such as educed p ac ical expe-
ience and communica ion challenges. The esul s o he esea ch highligh he impo ance o c ea ing e ec i e
digi al en i onmen s, enhancing ins uc o s’ digi al li e acy, and upda ing educa ional s anda ds o ensu e high-
quali y enginee ing aining. The a icle concludes ha dis ance lea ning, when p ope ly o ganized, becomes
an in eg al componen o he mode n enginee ing educa ion sys em and signi ican ly con ibu es o i s sus ain-
able de elopmen .
Keywo ds: dis ance lea ning, enginee ing educa ion, digi al echnologies, educa ional p ocess, online
pla o ms, i ual labo a o ies, hyb id lea ning, digi al li e acy, p o essional aining.
In he con ex o he global pandemic, uni e si ies had o swi ch o an online educa ional sys em. Dis-
ance lea ning is a me hod o eaching by co espondence. Dis ance lea ning o he educa ional p ocess in he
educa ion sys em is cha ac e ized by he ollowing echnologies: webina s, ideo lec u es, online ainings.
The quali y o dis ance lea ning di ec ly depends on whe he s uden s ha e deep and ex ensi e undamen al
knowledge, ha is, on he le el o knowledge hey ha e accumula ed so a . The main ea u e o dis ance
lea ning is he p o ision o expe ience in collec ing, p ocessing, s o ing, accumula ing and e ec i ely using
ma e ials based on in o ma ion echnology ools ha domina e he sys em o enginee ing educa ion.
The main meaning o he educa ional and me hodological aining o uni e si y s uden s is he p ocess
o labo o ien a ion, which de e mines he ole o scien i ic o ien a ion g ow h. In he di ec ion o educa ing
u u e echnological enginee s, a new ype o specialis ocuses on p o essionalism as uni e sali y and a deep
unde s anding o knowledge, a ocus on changing knowledge, con inuous de elopmen o p o essional and
quali ying skills, and s uc u e as he main p ope y o an indi idual specialis .
The pu pose o s uden s' p o essional quali ica ion wo k is o di ec he p o essional quali ica ion s uc-
u e in he p ocess o eaching ma hema ics and in o ma ion echnology. The p o essional le el o uni e si y
eache s should help enginee ing and echnological special ies, aking in o accoun ma hema ical cul u e as a
necessa y le el o scien i ic hinking, ma u i y, and socio–p o essional compe ence. The e o e, he main in lu-
ence o a p ocess enginee in he mode n echnical p o ession is he la ge-scale p oblem o he mode niza ion
s uc u e o ma hema ical knowledge.
Ma hema ical educa ion o enginee ing and echnical specialis s and he p epa a ion o s uden s o en-
ginee ing and echnical special ies o undamen al ma hema ics will be he basis o his ma hema ical
knowledge, ha is, hey will be used in he s udy o o he disciplines. This gene ally de ines he na u e o
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
37
undamen al knowledge. The quali y o undamen al ma hema ical aining o enginee s is ocused on nume -
ous pedagogical s udies along wi h me hodological app oaches. Acco ding o he eache s, many uni e si ies
wan he quali y o ma hema ical educa ion o g adua es o enginee ing and echnical special ies o be high.
The eason o his is ha applican s o highe educa ion ins i u ions ha e poo ma hema ical aining and low
academic hou s, which does no co espond o he adi ional s uc u e and new educa ional goals o eaching
enginee ing s uden s in ma hema ics. This s uc u e is a sho ened summa y o he main ma hema ical disci-
plines. The e o e, ob aining he quali y o undamen al ma hema ical aining is no app op ia e. This is e i-
denced by he s uc u e o many ex books and epo s.
Ma hema ical esea ch me hods a e p ac ical and occupy a wide place in all ields o knowledge.
Ma hema ics is he main ool o cogni ion, calcula ion and design.
Educa ion Cu en ly, he p oblem is, i s ly, ha o he p ocess o in-dep h human lea ning in compu e
echnology, he main hing is o use a gene al educa ion indica o , and secondly, he educa ional p ocess mus
mee he changing quali ica ion needs o a specialis in he in o ma ion age.
One o he p oblems in he highe educa ion sys em is ha he condi ions o he impo ance o he com-
plexi y o he echnological composi ion o he p o essional s uc u e sa is y he economy o p o essionally
compe en specialis s.
In e ms o using an in o ma ion managemen sys em, only a specialis who is well e sed in p oduc ion
p ocesses and has a high abili y o o ganize and change wo k is conside ed a aluable specialis . The e o e, i
became necessa y o u u e echnological enginee s o s udy ma hema ical me hods and compu ing on a la ge
scale. Wi h mode n p ecision science, i is necessa y o know he close ela ionship be ween compu ing, man-
u ac u ing and design, and compu e - ela ed capabili ies and echnological me hods.
The main p oblem o ma hema ical knowledge consis s in choosing he olume and con en o ma he-
ma ical cou ses, de e mining he pu pose o lea ning, co ec ness, igo and cla i y o he dep h o c ea i i y,
i.e. choosing he mos con enien and a ional way o lea ning, all his is due o he limi ed ime alloca ed o
he s udy o ma hema ics.
In he u u e p o essional ield, he s uden needs o know he inno a ions o ma hema ical modeling.
The no el y o he ma hema ical model can be conside ed he applica ion o ma hema ical knowledge in p ac-
ice, ha is, lea ning should be aimed a achie ing he goal in dialec ical uni y. Thus, undamen al ma hema -
ical aining and he applica ion o new knowledge in p ac ice expand he unde s anding o ma hema ical ain-
ing. The deg ee o compe ence o a u u e enginee depends on he quali y o ma hema ical aining. In an
indi idual sense, a en ion should be paid o he ac ha he s uden 's abili y o complemen he educa ional
and cogni i e sphe e and he quali y o imp o ing undamen al ma hema ical aining a e ocused on he con-
en o p o essional educa ion.
I he eaching me hods o he highe ma hema ics cou se a e implemen ed wi h a p o essional o ien a-
ion, he p ocess o ob aining p o essional educa ion by u u e specialis s will be a he highes le el. We a e
con iden ha in such si ua ions, each indi idual s uden will ha e a high le el o oppo uni ies, ela ionships,
alen s, and p ospec s.
Re e ences
1. Mikhailo a I. G. Ma hema ical aining o an enginee in he con ex o p o essional o ien a ion o
in e disciplina y ela ions: PhD candida e o pedagogical Sciences, Tobolsk, 1998.
2. Shchip so a T. A., Shchip so a A.V., Mus a ina D. A. Ma hema ical hinking as he basis o engi-
nee ing educa ion / Successes o mode n educa ion/ 2012, No. 5, pp. 83-84.
3. Pedagogical dic iona y: o s uden s. Highe nd seconda y pedagogical s udies. manual / G. M.
Kojaspi o a, A. Y. Kojaspi o / M.: Publishing cen e "Academy", 2001, 176 P.
4. Mode n dic iona y o pedagogy /comp. E. S. Rapa se ich/ Mn.: So emennoe slo o, 2001, 928 p.
5. Le ne I. Ya. Didac ic ounda ions o eaching me hods. Moscow: Pedagogika, 1981, 184 P. 6. Che-
byshe P. L. Comple e wo ks. T. V., Moscow: Uchpedgiz, 1954, 378 P.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
38
Medical sciences
ARTIFICIAL INTELLIGENCE AND MODERN MEDICINE
Oyku Bice
Gulsen Huseyno a
Gunel Sul ano a
Aze baijan Medical Uni e si y
Rele ance. One o he main eali ies o mode n medicine is he applica ion o cons an ly e ol ing
echnologies in medicine. The medical ield is a ield ha is cons an ly e ol ing and imp o ing wi h he
in eg a ion o new echnologies.[1,4] Today, we see he applica ion o hese me hods in su ge y and
pha macy.The applica ion o mode n app oaches o p o ec human heal h and achie e high e iciency in he
ea men o diseases is one o he main goals o doc o s and esea che s.[2] In his con ex , a i icial
in elligence (AI) echnologies a e causing e olu iona y changes in he ield o medicine. Elec on mic oscopy
p o ides high- esolu ion, de ailed images o cell and issue s uc u es in medical diagnos ics.[3] A i icial
in elligence can be used o analyze elec on mic oscopy images and accu a ely iden i y i uses, bac e ia, and
cellula abno mali ies. This is especially impo an in he in es iga ion and ea men o in ec ious diseases.
The u u e o image ecogni ion h ough a i icial in elligence in medicine is connec ed wi h he u he
imp o emen o algo i hms, hei in eg a ion in o elec onic medical eco ds and elemedicine, as well as he
de elopmen o new diagnos ic and ea men me hods. Wi h he de elopmen o compu ing capabili ies and
he a ailabili y o big da a, inc easing he speed o in o ma ion channels, a i icial in elligence will become an
in eg al pa o medical p ac ice, helping o imp o e he quali y o medical se ices and imp o e he heal h o
he popula ion.[5,6] So, i s o all, le us emphasize ha medical obo s equipped wi h a i icial in elligence
inc ease he accu acy o su gical ope a ions. The u u e p ospec s o a i icial in elligence in medicine will no
be o comple ely eplace human labo , bu a he o imp o e he wo k o doc o s and heal h wo ke s in a mo e
e ec i e and accu a e way. Doc o s will be able o mo e accu a ely e alua e he in o ma ion p o ided by
a i icial in elligence and make as e decisions [7]. In he u u e, a i icial in elligence will also con ibu e o
elimina ing global inequali ies in heal h se ices. I will be possible o access medical se ices mo e easily and
e ec i ely in de eloping coun ies and emo e egions.
Aim o s udy. The main aim was o esea ching he applica ion o a i icial in elligence in medicine.
Ma e ials and me hods. A comp ehensi e li e a u e sea ch was conduc ed ac oss 8 da abases: OVID
MEDLINE, OVID Embase, OVID PsycINFO, EBSCO CINAHL Plus wi h Full Tex , P oQues Sociological
Abs ac s, P oQues Philosophe ’s Index, P oQues Ad anced Technologies & Ae ospace, and Wiley
Coch ane Lib a y.
Resul s. Reducing ime was ed by doc o s, minimizing misdiagnoses, and imp o ing he quali y o
heal hca e se ices o e all a e some o he bigges ad an ages o a i icial in elligence.
Conclusion. Basd on all he in o ma ion, we can say ha al hough some sho comings o he me hod
can be iden i ied, he applica ion o a i icial in elligence in mode n medicine is o g ea impo ance o mo e
accu a e diagnosis.
Re e ences
1. McCa hy J. (2024) Wha is a i icial in elligence? URL: h ps://www o mal.s an-
o d.edu/jmc/wha isai.pd
2. S i as a a R. (2023) Applica ions o a i icial in elligence in medicine. Explo Res Hypo hesis Med.
Published online: Sep. 19. h ps://doi.o g/10.14218/ERHM.2023.00048.
3. Алексеева М.Г., Зубов А.И., Новиков М.Ю. (2022) Искусственный интеллект в медицине.
Международный научно-исследовательский журнал.; 7: 10-3.
h ps://doi.o g/10.23670/IRJ.2022.121.7.038.
4. Szegedy C., Vanhoucke V., Io e S., Shlens J. (2021) Re hinking he Incep ion A chi ec u e o Com-
pu e Vision. a Xi p ep in : a Xi :1512.00567 3, 2015. URL: h ps://a xi .o g/pd /1512.00567 3.pd (дата
обращения 06.10.2021)
5. Jimma B.L. (2023) A i icial in elligence in heal hca e: a bibliome ic analysis. Telema In o m Rep
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
39
6. B igan i G., Le Moine O. (2020) A i icial in elligence in medicine: oday and omo ow. F on Med.;
7: 27. h ps://doi.o g/10.3389/ med.2020.00027. [10]h ps://md.school/blog/iskuss ennyj-in ellek - -
medicine
7. Ламоткин А.И., Корабельников Д.И., Ламоткин И.А., Лившиц С.А., Перевалова Е.Г. (2024)
Искусственный интеллект в здравоохранении и медицине: история ключевых событий, его значимость
для врачей, уровень развития в разных странах. фармакоэкономика. Современная фармакоэкономика
и фармакоэпидемиология.;17(2):243-250
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
40
UDC: 616.22-006.6
LARYNGEAL CANCER: CONTEMPORARY CHALLENGES AND POSSIBILITIES
A man Khozhaye
Oncologis , Sonog aphe ,
P o esso , T ea men and Diagnos ic
Cen e «A icenna», Alma y, Kazakhs an
Dina Alishe a
Head o he Chemo he apy Depa men ,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Shukh a Pazilo
Head o he Day Hospi al
o he Chemo he apy Depa men ,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Gulna Onalbeko a
Oncologis -chemo he apis ,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Madina Mi zaye a
Oncologis -chemo he apis ,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Madina Tu suno a
Oncologis -chemo he apis ,
Alma y Oncology Cen e , Alma y, Kazakhs an
Abs ac
This scien i ic and analy ical wo k p esen s mode n wo ld and local- egional da a on incidence, mo al-
i y, le hali y and i e-yea su i al a e o such oncological pa hology o head and neck umo s as la yngeal
cance . The issues o e iology and pa hogenesis, ea u es o dis ibu ion, mode n app oaches and p inciples o
complex diagnos ics, p ospec s o imp o ing ea men esul s, as well as p ognosis a e co e ed in de ail. The
epidemiological cha ac e is ics o his pa hology in ou epublic a e gi en in he con ex o egions o he
coun y.
Keywo ds: oncology, o o hinola yngology, la yngeal cance , human papilloma i us, bioma ke s,
RNA, immune- ela ed genes, au ophagy, epidemiology, incidence, mo ali y, le hali y, i e-yea su i al a e,
p ognosis.
La yngeal cance (LC) is a malignan umo ha de elops om elemen s o he non-ke a inizing epi he-
lium o he la ynx.
The e iologic ac o s emain unclea o da e. In mos cases, he pa ien 's medical his o y includes un-
ea ed in lamma o y and p ecance ous diseases o he la ynx (la yngi is, papillomas, papilloma osis, dyske -
a osis, leukoplakia, pachyde mia, ib oma); a long pe iod o smoking, alcohol consump ion, wo k in dus y
condi ions ( ex ile p oduc ion), inhala ion o ha m ul ca cinogenic subs ances (oil, i s dis illa ion p oduc s,
benzene, phenolic esins, asbes os); gene ic p edisposi ion ( he p esence o malignan diseases in ela i es), as
well as age and gende (males o e 55 yea s o age) [1,2].
The diagnos ic c i e ia a e as ollows. Complain s and medical his o y. Complain s: cough; hoa seness;
so e h oa adia ing o he ea ; di icul y b ea hing; choking when aking liquid ood; enla ged ce ical, su-
p acla icula , subcla ian, submandibula , and submen al lymph nodes. His o y: ea ly symp oms o he disease
in LC a e: hoa seness and cough, which appea al eady a s age I o he disease; when, a he ini ial isi o
pa ien s, hoa seness has been obse ed o six mon hs wi h he addi ion o o he symp oms, his may indica e
la e s ages (III-IV) o he disease. In his case, complain s o shoo ing pain in he ea , di icul y b ea hing,
choking when aking liquid ood o wa e , and he appea ance o enla ged nodes on he neck a e also added
[1]. Physical examina ion: indi ec la yngoscopy ( umo , o ma ion o one o he pa s o he la ynx, limi ed
mobili y o he ue ocal co d o ixa ion o he a ec ed hal o he la ynx, na owing o he glo is); palpa ion
examina ion o he lymph nodes o he neck on bo h sides ( he p esence o enla ged ce ical lymph nodes o a
dense consis ency, immobile o s i , sligh ly pain ul o possibly no pain ul, mo e han 1.0 cm in size).
Labo a o y es s: cy ological examina ion (inc ease in cell size up o gian , change in he shape and
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
47
The o al numbe o pa ien s wi h malignan neoplasms egis e ed wi h specialized oncology o ganiza-
ions o he epublic con inued o inc ease and by he end o 2023 amoun ed o 218,186 people, wi h an inc ease
o 6.0% compa ed o he p e ious yea (2022 - 205,822, +5.8%). The o e all incidence a e o malignan
neoplasms inc eased by 3.9%, om 1055.3 o 1096.4 pe 100 housand people. The g ow h o his indica o is
due o bo h he inc ease in he incidence and de ec ion o pa hology, and he inc ease in he su i al o cance
pa ien s. In addi ion, s a is ical da a on pa ien s diagnosed wi h malignan neoplasms, who ha e been unde
obse a ion o 5 yea s o mo e, and con inue o be obse ed in 2023, showed ha he numbe o pa ien s unde
he obse a ion o oncological o ganiza ions in Kazakhs an o o e i e yea s con inued o g ow and a he
end o he epo ing yea amoun ed o 117,616 people, wi h an inc ease o 6.2% (2022 - 110,790 people, +
6.6%) ( o m No. 7).
I is impossible o igno e such an impo an clinical aspec as he co e age o pa ien s wi h a i s - ime
diagnosis o LC in he Republic o Kazakhs an wi h special ea men .
In 2023, he numbe o hospi aliza ions o all nosological o ms o malignan umo s in he coun y's
oncology o ganiza ions amoun ed o 108,252 cases (2022 - 101,095), wi h an inc ease o 7.1% compa ed o
he p e ious yea , which is associa ed wi h a cons an inc ease in he numbe o cance pa ien s, imp o ed
s anda diza ion o oncological ca e, and he de elopmen o pallia i e and es o a i e se ices.
A he end o 2023, he absolu e numbe o LC pa ien s who comple ed specialized ea men was 247
people, con inuing ea men - 135 pa ien s. The ollowing esul s we e ob ained in pe cen age e ms by me h-
ods and ypes o ea men . Only 12.6% o pa ien s ecei ed su gical ea men , only adia ion - 19.4%, only
d ug ea men - 8.9%, combined - 26.7%, complex - 21.5% and chemo- adia ion - 10.1%.
Fu he , ega ding he i e-yea su i al o pa ien s. As o LC, a he end o 2023, 2032 people we e
egis e ed o dispensa y ca e, o 10.2 pe 100 housand o he popula ion. A he end o 2022 - 1899 pa ien s
o 9.7 pe 100 housand o he popula ion, espec i ely.
A he same ime, he mo ali y a e o he obse ed con ingen s in 2023 dec eased compa ed o he
p e ious yea and amoun ed o 7.6% in 2023 (8.6% in 2022).
The i e-yea su i al a e o pa ien s wi h LC was 52.2% in 2023 and 53.2% in 2022 [12].
Summa izing he abo e, we can conclude ha LC, despi e no ha ing he highes place in e ms o
incidence among all exis ing malignan umo s o o he localiza ions, dese es close a en ion om specialized
specialis s. A he same ime, aking in o accoun a numbe o ac o s, he indica o s o ea ly diagnos ics do
no allow oncologis s o "sleep peace ully", since he locally ad anced s age III, which p e ails o e all s ages,
in addi ion o being widesp ead, gi es a la ge numbe o complica ions due o he loca ion o i al cen e s and
issue s uc u es nea he p ima y ocus and loco egional me as ases. The eiled and a iable symp oms, i s
simila i y wi h a ious non-co e p ocesses, leads o he neglec o he disease. All his equi es bo h oncologis s
and, i s o all, p ima y heal h ca e wo ke s and, o cou se, o ola yngologis s o inc ease he le el o cance
ale ness, in o m he popula ion abou ea ly symp oms ha may indica e his pa hology o he onse o p oli -
e a i e changes and conduc high- ech diagnos ic measu es, including o he pu pose o di e en ial diagnosis
and, as a esul , imely ea men . People om he isk g oup a e ecommended o isi specialized specialis s
annually and, i necessa y, unde go an examina ion.
An epidemiological assessmen o he si ua ion wi h LC in ou coun y sugges s ha he e a e some imes
signi ican di e ences in he egions no only in incidence a es, bu also in he s a e o ea ly diagnosis and
mo ali y om his disease. In connec ion wi h he abo e, his pa hology con inues o be a se ious p oblem in
mode n clinical oncology.
Re e ences
1 Klinicheskij p o okol diagnos iki lechenija «Zlokaches ennye no oob azo anija go ani» - Odob en
Ob#edinennoj komissiej po kaches u medicinskih uslug Minis e s a zd a ooh anenija Respubliki Kazahs an
o «07» ma a 2019 goda, P o okol №57. – 38 s. (In Russ.).
2 Rak go ani. Klinicheskie ekomendacii. God u e zhdenija: 2024. ID:475. Odob eno Nauchno-p ak-
icheskim So e om Minzd a a Rossijskoj Fede acii. – 80 s. (In Russ.).
3 Huang J, Chan SC, Ko S, Lok V, Zhang L, Lin X, Luce o-P isno DE 3 d, Xu W, Zheng ZJ, Elca e E,
Wi he s M, Wong MC. Upda ed disease dis ibu ions, isk ac o s, and ends o la yngeal cance : a global
analysis o cance egis ies. In J Su g. 2024 Feb 1;110(2):810-819. doi: 10.1097/JS9.0000000000000902.
4 Sung H, Fe lay J, Siegel RL, La e sanne M, Soe joma a am I, Jemal A, B ay F. Global Cance S a-
is ics 2020: GLOBOCAN Es ima es o Incidence and Mo ali y Wo ldwide o 36 Cance s in 185 Coun ies.
CA Cance J Clin. 2021 May;71(3):209-249. doi: 10.3322/caac.21660.
5 Nocini R, Mol eni G, Ma iuzzi C, Lippi G. Upda es on la ynx cance epidemiology. Chin J Cance
Res. 2020 Feb;32(1):18-25. doi: 10.21147/j.issn.1000-9604.2020.01.03.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
48
6 Li C, Zhu Y, Shi S. E ec i e p ognos ic isk model wi h cup op osis- ela ed genes in la yngeal cance .
B az J O o hinola yngol. 2024 Ma -Ap ;90(2):101384. doi: 10.1016/j.bjo l.2023.101384.
7 Ren L, Li P, Li Z, Chen Q. AQP9 and ZAP70 as immune- ela ed p ognos ic bioma ke s supp ess
p oli e a ion, mig a ion and in asion o la yngeal cance cells. BMC Cance . 2022 Ap 28;22(1):465. doi:
10.1186/s12885-022-09458-8.
8 Liu W, Zhan J, Zhong R, Li R, Sheng X, Xu M, Lu Z, Zhang S. Up egula ion o Long Noncoding
RNA_GAS5 Supp esses Cell P oli e a ion and Me as asis in La yngeal Cance ia Regula ing
PI3K/AKT/mTOR Signaling Pa hway. Technol Cance Res T ea . 2021 Jan-Dec;20:1533033821990074. doi:
10.1177/1533033821990074.
9 Libe ale C, Solope o D, Ma chioni A, Monzani D, Sacche o L. Upda es on La ynx Cance : Risk
Fac o s and Oncogenesis. In J Mol Sci. 2023 Aug 18;24(16):12913. doi: 10.3390/ijms241612913.
10 Özdaş T, Özdaş S, Cana a İ, Coşgun E, Şenyu EB, Gö gülü O. CRM1 exp ession: associa ion wi h
high p ognos ic alue in la yngeal cance . Tu k J Med Sci. 2023 Aug;53(4):909-923. doi: 10.55730/1300-
0144.5655.
11 Luo MS, Huang GJ, Liu HB. An au ophagy- ela ed model o 4 key genes o p edic ing p ognosis o
pa ien s wi h la yngeal cance . Medicine (Bal imo e). 2020 Jul 24;99(30):e21163. doi:
10.1097/MD.0000000000021163.
12 Kaida o a D.R., Sha ko skaya O.V., Onga baye B.T., Zhylkaida o a A.Zh., Seisenbaye a G.T.,
La en ye a I.K., Sagi M.S. Indica o s o he oncology se ice o he Republic o Kazakhs an, 2023: s a is ical
and analy ical ma e ials – Alma y: KIOR JSC, 2024. – 410 p.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
49
Pedagogical sciences
CULTIVATING 21ST-CENTURY SKILLS THROUGH DIGITAL PEDAGOGIES IN PRIMARY
EDUCATION
Eleni Anas asopoulou
Expe imen al Elemen a y School o Uni e si y o Pa as, Pa as, G eece
E angelia Mi oyanni
Expe imen al Elemen a y School o Uni e si y o Pa as, Pa as, G eece
Theo ania Ly in zi
Expe imen al Elemen a y School o Uni e si y o Pa as, Pa as, G eece
A hina Spanou
Junio High School o Panopoulo, Ileia, G eece
T iada Kapo a
Elemen a y School o Va da, Ileia, G eece
Abs ac
The digi al ans o ma ion o educa ion has opened new a enues o c ea i i y and sel -exp ession in
p ima y schools. This ex ended pape examines how digi al pedagogies— anging om coding and digi al
s o y elling o design hinking, obo ics, and mul imedia a s—can nu u e c ea i i y, collabo a ion, and
inno a ion among young lea ne s. C ea i e lea ning anscends adi ional didac ic app oaches by emphasizing
expe ien ial, pa icipa o y, and e lec i e modes o engagemen . D awing on heo ies o cons uc i ism,
cons uc ionism, and socio-cul u al lea ning, his s udy explo es how echnology-enhanced en i onmen s
empowe s uden s as c ea o s a he han passi e ecipien s o in o ma ion. The expanded analysis in eg a es
ecen case s udies, compa a i e esea ch, and policy pe spec i es, demons a ing he ans o ma i e po en ial
o digi al c ea i i y in shaping inclusi e, u u e-o ien ed p ima y educa ion. [1–3]
In oduc ion
In an e a o apid echnological e olu ion, c ea i i y s ands as a co ne s one o 21s -cen u y educa ion.
Ac oss Eu ope and globally, educa ional e o ms inc easingly p io i ize c ea i e compe encies, acknowledging
hei impac on li elong lea ning, employabili y, and pe sonal ul illmen [4–6]. Wi hin p ima y educa ion,
os e ing c ea i i y h ough digi al ools cul i a es cu iosi y, mo i a ion, and esilience om an ea ly age. The
Eu opean Commission and UNESCO ha e bo h unde lined c ea i i y as a undamen al human igh and a i al
elemen o sus ainable de elopmen . This eo ien a ion u ges schools o ansi ion om con en ansmission
o he cul i a ion o c i ical, e lec i e, and in en i e hinking. Digi al pedagogies in eg a e echnological
luency wi h cons uc i is and expe ien ial amewo ks, encou aging lea ne s o p oduce, explo e, and design
wi hin au hen ic con ex s [7–10]. Th ough pla o ms like digi al s o y elling, mul imedia p oduc ion, and
coding en i onmen s, s uden s p ac ice mul imodal li e acy and engage in p ojec -based lea ning ha mi o s
eal-wo ld c ea i e p ocesses.
Digi al C ea i i y and Pedagogical T ans o ma ion
Digi al c ea i i y ede ines he pedagogical landscape by ans o ming class ooms in o hubs o
explo a ion, expe imen a ion, and inno a ion. Unlike adi ional models cen e ed on memo iza ion, digi al
pedagogy in i es lea ne s o pa icipa e as co-designe s o knowledge [8–10]. S o y elling ools such as
S o ybi d, Book C ea o , and Sc a ch p o ide oppo uni ies o in eg a ing na a i e, isual, and audi o y
modes o communica ion. These mul imodal p ojec s enhance linguis ic de elopmen and na a i e easoning
while nu u ing emo ional li e acy and empa hy. Fu he mo e, coding and obo ics ac i i ies align wi h
Pape ’s heo y o cons uc ionism, emphasizing hands-on lea ning h ough angible a i ac c ea ion. When
s uden s design games o con ol obo s, hey no only engage in p oblem-sol ing bu also expe ience he
i e a i e p ocess o es ing, ailu e, and e inemen —key elemen s o au hen ic c ea i i y [8–10]. Recen
s udies ha e e ealed ha s uden s pa icipa ing in coding-based c ea i e lea ning exhibi highe le els o sel -
e icacy and pe sis ence, highligh ing how design-o ien ed digi al p ac ices can cul i a e a g ow h mindse .
Collabo a ion in Digi al Lea ning En i onmen s
Collabo a ion emains a de ining ea u e o digi al c ea i i y. Tools such as Padle , Google Wo kspace,
and Jamboa d enable dis ibu ed, eal- ime collabo a ion, ans o ming lea ning in o a collec i e en e p ise
[10–13]. These pla o ms allow lea ne s o co-au ho , exchange eedback, and syn hesize di e se pe spec i es,
p omo ing inclusi i y and cogni i e engagemen . Resea ch shows ha digi al collabo a ion enhances
me acogni i e awa eness and communica ion, as lea ne s mus a icula e easoning, nego ia e meaning, and
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
50
co-cons uc unde s anding [14–16]. Collabo a i e c ea i i y me ges cogni i e, emo ional, and social
dimensions, os e ing in e cul u al compe ence, empa hy, and sha ed owne ship o lea ning. Mo eo e ,
collabo a i e online en i onmen s encou age he democ a iza ion o class oom pa icipa ion—s uden s who
a e ypically e icen in ace- o- ace discussions o en ind oice h ough digi al mediums, con ibu ing
equi ably o collec i e p ojec s.
Exp ession h ough Digi al Media and A s In eg a ion
The in eg a ion o digi al a s wi hin STEAM (Science, Technology, Enginee ing, A s, Ma hema ics)
educa ion p o ides a e ile g ound o nu u ing c ea i i y [16–18]. Digi al d awing pla o ms, anima ion
so wa e, and 3D modeling applica ions o e imme si e ways o isualize and manipula e abs ac ideas. By
combining a is ic and echnical li e acies, s uden s engage in highe -o de hinking—analyzing, syn hesizing,
and e alua ing complex p oblems h ough c ea i e design. P ojec s such as digi al ideo documen a ies,
podcas s, and i ual exhibi ions empowe s uden s o communica e ideas o au hen ic audiences. The
in e ac i e na u e o digi al exp ession os e s accoun abili y and mo i a ion, as lea ne s ake p ide in sha ing
hei c ea i e wo k wi h pee s, pa en s, and b oade online communi ies.
Teache Agency and P o essional De elopmen
Teache s se e as pi o al media o s o c ea i e digi al lea ning. Thei abili y o design open-ended,
inqui y-based ac i i ies signi ican ly shapes how c ea i i y mani es s in class ooms [18–21]. P o essional
de elopmen should hus emphasize bo h digi al compe ence and pedagogical design hinking. Teache s need
aining no only in he echnical ope a ion o ools bu also in how o os e c ea i i y h ough sca olding,
ques ioning, and e lec ion. Ba ie s such as limi ed in as uc u e, assessmen p essu es, and ea o ailu e
o en inhibi inno a ion [22–24]. Educa ional policy mus ecognize c ea i i y as a measu able and alued
lea ning ou come, embedding i in cu iculum s anda ds and e alua ion amewo ks. C oss-school p o essional
communi ies and digi al men o ship ne wo ks can u he empowe eache s o sha e p ac ices, e lec
collabo a i ely, and sus ain inno a ion.
E hical and Emo ional Dimensions o C ea i i y
Digi al c ea i i y aises essen ial e hical and emo ional ques ions. S uden s mus de elop awa eness o
digi al ci izenship, in ellec ual p ope y, and espec ul online collabo a ion [24–26]. Embedding e hical
e lec ion in o c ea i e p ojec s allows child en o explo e issues o au ho ship, ep esen a ion, and cul u al
sensi i i y. Beyond e hics, c ea i e engagemen suppo s men al heal h and emo ional well-being. Digi al
s o y elling, coding, and isual a s p o ide he apeu ic ou le s o sel -exp ession, helping lea ne s p ocess
emo ions, build con idence, and os e esilience [24–26]. Schools ha in eg a e socio-emo ional lea ning wi h
digi al c ea i i y wi ness imp o ed class oom clima e and s onge in e pe sonal ela ionships among s uden s.
Fu u e Di ec ions and Policy Implica ions
The u u e o c ea i e digi al pedagogy in p ima y educa ion lies in sys emic in eg a ion a he han
isola ed inno a ion. Fu u e amewo ks mus align cu iculum design, eache aining, and in as uc u e
in es men o sus ain c ea i i y as a con inuous, inclusi e p ocess. Policymake s should p omo e pa ne ships
be ween schools, uni e si ies, and c ea i e indus ies, b idging o mal educa ion wi h eal-wo ld inno a ion
ecosys ems [26–35]. Mo eo e , assessmen sys ems need o e ol e o cap u e c ea i e g ow h h ough
po olios, digi al showcases, and e lec i e jou nals. Longi udinal esea ch could u he explo e how ea ly
digi al c ea i i y in luences la e academic achie emen , p oblem-sol ing, and socio-emo ional de elopmen .
Ul ima ely, he challenge o educa ion is no only o each c ea i i y bu o build cul u es ha li e and b ea he
i h ough e e yday pedagogical p ac ice.
Conclusions
This ex ended analysis ea i ms ha digi al pedagogies hold ans o ma i e po en ial o os e ing
c ea i i y, collabo a ion, and exp ession in p ima y educa ion [26–37]. By emb acing design, inqui y, and co-
c ea ion, educa o s can empowe child en o become inno a i e, empa he ic, and e lec i e ci izens.
In eg a ing echnology wi h a is ic and e hical dimensions o lea ning p epa es s uden s no me ely o
academic success bu o meaning ul pa icipa ion in a apidly e ol ing digi al socie y.
Re e ences
1. Gio opoulos, K. (2024). A sys ema ic e iew in digi al en ep eneu ship ecosys ems. Technium
Social Sciences Jou nal, 61 (1), 279–297. h ps://doi.o g/10.47577/ ssj. 61i1.11562
2. Kalliampakou, I., & An onopoulou, H. (2024). Beha io al Insigh s in o Shopping Addic ion:
Emo ional and Cogni i e D i e s. Technium: Romanian Jou nal o Applied Sciences and Technology, 24,
103–120. h ps://doi.o g/10.47577/ echnium. 24i.11972
3. Kalliampakou, I., & An onopoulou, H. (2025). The in luence o emo ional in elligence on consume
decision-making: Insigh s om ecen s udies. Technium Soc. Sci. J., 67, 451.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
51
4. Kaloge a os, G., & Pie akeas, C. (2021). The COVID-19 pandemic as a eason o accele a ing he
ans o ma ion o he G eek p ima y school in o a lea ning o ganiza ion. In EDULEARN21 P oceedings (pp.
10333-10340). IATED.
5. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Gkika, K. & Pie akeas C.
(2025). COGNITIVE FOUNDATIONS OF EFFECTIVE EDUCATIONAL LEADERSHIP: A
COMPREHENSIVE REVIEW. In EDULEARN25 P oceedings (pp. 5915-5925). IATED.
6. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Gkika, K. & Pie akeas C.
(2025). THE INTERPLAY OF COGNITIVE AND NON-COGNITIVE SKILLS IN EDUCATIONAL
LEADERSHIP: A SYSTEMATIC REVIEW OF LEADERSHIP EFFECTIVENESS. In EDULEARN25
P oceedings (pp. 5854-5864). IATED.
7. Kaloge a os, G., & Pie akeas, C. (2024). Use o lea ning heo ies and isual p og amming (sc a ch)
in educa ion. Technium Educa ion and Humani ies, 10, 41–54. h ps://doi.o g/10.47577/ eh. 10i.11688
8. Kaloge a os, G., Alexand opoulou, A., & Pie akeas, C. (2023, July). Digi al and socio-emo ional
bene i s o he s uden s and he eache s om he implemen a ion o a STEAM educa ion p ojec . In 2023 14 h
In e na ional Con e ence on In o ma ion, In elligence, Sys ems & Applica ions (IISA) (pp. 1-8). IEEE.
9. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., & Pie akeas, C. (2024). Myschool: The key ole o he
in o ma ion sys em in he G eek public school. A case s udy on he p e ec u e o Achaia. In EDULEARN24
P oceedings (pp. 9700-9706). IATED
10. Gio opoulos, K., Halkiopoulos, C., Papadopoulos, D., & An onopoulou, H. (2019). Towa ds B ing
You Own De ice ma ke ing policy. In e na ional Jou nal o Technology Ma ke ing, 13(2), 156–164.
11. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., S a ogiannopoulos, A., Tsag i, A., Tsogka, D., & Lou ida,
K. (2023). Enhancing emo ional in elligence in pe asi e de elopmen al diso de s: The au ism pa adigm.
Technium Educa ion and Humani ies, 6, 61–69. ISSN: 2821-5079. h p://www. echniumscience.com
12. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., Tsag i, A., Tse emegklis, C., & K ipa opoulou, A. (2024).
Psycho auma ic childhood expe iences and anxie y in educa ional se ings. Technium Educa ion and
Humani ies, 7, 29-41.
13. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., Tsag i, A., Tse emegklis, C., & Asimakopoulou, S. (2023).
In e pe sonal skills wi h a ocus on c ea i i y in a en ion de ici hype ac i i y diso de . Technium Soc. Sci. J.,
52, 197.
14. Gio opoulos, K. C., Michalopoulos, D., Voni sanos, G., Papadopoulos, D., Giannoukou, I., &
Siou as, S. (2024). Dynamic wo kload managemen sys em in he public sec o . In o ma ion, 15 (6), 335.
h ps://doi.o g/10.3390/in o15060335
15. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., Tsag i, A., Tse emegklis, C., Tsogka, D., Lou ida, K., &
D ongi is, A. (2024). Adolescen T auma and Impac o he COVID-19 Pandemic in he School
Con ex . Technium Soc. Sci. J., 55, 262.
16. Mou ela os, E., K impas, G., & Gio opoulos, K. (2024). Sexual iden i y and gende gap in poli ical
leade ship ambi ion: An expe imen . Re iew o Beha io al Economics, 11(1), 73–121.
h p://dx.doi.o g/10.1561/105.00000181
17. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., Tse emegklis, C., & A amidi, E. (2024). Enhancing quali y
o li e o ca egi e s o adolescen s wi h emo ional diso de s h ough digi al skills. Technium Educa ion and
Humani ies, 8, 58-77.
18. Kaloge a os, G., Lou ida, K., Anas asopoulou, E., Tsogka, D., & Pie akeas, C. (2024). In o ma ion
sys ems usage in he G eek p ima y school: The case o he P e ec u e o Achaia. INTED2024 P oceedings,
1652–1657.
19. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., & Pie akeas, C. (2024). No el echnologies using
educa ional scena ios o elemen a y school and kinde ga en s uden s. EDULEARN24 P oceedings, 9682–
9693. 20. Ka as, A., Theodo akopoulos, L., Ka as, C., & An onopoulou, H. (2024, Decembe ). Cybe
Th ea In elligence in Sma Ci ies: Bayesian In e ence and Ene gy Op imiza ion in LoRa Ne wo ks o Big
Da a Applica ions. In 2024 IEEE In e na ional Con e ence on Big Da a (BigDa a) (pp. 2635-2644). IEEE.
21. Ka as, A., Ka as, C., Gio opoulos, K. C., Tsolis, D., Oikonomou, K., & Siou as, S. (2023).
Fede a ed edge in elligence and edge caching mechanisms. In o ma ion, 14(7), 414.
h ps://doi.o g/10.3390/in o14070414
22. An onopoulou, H. (2024) The Role o Gami ica ion in Enhancing Cogni i e and
Neu opsychological Lea ning: A Re iew. Tech. BioChemMed, 11, 45–46.
23. Papadopoulos, D. F. (2024). A pa ame ic six-s ep me hod o second-o de IVPs wi h oscilla ing
solu ions. Ma hema ics, 12(23), 3824. h ps://doi.o g/10.3390/ma h12233824
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
52
24. Theodo akopoulos, L., Halkiopoulos, C., & Papadopoulos, D. (2023). Applying big da a
echnologies in ou ism indus y: A concep ual analysis. In V. Ka soni (Ed.), Tou ism, a el, and hospi ali y
in a sma and sus ainable wo ld (pp. 273–283). Sp inge . h ps://doi.o g/10.1007/978-3-031-26829-8_21
25. Tzimas, G., Zo os, N., Mou ela os, E., Gio opoulos, K. C., & Ze as, P. (2024). F om da a o
insigh : T ans o ming online job pos ings in o labo -ma ke in elligence. In o ma ion, 15(8), 496.
h ps://doi.o g/10.3390/in o15080496
26. Theodo akopoulos, L., Ka as, A., Theodo opoulou, A., & Kampio is, G. (2024). Benchma king
Big Da a Sys ems: Pe o mance and Decision-Making Implica ions in Eme ging
Technologies. Technologies, 12(11), 217.
27. Vasilopoulos, Ch., Theodo akopoulos, L. L., & Gio opoulos, K. K. (2023). The p omise and pe il
o big da a in d i ing consume engagemen . Technium Social Sciences Jou nal, 45, 489–499.
28. Ka as, A., Gianna os, A., Theodo akopoulos, L., K impas, G. A., Kaloge a os, G., Ka as, C., &
Siou as, S. (2023). FLIBD: A ede a ed lea ning-based IoT big da a managemen app oach o
p i acyp ese ing o e Apache Spa k wi h FATE. Elec onics, 12(22), 4633.
29. An onopoulou, H. (2024). Neu oleade ship and I s Role in Educa ional Se ings: A Re iew o
Cu en P ac ices. Technium Educa ion and Humani ies, 10, 143–154.
h ps://doi.o g/10.47577/ eh. 10i.11976
30. Kaloge a os, G., Tsogka, D., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., & Pie akeas, C. (2024).
DIGITAL SKILLS IN EDUCATION: BRIDGING THE GAP BETWEEN TRADITIONAL LEARNING
AND MODERN TECHNOLOGY. ICERI2024 P oceedings, 4409-4418.
31. Kaloge a os, G., Tsogka, D., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., & Pie akeas, C. (2024). THE
CONTRIBUTION OF ERASMUS+ KA2 TO IMPROVEMENT OF EDUCATIONAL WORK. THE CASE
OF THE SCHOOL UNITS OF THE REGION OF WESTERN GREECE. ICERI2024 P oceedings, 4258-
4263. 32. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Lou ida, K., & Pie akeas, C.
(2025). ENHANCING EDUCATIONAL OUTCOMES THROUGH DIGITAL SKILLS: ADDRESSING
LIFELONG LEARNING AND DISTANCE EDUCATION CHALLENGES. INTED2025 P oceedings, 6720-
6730. 33. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Lou ida, K., & Pie akeas, C.
(2025). THE INTERPLAY OF COGNITIVE AND NON-COGNITIVE SKILLS IN EDUCATIONAL
LEADERSHIP: A SYSTEMATIC REVIEW OF LEADERSHIP EFFECTIVENESS. INTED2025
P oceedings, 5854-5864.
34. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Gkika, K., & Pie akeas, C.
(2025). THE INTERPLAY OF COGNITIVE AND NON-COGNITIVE SKILLS IN EDUCATIONAL
LEADERSHIP: A SYSTEMATIC REVIEW OF LEADERSHIP EFFECTIVENESS. EDULEARN25
P oceedings, 5854-5864.
35. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Gkika, K., & Pie akeas, C.
(2025). COGNITIVE FOUNDATIONS OF EFFECTIVE EDUCATIONAL LEADERSHIP: A
COMPREHENSIVE REVIEW. EDULEARN25 P oceedings, 5915-5925.
36. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Lou ida, K., & Pie akeas, C.
(2025). ENHANCING EDUCATIONAL LEADERSHIP THROUGH GAMIFICATION: THEORY AND
PRACTICE IN PRIMARY SCHOOLS. INTED2025 P oceedings, 6690-6700.
37. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Lou ida, K., & Pie akeas, C.
(2025). ENHANCING EDUCATIONAL OUTCOMES THROUGH DIGITAL SKILLS: ADDRESSING
LIFELONG LEARNING AND DISTANCE EDUCATION CHALLENGES. INTED2025 P oceedings, 6720-
6730.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
53
TECHNOLOGY-ENHANCED INCLUSION IN PRIMARY EDUCATION: RETHINKING ACCESS,
EQUITY, AND EMPOWERMENT
Eleni Anas asopoulou
Expe imen al Elemen a y School o Uni e si y o Pa as, Pa as, G eece
Lou ida Kons an ina
Expe imen al Elemen a y School o Uni e si y o Pa as, Pa as, G eece
A hina Spanou
Junio High School o Panopoulo, Ileia, G eece
T iada Kapo a
Elemen a y School o Va da, Ileia, G eece
Abs ac
Inclusi e educa ion emains a uni e sal igh and a co ne s one o building equi able and compassiona e
socie ies. In he digi al age, echnology has eme ged no me ely as a suppo mechanism bu as a ans o ma i e
d i e ha ede ines how inclusion un olds wi hin p ima y class ooms. This ex ended pape in es iga es how
digi al ools—including assis i e echnologies, adap i e lea ning en i onmen s, and collabo a i e digi al
spaces—can p omo e inclusion by add essing di e se lea ne needs and empowe ing au onomy, agency, and
pa icipa ion. D awing upon he p inciples o Uni e sal Design o Lea ning (UDL), inclusi e pedagogy, and
con empo a y educa ional amewo ks, i p o ides a deepe analysis o how echnology acili a es equi able
access, os e s socio-emo ional g ow h, and sus ains li elong lea ning [1–4]. The expanded discussion
inco po a es heo e ical pe spec i es, empi ical e idence, and case s udies ha illumina e he in e sec ions
be ween digi al equi y, eache eadiness, and e hical conside a ions. Ul ima ely, he s udy a gues ha
achie ing genuine inclusion h ough echnology equi es sys emic ans o ma ion ha in eg a es accessibili y,
empa hy, and cul u al esponsi eness in o he e y ab ic o educa ion.
In oduc ion
Inclusion is bo h a mo al impe a i e and a pedagogical necessi y, ensu ing ha e e y child, i espec i e
o abili y, backg ound, o ci cums ance, has equi able oppo uni ies o pa icipa e and succeed in educa ion.
Global ini ia i es such as he Uni ed Na ions’ Sus ainable De elopmen Goal 4 and UNESCO’s Educa ion
2030 Agenda highligh inclusi e educa ion as essen ial o achie ing social jus ice and human lou ishing [1–
3]. Howe e , educa ional exclusion pe sis s, pa icula ly among lea ne s wi h disabili ies, language ba ie s,
o limi ed access o esou ces. The in eg a ion o echnology in oduces a ans o ma i e po en ial o disman le
hese ba ie s. Beyond se ing as ins uc ional aids, digi al ools can ede ine how access, engagemen , and
ep esen a ion occu in class ooms. Wi hin his ans o ma ion, he Uni e sal Design o Lea ning (UDL)
amewo k o e s a ision o educa ion ha an icipa es di e si y a he han compensa ing o i [4–6]. This
app oach posi ions echnology no as an a e hough bu as an enable o equi y— eshaping he pedagogical
landscape owa d empowe men and inclusion.
Digi al Inclusion and Accessibili y
Digi al inclusion ex ends a beyond p o iding de ices o connec i i y; i en ails he meaning ul
in eg a ion o echnology in o lea ning ecosys ems ha espec and accommoda e di e si y [7–9]. T ue
inclusion demands a en ion o accessibili y design, ep esen a ion, and equi able pa icipa ion. Fo ins ance,
ea u es such as ex - o-speech, cap ioning, al e na i e ex , high-con as modes, and cus omizable in e aces
empowe s uden s wi h isual, audi o y, o cogni i e challenges o engage meaning ully wi h con en . Equi y
in echnology access also equi es add essing socio-economic dispa i ies and egional inequali ies. Lea ne s
in u al o low-income con ex s o en ace es ic ed access o digi al in as uc u e, which pe pe ua es
educa ional ma ginaliza ion [10–12]. The e o e, digi al inclusion is bo h a echnical and e hical pu sui : i
encompasses equi able dis ibu ion o ools, cul u ally ele an con en , and he cul i a ion o digi al li e acies
ha enable all s uden s o h i e as ac i e pa icipan s in digi al socie y.
Assis i e Technologies and Uni e sal Design o Lea ning (UDL)
Assis i e echnologies (AT) ha e long been a he o e on o inclusion, enabling lea ne s wi h
disabili ies o communica e, lea n, and exp ess ideas. Con empo a y AT anges om speech-gene a ing
de ices and b aille eade s o AI-d i en cogni i e suppo apps. Howe e , he pa adigm has shi ed owa d
embedding accessibili y p inciples wi hin mains eam educa ional sys ems h ough Uni e sal Design o
Lea ning (UDL). UDL ad oca es he c ea ion o lexible cu icula ha accommoda e di e se lea ne s om he
ou se , p o iding mul iple means o ep esen a ion, engagemen , and exp ession [12–15]. Digi al ools such as
Mic oso Imme si e Reade , adap i e pla o ms like Google Class oom accessibili y ea u es, and AI-based
pe sonaliza ion sys ems allow lea ne s o ailo hei educa ional expe iences o indi idual p e e ences. By
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
54
no malizing assis i e ea u es wi hin e e yday echnologies, educa o s can elimina e he s igma his o ically
associa ed wi h special accommoda ions [15–17]. This inclusi e app oach empowe s all lea ne s—no only
hose wi h diagnosed disabili ies— o engage c ea i ely, c i ically, and au onomously in hei educa ional
jou neys.
Collabo a i e and Cul u ally Responsi e Technologies
Inclusi e educa ion is no only abou accessibili y bu also abou aluing cul u al, linguis ic, and
cogni i e di e si y as asse s o lea ning. Digi al collabo a ion ools such as Padle , Jamboa d, and Flip enable
s uden s o co-c ea e knowledge in mul imodal ways— h ough ex , isuals, audio, and ideo—encou aging
equi y in pa icipa ion [18–20]. These echnologies os e coope a i e lea ning en i onmen s whe e s uden s
lea n empa hy, nego ia ion, and sha ed esponsibili y. Mo eo e , cul u ally esponsi e educa ional
echnologies—language-lea ning applica ions, digi al s o y elling pla o ms, and global class ooms—b idge
cul u al di ides and p omo e in e cul u al unde s anding [20–22]. By si ua ing lea ning wi hin cul u ally
ele an con ex s, educa o s can cul i a e global ci izenship and inclusi i y while a i ming lea ne s’ iden i ies.
Digi al collabo a ion hus becomes bo h a pedagogical s a egy and a social jus ice p ac ice—an a ena whe e
e e y oice ma e s and whe e belonging is cons uc ed h ough communica ion and c ea ion.
Teache Agency, P o essional De elopmen , and E hical Challenges
Teache s a e a he hea o inclusi e ans o ma ion. Technology in eg a ion can only be e ec i e when
educa o s possess bo h digi al compe ence and an inclusi e mindse [22–24]. P o essional de elopmen should
he e o e go beyond echnical aining o include design hinking, e hical li e acy, and e lec i e p ac ice.
Educa o s need o unde s and no only how o use ools bu how o in e p e accessibili y da a, adap ma e ials,
and pe sonalize ins uc ion. Howe e , gaps pe sis : many eache s epo eeling unde p epa ed o add ess
di e se needs in digi ally media ed class ooms. E hical challenges u he complica e he landscape. Issues o
da a p i acy, algo i hmic bias, and excessi e sc een exposu e aise ques ions abou ai ness, well-being, and
human connec ion [25–27]. Fo example, adap i e lea ning algo i hms may inad e en ly ep oduce bias i
da ase s lack di e si y. Consequen ly, educa ional sys ems mus de elop e hical go e nance s uc u es ha
ensu e anspa ency, accoun abili y, and s uden sa e y while os e ing inno a ion.
Policy Implica ions
Achie ing digi al inclusion equi es sys emic alignmen among policy, p ac ice, and in as uc u e.
Policymake s should p io i ize equi able unding o digi al access, pa icula ly in ma ginalized communi ies,
while also ensu ing eache aining is embedded wi hin na ional amewo ks [26–30]. Cu iculum design
should e lec Uni e sal Design o Lea ning p inciples and encou age in e disciplina y collabo a ion among
educa o s, echnologis s, and social scien is s. Fu he mo e, policies mus sa egua d s uden s’ digi al igh s and
p omo e e hical, esponsible echnology use. In e na ional coope a ion can play a i al ole in es ablishing
benchma ks o digi al inclusion, os e ing c oss-na ional sha ing o inclusi e pedagogical models, and
suppo ing capaci y building in low- esou ce con ex s.
Fu u e Pe spec i es
As echnologies e ol e—a i icial in elligence, mixed eali y, da a analy ics, and In e ne o Things
(IoT)—new possibili ies and challenges o inclusion will eme ge [30–33]. Fu u e esea ch mus examine how
hese inno a ions can be ha nessed o pe sonalize lea ning while p ese ing human agency and emo ional
connec ion. In eg a ing a ec i e compu ing and emo ional AI could p o ide aluable insigh s in o lea ne s’
engagemen and well-being, bu e hical conside a ions will emain pa amoun . The ul ima e goal is o ensu e
ha echnological e olu ion aligns wi h human-cen e ed educa ional alues, sus aining inclusion as a li ing,
adap i e p inciple a he han a s a ic policy objec i e.
Conclusions
Technology-enhanced inclusion in p ima y educa ion ep esen s bo h a mo al commi men and a
p ac ical necessi y o 21s -cen u y lea ning [27–37]. This pape has unde sco ed ha inclusion canno be
achie ed me ely by in oducing digi al ools—i equi es cul u al, s uc u al, and pedagogical ans o ma ion.
By in eg a ing accessibili y, collabo a ion, and cul u al esponsi eness in o digi al pedagogy, schools can
empowe e e y lea ne o pa icipa e meaning ully, exp ess indi iduali y, and engage c i ically wi h he wo ld.
Building inclusi e educa ional ecosys ems will depend on sus ained in es men in eache de elopmen ,
in as uc u e, and e hical inno a ion. Ul ima ely, inclusion h ough echnology ea i ms he essence o
educa ion i sel : o cul i a e empa hy, c ea i i y, and equi y o all lea ne s.
Re e ences
1. Gio opoulos, K. (2024). A sys ema ic e iew in digi al en ep eneu ship ecosys ems. Technium
Social Sciences Jou nal, 61 (1), 279–297. h ps://doi.o g/10.47577/ ssj. 61i1.11562
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
55
2. Kalliampakou, I., & An onopoulou, H. (2024). Beha io al Insigh s in o Shopping Addic ion:
Emo ional and Cogni i e D i e s. Technium: Romanian Jou nal o Applied Sciences and Technology, 24,
103–120. h ps://doi.o g/10.47577/ echnium. 24i.11972
3. Kalliampakou, I., & An onopoulou, H. (2025). The in luence o emo ional in elligence on consume
decision-making: Insigh s om ecen s udies. Technium Soc. Sci. J., 67, 451.
4. Kaloge a os, G., & Pie akeas, C. (2021). The COVID-19 pandemic as a eason o accele a ing he
ans o ma ion o he G eek p ima y school in o a lea ning o ganiza ion. In EDULEARN21 P oceedings (pp.
10333-10340). IATED.
5. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Gkika, K. & Pie akeas C.
(2025). COGNITIVE FOUNDATIONS OF EFFECTIVE EDUCATIONAL LEADERSHIP: A
COMPREHENSIVE REVIEW. In EDULEARN25 P oceedings (pp. 5915-5925). IATED.
6. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Gkika, K. & Pie akeas C.
(2025). THE INTERPLAY OF COGNITIVE AND NON-COGNITIVE SKILLS IN EDUCATIONAL
LEADERSHIP: A SYSTEMATIC REVIEW OF LEADERSHIP EFFECTIVENESS. In EDULEARN25
P oceedings (pp. 5854-5864). IATED.
7. Kaloge a os, G., & Pie akeas, C. (2024). Use o lea ning heo ies and isual p og amming (sc a ch)
in educa ion. Technium Educa ion and Humani ies, 10, 41–54. h ps://doi.o g/10.47577/ eh. 10i.11688
8. Kaloge a os, G., Alexand opoulou, A., & Pie akeas, C. (2023, July). Digi al and socio-emo ional
bene i s o he s uden s and he eache s om he implemen a ion o a STEAM educa ion p ojec . In 2023 14 h
In e na ional Con e ence on In o ma ion, In elligence, Sys ems & Applica ions (IISA) (pp. 1-8). IEEE.
9. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., & Pie akeas, C. (2024). Myschool: The key ole o he
in o ma ion sys em in he G eek public school. A case s udy on he p e ec u e o Achaia. In EDULEARN24
P oceedings (pp. 9700-9706). IATED
10. Gio opoulos, K., Halkiopoulos, C., Papadopoulos, D., & An onopoulou, H. (2019). Towa ds B ing
You Own De ice ma ke ing policy. In e na ional Jou nal o Technology Ma ke ing, 13(2), 156–164.
11. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., S a ogiannopoulos, A., Tsag i, A., Tsogka, D., & Lou ida,
K. (2023). Enhancing emo ional in elligence in pe asi e de elopmen al diso de s: The au ism pa adigm.
Technium Educa ion and Humani ies, 6, 61–69. ISSN: 2821-5079. h p://www. echniumscience.com
12. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., Tsag i, A., Tse emegklis, C., & K ipa opoulou, A. (2024).
Psycho auma ic childhood expe iences and anxie y in educa ional se ings. Technium Educa ion and
Humani ies, 7, 29-41.
13. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., Tsag i, A., Tse emegklis, C., & Asimakopoulou, S. (2023).
In e pe sonal skills wi h a ocus on c ea i i y in a en ion de ici hype ac i i y diso de . Technium Soc. Sci. J.,
52, 197.
14. Gio opoulos, K. C., Michalopoulos, D., Voni sanos, G., Papadopoulos, D., Giannoukou, I., &
Siou as, S. (2024). Dynamic wo kload managemen sys em in he public sec o . In o ma ion, 15 (6), 335.
h ps://doi.o g/10.3390/in o15060335
15. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., Tsag i, A., Tse emegklis, C., Tsogka, D., Lou ida, K., &
D ongi is, A. (2024). Adolescen T auma and Impac o he COVID-19 Pandemic in he School Con ex .
Technium Soc. Sci. J., 55, 262.
16. Mou ela os, E., K impas, G., & Gio opoulos, K. (2024). Sexual iden i y and gende gap in poli ical
leade ship ambi ion: An expe imen . Re iew o Beha io al Economics, 11(1), 73–121.
h p://dx.doi.o g/10.1561/105.00000181
17. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., Tse emegklis, C., & A amidi, E. (2024). Enhancing quali y
o li e o ca egi e s o adolescen s wi h emo ional diso de s h ough digi al skills. Technium Educa ion and
Humani ies, 8, 58-77.
18. Kaloge a os, G., Lou ida, K., Anas asopoulou, E., Tsogka, D., & Pie akeas, C. (2024). In o ma ion
sys ems usage in he G eek p ima y school: The case o he P e ec u e o Achaia. INTED2024 P oceedings,
1652–1657.
19. Kaloge a os, G., Anas asopoulou, E., & Pie akeas, C. (2024). No el echnologies using
educa ional scena ios o elemen a y school and kinde ga en s uden s. EDULEARN24 P oceedings, 9682–
9693. 20. Ka as, A., Theodo akopoulos, L., Ka as, C., & An onopoulou, H. (2024, Decembe ). Cybe
Th ea In elligence in Sma Ci ies: Bayesian In e ence and Ene gy Op imiza ion in LoRa Ne wo ks o Big
Da a Applica ions. In 2024 IEEE In e na ional Con e ence on Big Da a (BigDa a) (pp. 2635-2644). IEEE.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
56
21. Ka as, A., Ka as, C., Gio opoulos, K. C., Tsolis, D., Oikonomou, K., & Siou as, S. (2023).
Fede a ed edge in elligence and edge caching mechanisms. In o ma ion, 14(7), 414.
h ps://doi.o g/10.3390/in o14070414
22. An onopoulou, H. (2024) The Role o Gami ica ion in Enhancing Cogni i e and
Neu opsychological Lea ning: A Re iew. Tech. BioChemMed, 11, 45–46.
23. Papadopoulos, D. F. (2024). A pa ame ic six-s ep me hod o second-o de IVPs wi h oscilla ing
solu ions. Ma hema ics, 12(23), 3824. h ps://doi.o g/10.3390/ma h12233824
24. Theodo akopoulos, L., Halkiopoulos, C., & Papadopoulos, D. (2023). Applying big da a
echnologies in ou ism indus y: A concep ual analysis. In V. Ka soni (Ed.), Tou ism, a el, and hospi ali y
in a sma and sus ainable wo ld (pp. 273–283). Sp inge . h ps://doi.o g/10.1007/978-3-031-26829-8_21
25. Tzimas, G., Zo os, N., Mou ela os, E., Gio opoulos, K. C., & Ze as, P. (2024). F om da a o
insigh : T ans o ming online job pos ings in o labo -ma ke in elligence. In o ma ion, 15(8), 496.
h ps://doi.o g/10.3390/in o15080496
26. Theodo akopoulos, L., Ka as, A., Theodo opoulou, A., & Kampio is, G. (2024). Benchma king
Big Da a Sys ems: Pe o mance and Decision-Making Implica ions in Eme ging Technologies. Technologies,
12(11), 217.
27. Vasilopoulos, Ch., Theodo akopoulos, L. L., & Gio opoulos, K. K. (2023). The p omise and pe il
o big da a in d i ing consume engagemen . Technium Social Sciences Jou nal, 45, 489–499.
28. Ka as, A., Gianna os, A., Theodo akopoulos, L., K impas, G. A., Kaloge a os, G., Ka as, C., &
Siou as, S. (2023). FLIBD: A ede a ed lea ning-based IoT big da a managemen app oach o
p i acyp ese ing o e Apache Spa k wi h FATE. Elec onics, 12(22), 4633.
29. An onopoulou, H. (2024). Neu oleade ship and I s Role in Educa ional Se ings: A Re iew o
Cu en P ac ices. Technium Educa ion and Humani ies, 10, 143–154. h ps://doi.o g/10.47577/ eh. 10i.11976
30. Kaloge a os, G., Tsogka, D., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., & Pie akeas, C. (2024).
DIGITAL SKILLS IN EDUCATION: BRIDGING THE GAP BETWEEN TRADITIONAL LEARNING
AND MODERN TECHNOLOGY. ICERI2024 P oceedings, 4409-4418.
31. Kaloge a os, G., Tsogka, D., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., & Pie akeas, C. (2024). THE
CONTRIBUTION OF ERASMUS+ KA2 TO IMPROVEMENT OF EDUCATIONAL WORK. THE CASE
OF THE SCHOOL UNITS OF THE REGION OF WESTERN GREECE. ICERI2024 P oceedings, 4258-
4263. 32. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Lou ida, K., & Pie akeas, C.
(2025). ENHANCING EDUCATIONAL OUTCOMES THROUGH DIGITAL SKILLS: ADDRESSING
LIFELONG LEARNING AND DISTANCE EDUCATION CHALLENGES. INTED2025 P oceedings, 6720-
6730. 33. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Lou ida, K., & Pie akeas, C.
(2025). THE INTERPLAY OF COGNITIVE AND NON-COGNITIVE SKILLS IN EDUCATIONAL
LEADERSHIP: A SYSTEMATIC REVIEW OF LEADERSHIP EFFECTIVENESS. INTED2025
P oceedings, 5854-5864.
34. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Gkika, K., & Pie akeas, C.
(2025). THE INTERPLAY OF COGNITIVE AND NON-COGNITIVE SKILLS IN EDUCATIONAL
LEADERSHIP: A SYSTEMATIC REVIEW OF LEADERSHIP EFFECTIVENESS. EDULEARN25
P oceedings, 5854-5864.
35. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Gkika, K., & Pie akeas, C.
(2025). COGNITIVE FOUNDATIONS OF EFFECTIVE EDUCATIONAL LEADERSHIP: A
COMPREHENSIVE REVIEW. EDULEARN25 P oceedings, 5915-5925.
36. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Lou ida, K., & Pie akeas, C.
(2025). ENHANCING EDUCATIONAL LEADERSHIP THROUGH GAMIFICATION: THEORY AND
PRACTICE IN PRIMARY SCHOOLS. INTED2025 P oceedings, 6690-6700.
37. Kaloge a os, G., T a lou, C., Tse emegklis, C., Anas asopoulou, E., Lou ida, K., & Pie akeas, C.
(2025). ENHANCING EDUCATIONAL OUTCOMES THROUGH DIGITAL SKILLS: ADDRESSING
LIFELONG LEARNING AND DISTANCE EDUCATION CHALLENGES. INTED2025 P oceedings, 6720-
6730.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
63
Looking ahead, u u e esea ch should expand his compa a i e amewo k o include o he Cen al
Asian na ions o be e unde s and egional a ia ions in highe educa ion go e nance and echnology adop ion.
Addi ionally, he long- e m impac s o eme ging echnologies such as a i icial in elligence, p edic i e
analy ics, and au oma ed assessmen sys ems me i u he explo a ion, pa icula ly in e ms o e hical
conside a ions, da a p i acy, and hei in luence on s uden engagemen and academic in eg i y. By b oadening
he scope o inqui y, policymake s and academic leade s can gain deepe insigh s in o how echnology-
media ed go e nance can sus ainably enhance he quali y and equi y o highe educa ion ac oss di e se socio-
cul u al and economic con ex s.
Re e ences
1. Abdygaliye a, Z. (2023). Digi al ans o ma ion in Kazakhs an’s highe educa ion sec o :
Challenges and oppo uni ies. Alma y: KazNU P ess.
2. N. Ke imbaye , J.Kul an, S.Abdyka imo a, А.Ak amo a LMS Moodle: Dis ance in e na ional
educa ion in coope a ion o highe educa ion ins i u ions o di e en coun ies Al-Fa abi Kazakh Na ional
Uni e si y, Alma y, Kazakhs an Economic Uni esi y B a isla e, B a isla a, Slo ak Republic
3. Ba es, A. W. (2020). Teaching in a digi al age: Guidelines o designing eaching and lea ning.
BCcampus.
4. Biggs, J., & Tang, C. (2011). Teaching o quali y lea ning a uni e si y (4 h ed.). Open Uni e si y
P ess. 5. Bos om, R. P., & Heinen, J. S. (1977). MIS p oblems and ailu es: A socio- echnical pe spec i e.
MIS Qua e ly, 1(3), 17–32.
6. B ooks, C., & G ee , J. (2021). The impac o lea ning analy ics on s uden success. Educa ional
Technology Resea ch and De elopmen , 69(2), 515–531.
7. Da is, F. D. (1989). Pe cei ed use ulness, pe cei ed ease o use, and use accep ance o
in o ma ion echnology. MIS Qua e ly, 13(3), 319–340.
8. Fe guson, R. (2019). Lea ning analy ics: D i e s, de elopmen s, and challenges. Educa ional
Technology Resea ch and De elopmen , 67(4), 907–920.
9. OECD. (2023). Digi al educa ion ou look 2023: S eng hening digi al capaci y in highe educa ion.
OECD Publishing.
10. Siemens, G. (2022). Lea ning analy ics and educa ional da a mining: Towa ds communica ion
and collabo a ion. Jou nal o Lea ning Analy ics, 9(2), 15–28.
UNESCO. (2022). Reimagining ou u u es oge he : A new social con ac o educa ion. Pa is: UNESCO.
11. Wang, Y., & Huang, F. (2021). Sma campus and da a-d i en managemen in Chinese highe
educa ion. Asian Educa ion S udies, 8(3), 134–149.
12. Zhang, H. (2021). Digi al go e nance and sma campus ini ia i es in Chinese highe educa ion.
Jou nal o Highe Educa ion Policy and Managemen , 43(5), 487–501
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
64
Philological sciences
THEORETICAL BASIS OF TEACHING VOCABULARY
Rakhshanda Fa ukh Seyido a
Baku Business Uni e si y
LEKSİKANIN TƏDRİSİNİN NƏZƏRİ ƏSASLARI
Rəxşəndə Fə ux Seyido a
Bakı Biznes Uni e si e i
Abs ac
The lexical sys em o each language has a ce ain uniqueness ha c ea es di icul ies in s udying his
language as a sys em. In he lexical sys em, exis ing wo ds change in e ms o meaning, he seman ics o he
wo d expands. Ce ain wo ds lea e he unc ional laye o he language and mo e o he passi e pa o he
ocabula y o he language, and in e u n, new wo ds en e he language. The language adop s wo ds om
o he languages and ansmi s wo ds o o he languages. All hese o ms occu cons an ly in he lexical sys em
o he language.
Abs ac
Hə bi dilin leksik sis eminin müəyyən bi özünəməxsusluğu a dı ki, bu dilin sis em kimi ədqiqa
apa ılmasında çə inliklə ya adı . Leksik sis emdə mö cud sözlə məna baxımından dəyişi , sözün seman ikası
genişləni . Müəyyən sözlə dildə işlək qa dan çıxıb dilin lüğə ondunun passi hissəsinə keçi ə bunun
qa şılığında dilə yeni sözlə daxil olu . Dil başqa dillə dən söz qəbul edi ə başqa dillə ə söz ö ü ü . Bü ün bu
o mala dilin leksik sis emində daima baş e i
Keywo ds: Lexsis, colloca ions, heo y, eaching ocabula y, low- equency wo ds
Aça sözlə : Leksika, bi ləşmələ , nəzə iyyə, lüğə əd isi, az işlək sözlə
Dil p oq amla ı ə əd is planla ı hazı laya kən, dili lazımi şəkildə is i adə e məyə imkan e ən öy ənmə
məqsədlə ini müəyyən e məkdə ayda a . Dil öy ənənnin söz eh iya ını ölçmək ə müəyyən e mək daima
çə in bi p oses olmuşdu . Dil öy ənənlə in leksik söz eh iya ını ölçmək üçün də inlik (dep h) ə əha ə
(b ead h) adlanan iki aspek dən is i adə olunu . Də inlik dedikdə dil öy ənənin xa ici dil ba ədə bildiyi sözlə i
əha ə edən xa ak e is ik key iyyə lə ba ədə bü ün məluma öz əksini apı . Əha ə aspek ində isə dil öy ənənin
xa ici dildə bildiyi sözlə in sayı dəqiqləşdi ili . Dil öy ənənlə in nə qədə söz bilməsi daim p oblemli
mö zula dan olmuşdu , belə ki, mö cud ədəbiyya da bu is iqamə də ə qli yanaşmala a dı . Məsələn
walking, walked sözlə inin bi söz kimi yoxsa iki ay ı söz kimi nəzə ə alınması kimi. Uzun müddə li dil
ku sunun lüğə ilə bağlı məqsədlə ini planlaşdı a kən, sözün nə qədə öy ənilməli olduğuna qə a e mək üçün
üç nö məluma la a baxa bilə ik - Dildə olan sözlə in sayı; - Dil daşıyıcıla ının bildiklə i sözlə in sayı; -
Müəyyən məqsədlə üçün is i adə olunan söz sayı ; Bu adakı əsas mö zu odu ki, hə kəs öz ana dilində
mö cud söz bazasına hakim olmalıdı . Bu bi az qey i-mümkün p osesdi , çünki insanla bu dilin ay ı-ay ı
sahələ ini eh i a edən lüğə ə kibini bilmi lə . Məsələn nü ə izikasının ə ya hesablama dilçiliyində is i adə
olunan çoxsaylı mü əxəssis sözlüklə i mö cuddu ki, bunla ı yalnız bu sahələ də ix isaslaşmış mü əxəssislə
bili . Yenə də dildə neçə sözün olması ba ədə bi ik in olması ma aqlıdı . Bu suala düzgün o mada ca ab
e mək müşkül məsələdi . Dili əha ə edən sözlə in sayını müəyyən e mək üçün bi sı a yolla mö cuddu .
Danışıq ə ya yazılı mə ndə neçə sözün olduğunu saymaq is əyi iksə, bi neçə yolla saya bilə ik. Bunun bi
yolu sadəcə o adakı hə bi söz o masını saymaqdı ə eyni söz o masına bi də ədən çox as gələ sə, onla
yenə də say e iba ilə nəzə ə alınacaqdı . Bu şəkildə sayılan sözlə ə “ okens”, bəzən isə “ unning” e minlə i
deyili . Cümlələ dəki sözlə i saymağın digə nö ündə isə bu sə ə cümlədə ək a olunan sözlə nəzə ə
alınmayacaqdı . Bu nö sayma sis emi isə “ ype” adlanı . “Lemmas” adlanan söz sayma nö ündə isə yazılışı
ə qli lakin ələ üzü eyni olan sözlə nəzə ə alını . Məsələn “ a o ”, “ a ou ” bu sözlə i misal gös ə ə bilə ik
[11]. Təəssü ki, lüğə in ölçülməsi ilə bağlı ədqiqa la ümumiyyə lə zəi apa ılmışdı ə XIX əs in sonla ına
qədə uzanan ədqiqa la ın nə icələ i çox ax səh di . Son e iba lı ədqiqa la da (Goulden, Na ion and Read,
1990; Zechmeis e , Ch onis, Cull, D = Anna and Healy, 1995) dil daşıyıcısı ali əhsilli olan uni e si e
məzmunun əxminən 20.000 söz ailəsi (wo d amily) bildiklə i qeyd olunub [2]. Dili is i adə e mək üçün lazım
olan sözlə müəyyən q upla a bölünü . Bunla a ən çox is i adə olunan sözlə ime, he, ha ə.s., az is i adə
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
65
olunan( low- equency wo ds) sözlə genipap, u ho c, gossypol ə.s. kimi ix isaslaşdı ılmış sözlüklə aiddi .
Yüksək ezlikli ( high- equency wo ds) sözlə in kiçik bi q upu a ə bu sözlə danışıq ə yazılı mə nlə də
işləyən sözlə in çox böyük bi hissəsini əha ə edi ə dilin hə cü is i adəsində as gəlini . Dilin yüksək ezlikli
sözlə i o qədə acibdi ki, həm müəllimlə , həm də öy ənənlə bu sözlə ə xeyli ax sə e məlidi lə . Çox
nadi halla da is i adə olunan ə is ənilən mə nin yalnız kiçik bi hissəsini əha ə edən çox böyük bi söz q upu
a dı ki, bu da az ezliklə is i adə olunan sözlə q upudu . Xüsusi lüğə lə , a aşdı ılan mö zula ın ə ya dilin
is i adə sis ema ikası məhdudlaşdı ıla aq edili . Beləliklə, danışmaq, akademik mə nlə , qəze , uşaq
hekayələ ini oxumaq ə ya mək ub yazmaq üçün xüsusi lüğə lə i mənimsəmək mümkündü . Texniki lüğə lə
də ix isaslaşdı ılmış lüğə lə ə aiddi . Mümkünsə, ix isaslaşdı ılmış lüğə ə yüksək ezlikli lüğə kimi yanaşmaq
lazımdı . Bu qəbilədən olan sözlə əla ə üsulla la öy ədilməli ə öy ənilməlidi . Onla a asındakı ə qlə ə
oxşa lıqla izah olunmalı ə də s p osesində əd is edilməlidi [5].
Yeni bi dilin mənimsənilməsi söz eh iya ından ay ı düşə bilməz. Müx əli alimlə ə dilçilə söz
bazasına müx əli ə i lə e mişlə . U.Renandyaya gö ə, söz bazası dil biliyinin əsas elemen idi ə o yazı,
oxu, dinləmə ə anlama baca ığının inkişa ında əsas ol oynayı . Dil öy ənənlə söz eh iya ına sahib olanda ə
ahid leksik s a egiyala a yiyələnmədən daim kommunikasiya qu maqda əziyyə çəkə, kon ekslə də müəyyən
söz daxil edilməsi ə başa düşülməsi p osesi inkişa e məyə ə ə a da olan audio səs yazmala ının dinlənilib
anlanılmasında uğu suzluqla üzləşə bilə lə .P.U qeyd edi ki, xa ici dildə öy ədilən sözlə söz bazası kimi
əzahü edi . Lakin N. Şmi isə söz bazasının müx əli nö biliklə dən iba ə olduğunu əks e di i ə qeyd edi
ki, dil öy ənən hə bi sözün ələ üz o masını, dildə işlənmə xüsusiyyə lə ini, onla ın q amma ik o mala ını,
dil ya adıcılığında həmin sözdən əmələ gələn söz bi ləşmələ i onla a asında əlaqəni ə işlənmə ezliyini
bilməlidi lə [4]. Xa ici dilin əd isində q amma ika əsas sayılı . Çünki q amma ik qaydala əməl olunduqda
cümlələ q amma ik cəhə dən daha düz olu . Amma müəyyən leksik s a egiyala a ə söz bazasına malik
olmadan öy ənilən q amma ik qaydala bi qədə e ek i olmu . Məsələn, xa ici bi ölkədə a obus
s ansiyasına ge mək is əsək həmin anda bizə lazım olacaq şey söz bazası, jes lə ə mimikala dı . S.Tho nbu y-
nin a aşdı mala ına gö ə qeyd edə bilə ik ki, dil öy ənənin həmin dili əha ə edən bü ün sözlə in
mənimsənilməsi p osesi qey i- mümkündü . Eyni zamanda dil daşıyıcısında əbii şəkildə öy ənmə me odu
(na u al app oach) onla da inkişa e məmiş ə ya anmamışdı . Bunun səbəbi isə onla ın həmin dil mühi i ilə
yaxından əlaqədə olmamaqla ından i əli gəli . Dil öy ənənlə ə dil daşıyıcısı a asındakı ə q onla ın müx əli
dil xüsusiyyə lə inə malik olan ana dilə malik olmala ından i əli gəli [ 2]. İ. Na ion qeyd edi ki, söz bazasının
seçilməsində ən əsas məqsəd dil öy ənənlə in məqsədlə inin düzgün müəyyənləşdi ilməsidi . Belə ki, dil
öy ənmək is əyən şəxs dili nə məqsədlə yəni səyahə e mək, işləmək ə yaxud xa icdə əhsil almaq üçün
öy əndiyini qabaqcadan aydınlaşdı maq lazımdı . Məqsədlə müəyyən edildikdən son a isə esep i ə
p oduk i söz eh iya ı ba ədə müəyyən əsə ü lə o malaşı . Resep i söz eh iya ı dediyimiz zaman dinləmə
ə anlama eh i a olunu ki , bu da kommunikasiya sı asında baş e i . P oduk i də isə kommunikasiya zamanı
müəyyən olunmuş kon eksdə sözlə in düzgün o mada işlədilməsi nəzə də u ulu . Buna gö ədə müəllim də s
p osesini dil öy ənənin məqsədlə inə uyğun əşkil e məlidi . Əgə dil öy ənənin is əyi xa ici dildə yalnız
oxuyub ə cümə e məkdi sə o zaman o dil öy ənəndə p aduk i baca ıqla bəlkə inkişa e məyəcəkdi [ 5].
Sözlə xa ici dili öy ənmək üçün əməl olunu oynayı . Leksik ahidlə ə s a egiyala öy ənməklə bizdə
əməl dil haqqında müəyyən biliklə o malaşı . Söz bazası özündə əsas məna eh i a e diyində is ə ana dildə
is ə sədə xa ici dildə diqqə ay ılmalı ən əsas bi sahədi . Əlbə ə, dil əlimi əkcə leksika ilə sonlana bilməz.
Lakin dil öy ənən xa ici dil q amma ikasını yaxşı bili sə, ə müəyyən sözü düzgün o mada ələ üz edə bili sə,
geniş məna i adə edən sözlə ba ədə məluma azdı sa , xa ici dildə e ek i ünsiyyə dən söz gedə bilməz.
Leksik ə dişlə i dil öy ənənlə ə aşılamaq çox müşkül bi p osesdi . Xa ici dildəki sözlə in hamısını bilmək
onla haqqında biliyə ə in o masiyaya sahib olmaq demək deyil. İ.Na ion esep i ə p oduk i mə humla ı
leksik baca ıqla sı asına daxil e mişdi . İ.Na ionun sözün esep i biliyi ilə bağlı nümunəsinə nəzə ye i ək. -
Sözün eşidilən zaman anlaşılma baca ığı; - Sözün yazılı o masını anımaq ə onu kon eksdə asanlıqla anlamaq
baca ığı; - Sözün hansı hissələ dən iba ə olma baca ığını anlamaq; - Xüsusi bi kon eksdə onun hansı mənada
işləndiyini bilmək baca ığ; Digə bi yandan isə sözlə bağlı p oduk i biliklə ə bunla daxil edili : - Vu ğu
daxil olmaqla sözün düzgün ələ üz edilməsi; - Sözü düzgün bi şəkildə yazmaq baca ığı; - Uyğun hissələ dən
is i adə edə ək düzgün söz ya a ma baca ığı [5]; Müəllimlə də sin məzmununu esep i əlim üzə ində yox
p aduk i əlim üzə ində qu malıdı . Çünki bu adakı əsas məqsəd dil öy ənəndən öy ənilmiş ma e iala əsasən
nə icə almaqdı . Müəllimlə də s sonunda dil öy ənənin nə öy ənəcəyi ə nə kimi baca ıqla ın o malaşacağı
qabaqcadan müəllim ə ə indən əhlil olunmalı ə ona uyğun də s planı qu ulmalıdı . Ş.Əm alının “Dilin
mənimsənilməsi” adlı əsə ində C. Foula is inad edə ək qeyd e mişdi ki, dilöy ənənlə üçün öy əndiyi dilin
lüğə eh iya ı əal (ak i ) ə qey i- əal (passi ) olmaqla iki ye ə bölünü . İndi isə ak i ə passi soz bazasının
hansı mənada işləndiyinə diqqə ye i ək. Ak i söz bazası dediyimiz zaman dil öy ənənin gündəlik həya
ə zində işlə diyi sözlə nəzə də u ulu . Bu sözlə dən dil öy ənən özünə inamlı bi şəkildə is i adə edi ə heç
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
66
bi çə inliklə as laşmı . Danışıq ə yazı p osesində sə iş əyə nail olmaq üçün daim ak i söz bazasına yeni
sözlə əla ə olunmalıdı . Ak i söz bazasının özünə məxsus xüsusiyyə lə i bundan iba ə di : -Müəyyən sözün
düzgün kon eksdə işlədilməsi; -Q amma ik baxımından sözün dəqiq işlədilməsi; -Ni qdə düzgünlük , səlislik
ə i m ya a maq baca ığı [2]; Passi söz bazası dediyimiz zaman başqala ının ni qində ə yazısında as
gəlindiyində asan bi şəkildə başa düşülən söz eh iya ı nəzə də u ulu . Lakin bu sözlə i dil öy ənən öz ni qində
ə danışığında nadi ən is i adə edi . Dil öy ənən bu sözün kommunikasiya əsnasında düzgün bi kon eksdə
işlədə bilmi ə onun mənasını da başa düşmü . Bu sözlə in mənası kon eksdən asılı ola aq müəyyən mənada
dəyişilə bili . Passi söz bazasının özünə məxsus xüsusiyyə lə i bundan iba ə di : - Ni q ə yazıda sözün
mənasının bilinməyi; - Bi çox q amma ik ahidlə lə anışlıq; A aşdı mala a gö ə dil öy ənənlə in passi biliyi
3000-5000 söz ailəsi a alığında əşkil edi . Lakin onla ın passi biliyi isə 5000-10000 söz ailəsi a alığında
dəyişi . Bu ada dil öy ənənlə ə düşən ən əsas əzi ə isə passi söz bazasını ak i söz bazasına keçi məsini
əmin e məkdi . Müəyyən ax dan son a sözlə a ıq ak i söz bazasına daxil olacaqdı . Bunun üçün isə dil
öy ənənnin a zu ə is əyi lazımdı [3]. Bundan əla ə, Quliye a.C U.G aube gin ədqiqa la ına əsaslana aq
onun söz bazasının öy ənilməsi mə hələlə inin olduğunu qeyd edi : A. Fə qləndi mə; Bu mə hələ ən əsas
mə hələlə dən bi i kimi özünü gös ə i . Bu mə hələdə dil öy ənən dinləmə ə oxu p osesi zamanı is i adə
olunan, eləcə də, yazılış baxımından eyniyyə əşkil edən sözlə in səs ə hə lə ini ə qləndi mək, ni qdə ə
yazıda onla ı aydın şəkildə işlə mək baca ığı nəzə də u u . B. Mənanın aydın şəkildə başa düşülməsi; Bu
mə hələdə sözün aydın bi şəkildə başa düşülməsi əsas gö ü ülü . C. Yadda saxlama; Yeni ma e ial izah
edildikdən son a dil öy ənənlə ə həmin ma e ialla bağlı apşı ıqla ə çalışmala e ilməlidi , çünki dil
öy ənənlə izah edilmiş sözlə i daima unu mağa meyilli olu la . D. Mənanın genişləndi ilməsi [3];
Müşahidələ dən aydın olu ki, sözlə zaman keçdikcə dil öy ənənlə ə ə indən başa düşülmü . Sözün qəbul
edilməsi p osesində ilk öncə onun o oq a iyası ə o oepiyası mənimsənili . Son a məna başa düşülü ə onun
a dından isə mo oloji o mala başa düşülü ə sonda isə seman ik bilik əldə olunu . Linda Taylo a qeydlə inə
əsasən söz biliyi dil uni e salla ı kimi qəbul edili ə ə qli nö in o masiyala ın öy ənilməsi kimi başa düşülü
[1]. Dil öy ənənlə əsasəndə aşağı ku s dil öy ənənlə dil sə iyyəsini inkişa e mək üçün müx əli yolla la bunu
həya a keçi ə bilə lə . Təlim s a egiyala ı, mo i asiya ə baca ıq sayəsində dil öy ənən xa ici dil öy ənmə
p osesinə mü ə əq ola bilə . E.Hiebe qeyd e mişdi ki, iki söz bazası mö cuddu . Bi inci q upa daxil olan
söz bazası şi ahi söz bazasıdı . Bu q upa daxil olan sözlə i biz gündəlik danışıqda is i adə edi ə asanlıqla
başa düşü ük. Digə q up isə yazılı söz bazası hesab edili ki, bu adakı sözlə dən yazıda ə dinləmədə səssiz
şəkildə is i adə edi ik Bi qayda ola aq, dil öy ənən yeni dildəki sözü öy ənəndə onu ma aqlandı an əsas
məsələ onun mənası ə ana dilindəki ə cüməsidi . Dil öy ənən sözü dil daşıyıcısı kimi is i adə e məyi
bilmədən öncə onun o oq a iyası, leksiyası, ələ üzü, q amma ik dəyişməsi ə uzlaşması ba ədə
məluma la a malik olmalıdı . Söz bazasının mənimsənilməsi dil öy ənmə p osesində ən sadə sahə kimi gö ünsə
də , dil öy ənən müəyyən bi dil sə iyyəsinə ye işdikdə müşkül bi p osesə çe ili . Söz bazasının də indən
mənimsənilməsi üçün müəyyən bi ax gə əkdi . Öy ənilmə p osesi zamanı dil öy ənən bi çox çə inliklə lə
üz-üzə qala bilə . Bunla dan ən acibi sözlə in öy ənilməsi məsələsidi . Bu p osesdə dil öy ənən hansı sözlə i
önəmli ə əsas hesab edi sə onla ı da öy ənmək is əyi . Digə dillə lə müqayisədə ingilis dili geniş söz bazasına
malikdi . Hə a dil daşıyıcıla ı belə gündəlik həya ə zlə ində çə in ə anlaşıqlı olmayan sözlə dən is i adə
e mi lə . Sözlə in asan öy ənilməsi üçün söz bazası müəyyən q upla a bölünü ə öy ənili . Belə ki, sözlə
q uplaşdı ılı onla a asında müəyyən əlaqə ya adıla aq sözlə bi şəkildə öy ənili . Söz bazasının əsni a ını
bu şəkildə e mək mümkündü : - Əli ba sı ası ilə; - Müx əli si uasiyala ; - Fə qli mö zula ; - Eyni mənaya
malik olan söz q upu; Söz bazasının öy ənilməsi p osesindəki ən çə in məsələ onun dil öy ənənlə ə ə indən
unudulmasıdı . Bu ada unu ma p obleminin qa şısının alınması üçün bi sı a əkli lə mö cuddu : Öy ənilən
sözlə in a ma in e alla çə çi əsində də ələ lə ək a lana aq öy ənilməsi; - Öy ənilən sözlə i dil öy ənənlə
yaddan çıxa masın deyə bi də ə çəyə yaza bilə lə . Asudə ax la ında məsələn, uni e si e də ə yaxud hə
hansı bi ye də lüğə də ə çələ asi əsilə bu sözlə dən is i adə olunması; - Dil öy ənənin mün əzəm ax əyin
edə ək sözlə i bu ax ə zində öy ənməsi; - Çə in sözlə in müəyyən olunması sözlə in öy ənilməsini daha da
aha laşdı ı ; Əksə ax la da dil öy ənən bilmədiyi sözlə in mənasını lüğə in bi kəna ına yazı ə gün ə zində
ək a edə ək onu ak i söz bazasına çe i ə bilə . Sözlə in öy ənilmə p osesi yaxşı ge dikcə bu dil öy ənəndə
inam ya adı [2]. Dil öy ənən hə gün ingilis dili ilə bağlı yeni-yeni sözlə eşidi . Bu sözlə in yadda
saxlanılması isə qey i-mümkündü . Dil öy ənənlə sözlə in öy ənilmə p osesinin asanlaşdı ması üçün bi inci
nö bədə hansı mö zu ilə bağlı söz öy ənmək is ədiklə ini aydınlaşdı malıdı la . Bunun üçün isə bi sı a
əkli lə mö cuddu : - Təhsil aldığınız məc aya uyğun sözlə i öy ənmək; - Oxu ə dinləmə p osesində ən çox
as gəldiyiniz sözlə i öy ənmək - Tez- ez is i adə edəcəyiniz sözlə ə diqqə ayı maq; - Az is i adə olunan
sözlə i öy ənməmək; Hansı sözlə in ya a lı olacağını düşündükdən son a isə bu kimi əkli lə i nəzə ə almaq
lazımdı : - Sözlə ə ə i lə kiçik ka la da qeyd olunmalıdı ; - Sözlə i də ələ lə ək a e mək; - Şəkillə ə
digə sözlə a asında əlaqə qu maq; - Öy ənilən sözlə dən daima ni qdə ə danışıqda is i adə e mək; Öy ənilən
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
67
sözlə in nə kimi əhəmiyyə i olduğu ilə bağlı bi sı a iki lə mö cuddu : - Söz bazasının a ı ılması dil
öy ənənlə də kommunikasiya əsnasında öz iki lə ini ça dı maq üçün əs i edici sözlə dən is i adəyə imkan
e i ; - Daha geniş söz bazasında is i adə e məklə “ihh”,”imm” kimi boşluq doldu an səslə in is i adəsi ə
ni qdə ya anan asilələ in qa şısı alını ; - Danışıq p osesi zamanı danışanın ə qli ( əngli) söz bazasından
is i adə e məyi qa şıdakı şəxsdə müəyən pozi i bi əəssü a oyadı [5]; Leksikanın əd isində əsas məsələ
sözün hansı mənada olduğunu bilməkdi . N.Şmi in a aşdı mala ına əsasən dil daşıyıcıla ının mənsub olan
leksik baca ıqla ı bu bölgüdə əsni e mişdi : - Sözün danışıq o ması; - Sözün dildə hansı a alıqda is i adəsi;
- Sözün is i adə olunduğu söz bi ləşmələ i; - Sözün dildə is i adə nümunələ i ə onla ın düzəl mə o mala ı; -
Sözün yazılı o ması; - Sözün seman ik assosasiyası; - Sözün konsep ual mənala ı [51, s.86]; P.U isə leksik
ahidlə bağlı baca ıqla siyahısını əqdim e mişdi : - Fo ma: ələ üz ə o oq a iya; - Söz b iləşmələ i; - Məna
aspek lə i: deno asiya, kono asiya, uyğunluq; - Məna əlaqələ i: sinonimlə , an onimlə , omonimlə [4]; Qoue ,
Uol e ə Filips leksik ahidin nə üçün asan ə yaxud çə in olduğu ba ədə iki lə söyləmişlə . Leksik ahidlə
bəzi amillə dən iba ə di : A. Ana dili ilə oxşa lıq (Simila i y o L1); Leksik ahidliyin çə inliyi leksik
ahidlə in ana dilindəki olan sözlə in məna ə o ma baxımından oxşa lığından i əli gəli . Bu ip sözlə isə
daima dil öy ənənlə də çaşqınlıq ya adı . B. İngilis dilində öy ənilən sözlə a asında oxşa lıq (Simila i y o
English wo ds al eady known); Hədə dildə bi sözün öy ənilməsindən son a ona oxşa olan digə bi sözün
öy ənilməsi bəzi dil öy ənənlə üçün asan olsa da digə dil öy ənənlə üçün kompleks bi p osesə çe ili .
Məsələn: impo an sözünü öy ənən dil öy ənən unimpo an sözünün öy ənilməsində mü ə əq olmalıdı . C.
Sözün əla ə məna çala la ı (Connona ion); İngilis dilində elə sözlə ye alı ki, onla ın mənala ı eyni olsa da
lakin müsbə ə yaxud mən i baxımından məna çala ına malik olmala ı bi bi indən ə qləndi i . Skinny ə
slim sözlə i eyni mənaya malik olsala da lakin məna çala ına gö ə bi bi lə indən ə qləni lə . D. O oq a iya
ə ələ üz (Spelling and p onuncia ion); İngilis dilinin söz bazasında o oq a ik səs sis emindən asılı ola aq
elə sözlə mö cuddu ki, bu dil öy ənənlə də çaşqınlıq ya adı . Bu ip sözlə ə bu sözlə i misal gös ə ə bilə ik:
h ough, ough, hough, hough ə.s. F. Söz kombinasiyala ı ( Colloca ion); Leksik ahidlə in digə sözlə lə
əlaqəsi çə inlik ya ada bilə . İnsanla dan söhbə ge diyi zaman biz, inju ed sözündən is i adə edi ik, lakin
obyek cansız olduqda isə damaged sözündən is i adə edili . S ong co ee ə s ong wind söz
kombinasiyala ında s ong hə iki sözlə bi ləşmə ya adı , lakin weak wind deyə bildiyimiz halda wind co ee
deyilməsi çox yanlışdı . G. Düzgün is i adə ( App op ia e use) ; Söz bazasının düzgün is i adə edilməsi daima
çə inlik ya a mışdı , çünki bəzi söz ə i adələ in müəyyən bi kon eks ə is i adəsi yanlış ə məhduddu .
Məsələn biz He is pushing i y i adəsini işlədə bilə ik. Çünki bu ada pushing i adəsi almos sözü ilə eynilik
əşkil edi . Lakin biz bu sözü yaşlıla la münasibə imizdə yalnız bu mənada işlədə bilə ik. He is pushing he e
i adəsi bu münasibə də qəbul edilməzdi . Buna gö ə də dil öy ənənlə söz ə yaxud söz bi ləşmələ i öy ənən
zaman onla ın işlənmə üslubla ına xüsusi diqqə ye i məlidi lə . C.Zimme man belə bi iki lə çıxış e di ki,
“Leksik ə dişlə in dil öy ənənlə də aşılanma p osesinə xüsusi diqqə ay ılması öy ənənlə də dilin yalnız söz
yığınından iba ə olduğuna dai əəssü a ya ada ”. Beləliklə müəllimlə leksik s a egiyala ın dil öy ənənlə də
aşılanmasına xüsusi diqqə ye i məlidi lə [5]. Xa ici dildə lazımi sə iyyədə lüğə bazası o malaşdı madan dil
öy ənənlə kommunikasiya p osesində is ənilən o mada iş i ak edə bilməzlə . Dil öy ənənlə q amma ika
sahəsində müəyyən ilkin biliklə ə malik olmadan da həmin dildə əlaqə qu a bilə lakin bunun uğu lu
olmasından söhbə gedə bilməz. Yəni dil öy ənməyə başlayan dil öy ənən q amma ikasız da sözdən is i adə
edə ək ik ini ça dı a bilə . Məsələn: “Yes e day go magazin and o buy a b ead “ bu ada dil öy ənən bildiyi
sözlə dən is i adə edə ək q amma ik qaydala a iaə e mədən cümlə qu muşdu . Günümüzdə lüğə in
öy ədilməsi mənalı mə nlə əsasında həya a keçi ili . Ə əllə lüğə in öy ədilməsinə xüsusi diqqə ya anmasa
da son 20 ildi ki, müəllimlə xüsusi diqqə ye i i lə . Dil öy ənənlə yeni sözlə in mənimsənilməsində
müəyyən çə inliklə çəki lə . Buna gö ədə onla a müəyyən s a egiyala aşılanmalı ə lüğə lə in əd is
olunmasında müəyyən olunmuş s a egiyala dan is i adə olunmalıdı : - Lüğə in bi başa əd isi; - Lüğə in
dolayı əd isi; - Lüğə in müs əqil əd isi ; Bəzi müəlli lə lüğə in bi başa əd isini deduk i üsul kimi hesab
edi lə . Bu zaman söz bazası dil öy ənənlə ə bi başa e ili . Dil öy ənənlə bu ip sözlə i isə mə nlə də ə
yaxud başqa izual ma e ialla da gö ü ə bu sözlə in işlənmə ye i ilə bağlı onla da müəyyən əsə ü ün
o malaşmasında ol oynayı . Vizual asi ələ dil öy ənənlə də sözün mənası ba ədə də in düşündü ü ə sözlə
a asında müəyyən əlaqə ya adı [3]. Digə müəlli lə qeyd edi lə ki, dolayı lüğə əd isin induk i olduğunun
ə ə da ıdı la . Bu zaman dil öy ənənlə sözlə i bi başa mə ndən ə yaxud kon eksdən çıxa a bili . Dolayı lüğə
əd isi mək əbdə ə yaxud e də ki ab oxuyanda şi ahi dil sə iş ələ inə cəlb edilməklə kon eksdən sözün
mənala ının çıxa ılıb başa düşülməsi əsas gö ü ü . Bu zaman söz bazasının genişlənməsi dil öy ənənlə in
gündəlik oxumala ı ə bi bi ilə inə qulaq asmalı sayəsində əbii bi şəkildə baş e i . Dolayı əd is lüğə i dil
öy ənənyönümlüdü . Bu ada dil öy ənənlə də k ea i lik ə a aşdı ma ələb olunu . Lüğə in dolayı yolla əd isi
bi çox müəlli lə də na aha lıq ya adı . Çünki bu üsul daha çox dil sə iyyəsi o a ə yüksək olan dil öy ənənlə
üzə ində daha çox mü ə əq olu . Kon eksdən mənanın çıxa ılmasında dil öy ənənin 20 sözdən 18-ni bilməsi
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
68
əsas gö ü ülü . Yeni söz öy ənməyə çalışan dil öy ənənyə bu üsul çə in gələcəkdi [3]. Müs əqil lüğə əd isi
dil öy ənənlə i müs əqil şəkildə necə lüğə öy ənmələ i ba ədə əlima landı ı . Dinləmə ə oxu zamanı uğu lu
s a egiyala dan bi i kon eks ual işa ələ sis emindən is i adə e məkdi . Bu cəhə dəndə p e ikslə ə su ikslə
əsas ol oynayı . Gündəlik is i adə e diyimiz lüğə lə söz bazasının genişləndi ilməsi üçün mü əkkəb ə çə in
ola bilə lə . Lüğə dən is i adə heç də sözün mənasının am anlaşılmasına gə i ib çıxa mı . Dil öy ənənlə də
leksik ə dişlə i aşılanmasında lüğə lə dən is i adənin çöx da əhəmiyyə i olmaya bilə . Ə əzində isə dil
öy ənənlə ə yeni sözlə öy ə mək ə onla a yeni leksik ə dişlə aşılamaq lazımdı . Hədə dilin öy ədilməsi
ə öy ənilməsi zamanı sözlə a asındakı olan məna əlaqələ inə xüsusi diqqə ya a maq lazımdı . Leksikanın
əd isi zamanı bi sı a aspek lə in nəzə ə alınması əsasdı . Bu acib aspek lə ə çoxmənalılıq, sinonimlik,
deno asiya ə an onimlə i misal gös ə ə bilə ik. Deno asiya aspek ini bəzən hiponimlə də adlandı ı la . Dil
öy ənən “o ange” sözünü öy ənən zaman onun mey ə ka eqo iyasına aid olduğunu bilməlidi . “elephan ” ,
“sheep” sözlə ini öy ənən zaman isə onun hey an ka eqo iyasına aid olduğunu bilməlidi . İkinci ola aq
çoxmənalılıq yəni eyni sözün müx əli kon ekslə də müx əli məna bildi məsidi . Məsələn ; “head” sözü ingilis
dilində müx əli kon ekslə də işlədilə bilə . - Head o pin – sancağ; - The head o a animal – hey an başı; -
The head o depa men – şöbə başçısı; Çoxmənalılıq p obleminin öh əsindən gəlmək üçün öy ənənlə sözlə i
müx əli kon ekslə də daima işlə məli, ay ı-ay ı mənala da işlənməsinə xüsusi diqqə ye i məlidi . Digə bi
aspek isə sinonimlə di . Sözün sinonimlə indən xəbə da olmaq onun söz bazasının inkişa ına xüsusi
köməklik gös ə əcəkdi . Ən sonuncu aspek imiz isə an onimlikdi . Hə hansı bi sözə ona əks mənalı olan
sözlə in apılması, sözün mənasının daha uzun müddə yadda saxlanılması üçün bi asi ədi [1]. Leksik
ə dişlə inin o malaşdı ılmasında diqqə nöq əsində olan əsas məsələ məna daşıyan sözlə in kon eks ual
mənala ının apılması yalnız esep i baca ıqla ın inkişa e di ilməsi məğzini daşıyı . Lakin, alimlə in ik incə,
sözlə in esep i ə p oduk i məqsədlə lə də k olunması a asında olan müx əli liklə i müəyyənləşdi mək heç
də sadə bi məsələ deyil.
Re e ences
1. Taylo , L. Teaching and Lea ning Vocabula y. He o dshi e. P en ice Hall. 1990, 96 p
2. Tho nbu y, Sco . How o each ocabula y. Ha low: Pea son Educa ion Limi ed, 2002, 185 p
3. Thomas Tinkham. The e ec s o seman ic and hema ic clus e ing on he lea ning o second
language ocabula y. Ox o d: Sage Publica ions, 2000, 163p
4. U , P. A Cou se in Language Teaching: P ac ice and Theo y. Camb idge: Camb idge Uni e si y
P ess, 1996, 388 p
5. Zimme man, C. Do eading and in e ac i e ocabula y ins uc ion make a di e ence? An
empi ical s udy. TESOL Qua e ly, 1997, 345 p
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
69
THE PHILOSOPHICAL WEIGHT OF "SIMPLE LANGUAGE" IN RAMIZ RÖVŞAN'S POETRY
(EXPANDED VERSION WITH QUOTATIONS)
Se inj Ahmado a
ASPU
RAMIZ RÖVŞƏN POEZIYASINDA “SADƏ DILIN FƏLSƏFI YÜKÜ” (SITATLARLA
GENIŞLƏNDIRILMIŞ VERSIYA)
Se inj Ahmado a
ASPU
Abs ac
This schola ly a icle is dedica ed o he linguis ic and s ylis ic analysis o he wo k o Ramiz Rö şən, a
p ominen ep esen a i e o con empo a y Aze baijani poe y. The main objec i e o he s udy is o de e mine
how he domes ic lexis and colloquial wo ds used by he poe in his poe y ca y a p o ound philosophical
weigh and wha kind o seman ic ans o ma ion hey unde go.
Xülasə
Bu elmi məqalə çağdaş Azə baycan poeziyasının gö kəmli nümayəndəsi Ramiz Rö şənin ya adıcılığını
linq is ik-s ilis ik aspek dən əhlil e məyə həs olunmuşdu . Tədqiqa ın əsas məqsədi, şai in poeziyasında
is i adə e diyi məişə leksikasının ə adi danışıq dilinə aid sözlə in necə yüksək əlsə i yük daşıdığını ə hansı
seman ik ans o masiyaya uğ adığını müəyyənləşdi məkdi .
Keywo ds: Ramiz Rö şən, lexis, seman ics, philosophical ly icism, simplici y, conno a ion, ee e se,
s ylis ics.
Aça sözlə : Ramiz Rö şən, leksika, seman ika, əlsə i li ika, sadəlik, konno asiya, sə bəs şei ,
s ilis ika.
Məqalədə gös ə ili ki, Ramiz Rö şən klassik ə mü əkkəb ədəbi dildən im ina edə ək, sadə sözlə in
ilkin (deno a i ) mənala ına qayıdı . Lakin bu sözlə qey i-ənənə i sin ak ik qu uluş ə zəngin konno a i
əlaqələ asi əsilə ("yol," "su," "qapı," "işıq" kimi sözlə in əlsə i sim olla a çe ilməsi) Həya , Ölüm, Tale
kimi uni e sal mö zula ın i adəsinə xidmə edi . Təhlil şai in sə bəs şei o masından is i adə e məklə leksik
ahidlə in üzə ində seman ik u ğu ya a dığını, habelə an i eza ə oksimo onla ı sadə sözlə lə əqdim e mək
us alığını nümayiş e di i . Ramiz Rö şən poeziyası sadəlikdəki də inlik p insipi ilə ə qləni ə bu, onun dil
əlsə əsinin əsasını əşkil edi . Şai in dilə münasibə i gös ə i ki, bədii dildə minimal söz eh iya ı ilə maksimal
əlsə i məna əldə e mək mümkündü .
Azə baycan poeziyasında XX əs in sonu – XXI əs in ə əllə ində o malaşmış ə xüsusi poe ik mək əb
ya a mış sənə ka Ramiz Rö şən, özünəməxsus əlsə i də inliyi ilə yanaşı, dilə münasibə i ilə də seçili . Şai in
ya adıcılığı ilk baxışdan sadə ə gündəlik həya dan gö ü ülmüş leksik ahidlə ə əsaslansa da, bu sadəliyin
a xasında də in əlsə i mənala , həya ın mü əkkəb dilemmala ı ə bəşə i duyğula gizləni . Bu məqalə Ramiz
Rö şən poeziyasının leksik-seman ik sə iyyəsini əhlil e məyi, onun şei lə indəki sadə sözlə in necə güclü bi
əlsə i yükə malik olduğunu linq is ik-s ilis ik müs ə idə a aşdı mağı hədə ləyi . Məqsəd, şai in dil əlsə əsini
açmaq ə onun poeziyasında sadə sözün qey i-adi gücünü nümayiş e di məkdi . Ramiz Rö şən poeziyasının
leksik əbəqəsinin əsasını məişə leksikası, adi danışıq dili ə gündəlik həya da is i adə olunan sözlə əşkil
edi . O, ədəbi-klassik, mü əkkəb ə kibli sözlə dən ə ya a xaik leksikadan qəsdən uzaq du u . Şai in
ya adıcılığında adi sözlə , yeni kon eks ə qey i-adi sin ak ik əlaqələ sayəsində də in konno a i çala la
qazanı . Məsələn, "su", "qapı", "yol", "daş" kimi sözlə zamanın, aleyin ə ya mənə i əmizliyin sim oluna
çe ili . Misal ola aq, Mən axan su olsaydım, Gedib dənizə dönə dim. Dənizə dönməkçün yox, Axıb
gedənlə dən ö ü. (“Mən axan su olsaydım”) Bu misalda "su" sözü sadəcə maye yox, həya ın axıcılığı ə əbədi
yoxuş mənasını daşıyı . Deno a i ola aq su dənizə axı , lakin şai onu "gedənlə dən ö ü" axan bi a lıq kimi
əqdim edə ək, sözə əlsə i sədaqə ə missiya konno asiyası yükləyi .
Ramiz Rö şən şei lə ində məişə ə aid, kiçik, adi de alla ez- ez böyük seman ik yük daşıyı . Məsələn,
"yazı", "pəncə ə", "di a ", " ele on" kimi sözlə insanın daxili aləminin ə ənhalığının güzgüsünə çe ili .
Si a ola aq: Mənim qapım hamıya bağlıydı, Hamının qapısı mənə... Nə bağlayan yoxdu, nə döyən. Necə
oldu, bi dən açıldı qapıla ? (“Qapıla ”) "Qapı" sözü bu ada iziki maneə yox, uhi əc id ə ünsiyyə in
yoxluğu anlamını e i . "Bağlıydı/açıldı" an i ezasının sadə leksika ilə əqdimi, insanın qə il həya a qayıdış ə
ya anlama anının də inliyini i adə edi .
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
70
Ramiz Rö şənin əsas us alığı, məhz sadə sözlə in yeni kon eks də seman ik ans o masiyasıdı . Şai
minimal leksik ə kiblə maksimal əlsə i məna əldə e mə p insipini ə biq edi . Bu, xüsusilə "Yol" ə "Zaman"
mö zula ında özünü qaba ıq gös ə i .
Si a ola aq (Yol ə Ömü ): Yol gəldik, yol ge dik… Nə qədə yol gəldik, Öm ümüzə ça madıq. (“Yol
gəldik, yol ge dik”) Bu misalda "yol" sözü iziki məsa ədən çıxa aq, insan öm ünün, aleyin me a o asına
çe ili . Cümlədəki ellə ("gəldik", "ge dik", "ça madıq") son də əcə sadə ə məişə ə aid olsa da, onla ın
"ömü " leksik ahidi ilə bi ləşməsi uğu suz ax a ış ə əbədi ça mazlıq kimi uni e sal əlsə i ideyanı doğu u .
Şai in poeziyasında ez- ez as gəlinən leksik an i ezala sadə sözlə asi əsilə bəşə iyyə i düşündü ən əbədi
sualla ı sə hə çıxa ı .
Si a ola aq (İşıq-Qa anlıq): Bu qa anlıqda hə şey gö səni , İşıqda i əcək hə şey. (“Bu qa anlıqda hə
şey gö səni ”) "Qa anlıq" ə "işıq" kimi əsas leksik ziddiyyə lə bu ada ənənə i mənala ını i i i . Linq is ik
cəhə dən, "qa anlıqda gö sənmək" ə "işıqda i mək" kimi gözlənilməz i adə ( ə ya oksimo on) ya anı . Bu,
əlsə i ola aq, Həqiqə in Qa anlıqda gizlənməsi ə Maddi İşıqda i məsi ideyasını i adə edi .
Nə icə Ramiz Rö şən poeziyasının leksik-seman ik əhlili gös ə i ki, şai sadə sözə əlsə i məna
geyindi mək sənə ini mükəmməl mənimsəmişdi . O, adi məişə leksikası ilə bəşə iyyə in ən mü əkkəb
mö zula ını (həya , ölüm, ale, se gi) işıqlandı ı . Şai in dil əlsə əsi sadəlikdəki də inlik, məhdudiyyə dəki
sonsuzluq p insipinə əsaslanı . Ramiz Rö şən poeziyasındakı leksik ahidlə nə qədə sadə olsa da, onla ın
seçilmiş kon eks , qey i-ənənə i sin ak ik qu uluş ə güclü me a o ik şüu la bi ləşməsi nə icəsində güclü bi
əlsə i yük ya anı . Bu yanaşma Ramiz Rö şəni nəinki Azə baycan, həm də dünya poeziyasında sadəliyi
ucalığa qaldı an nadi söz us ala ından bi i kimi əsdiqləyi .
Ədəbiyya
1. Ramiz Rö şən ya adıcılığında leksik-seman ik qa la sin ak ik qu uluşla sıx əlaqədədi . Şei lə indəki
sadə sözlə məhz sə bəs şei in qey i-ənənə i sin aksisi sayəsində əlsə i yükünü a ı ı . Qısa, pa çalanmış
cümlələ , ni qin emosional gə ginliyini ə i mik pauzala ı (süku la ı) gücləndAkimo a, E. (2017). Ramiz
Rö şən şei i iki əs in qo şağında. "Ədəbiyya Qəze i", № 50. (Şai in əlsə i-li ik üslubunun əhlili.)
2. Cə ə o , N. (2000). Azə baycan dili: keçmişi, bu günü, gələcəyi. Bakı: Mü ə cim. (Çağdaş poeziyada
dil məsələlə i kon eks ində is i adə oluna bilə .)
3. Əliye , Y. (2009). Poeziyanın uhu ə sözün əlsə əsi. Bakı: Elm. (Ümumilikdə poeziyada sözün
əlsə i yükü haqqında nəzə i mənbə.)
4. Hüseyno , A. (2023). Ramiz Rö şənin sə bəs şei lə ində poe ik o qa ə no a o luq. "Azə baycan
Ədəbiyya şünaslığı Ju nalı", № 1. (Xüsusilə o ma ə dilin no a o luğunu a aşdı an mənbə.)
5. Şəmsizadə, N. (2017). Ramiz Rö şən: Sözün qey ə ini çəkən şai . Bakı: (Konk e ola aq Ramiz
Rö şənin dilə münasibə ini ə leksik seçimlə ini əhlil edən mənbə kimi.)
6. Qasımzadə, İ. (2016). Sözü İlahidəndi : Ramiz Rö şən - 70. "Azə baycan" Ju nalı, № 12, s. 3-4.
(Dilin mənə i ə mis ik aspek lə inə oxunan mənbə.)
7. Məmmədli, M. (2019). Çağdaş Azə baycan poeziyasında dil ə üslub məsələlə i. Bakı: Yazıçı.
(Ramiz Rö şənin üslubunu dö ün linq is ik kon eks ində əhlil e mək üçün.)
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
71
Physical sciences
AANALYSIS OF STABLE STRUCTURES OF DIPEPTIDE MOLECULES
Haciye a Lala
Ph.D., Associa e P o esso Baku S a e Uni e si y, Baku, Aze baijan
Abbaso a Gul akin
Ph.D., Associa e P o esso Baku S a e Uni e si y, Baku, Aze baijan
Abs ac
Biomolecules pe o m a ious unc ions in my body. The biological unc ions pe o med by hem a e
closely ela ed o he spa ial s uc u e o molecules. The s uc u es o biomolecules a e s udied by expe i-
men al- heo e ical me hods. By he me hod o heo e ical con o ma ional analysis, he con o ma ional mobili y
o he side chains o he amino acid esidues o aline and isoleucine o he dipep ide molecule was s udied.
When examining he spa ial possibili ies o he men ioned dipep ide agmen , he con o ma ional ene gy o
he molecule was aken as he sum o ou ene gies. Based on a quan i a i e assessmen o he limi s o change
in dioecious angles, i was es ablished ha he side chains o aline and isoleucine esidues a e mos mobile in
he low-ene gy con o ma ional s a e o he dipep ide molecule. The esul ing alues can be used o calcula e
h ee e apep ide agmen s.
Keywo ds: Biomolecule, pep ides, con o ma ions, spa ial s uc u e, ene gy and geome ic pa ame e s,
mechanical model, dipep ide, con o ma ional changes, h ee-dimensional s uc u e, isoleucine, aline.
I is known ha he biological p ope ies o pep ide molecules a e de e mined by hei chemical and
spa ial s uc u e. P o eins a e made up o amino acids ha o m chains and come in di e en leng hs: long
p o eins con ain dozens o amino acids, while sho p o eins con ain only 2-3 compounds. These compounds
a e called pep ides, which a e small p o eins only 1 nanome e in size.
Subs ances ha a e pep ides in na u e a e one o he main classes o biopolyme s. The s udy o hei
p ope ies is impo an o unde s anding he p ocesses occu ing in he body. S udies o pep ides in biophysics
and chemis y ha e shown ha hey ha e a complex s uc u e, p ima ily because he s uc u e o pep ides is a
an e en mo e complex le el, which allows mac omolecules o pe o m unique and di e se biological unc ions.
Con o ma ional changes in he molecule play an impo an ole in he s uc u e o pep ide molecules. In
a li ing o ganism, pep ides ac as ca ie s o " in o ma ion". In o ma ion ansmi ed om one cell o ano he
con ols he unc ioning o he o ganism. Cells p oduce ce ain ypes o p o eins. The bonds o med by cells
and hei p ecise unc ioning con ibu e o he o e all unc ioning o he body.
I he e is ension in he wo k o he cell, hen de ec s appea in he wo k o he whole o ganism, which,
in u n, leads o disease. In his case, he cell weakens and can comple ely s op unc ioning [1]. Pep ides a e
used o es o e cell unc ion.
S udying he spa ial s uc u e and adap i e capabili ies o complex molecules makes i possible o cla i y
he ounda ions o hei molecula mechanisms, which a e impo an o unde s anding he physiological p o-
cesses occu ing in li ing cells and he body a he inal s age.
Va ious biological unc ions o pep ides a e associa ed wi h hei h ee-dimensional and spa ial s uc-
u e. A de ailed s udy o he p inciples o he h ee-dimensional s uc u e and spa ial s uc u e, as well as he
biological unc ions o na u al pep ides and p o eins, opens oppo uni ies o he c ea ion o hei syn he ic
analogues. The e o e, esea ch on he s uc u e o pep ides, in addi ion o expe imen s, should include heo e -
ical calcula ions using new echniques and mode n echnologies, as well as compu e p og ams.
The me hod o heo e ical con o ma ional analysis is one o he mos basic me hods o s udying he
spa ial s uc u e o na u al compounds and de e mining p ocesses in li ing sys ems. Con o ma ional analysis
s udies he con o ma ions o molecules and hei mu ual ans o ma ions. Each speci ic con o ma ion co e-
sponds o a ce ain amoun o ene gy. Theo e ical con o ma ional analysis is a me hod o molecula mechanics
ha allows assessing he con o ma ional capabili ies o a pep ide molecule and de e mining he ene gy and
geome ic pa ame e s o a molecule [2]. In his wo k, we analyzed he spa ial s uc u e o he pep ide molecule
using he abo e me hod. As an objec o ou esea ch selec ed s uc u e
H-Val1-Se 2-Glu3-Asn4-Leu5ψ(CH(OH)CH2)Val6–Ile7–Val-OH8 [3].
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
72
Acco ding o in e na ional nomencla u e, his ingibi o a was named U-85548e[3]. This inhibi o consis s
o 8 amino acids. Se en o hem a e na u al, he amino acid Leu, he i h in he sequence, is non-s anda d.
Due o i s con o ma ional capabili ies, his inhibi o is a complex molecule. Acco ding o he de eloped me h-
odology, o s udy he spa ial capabili ies o complex molecules, hei pa s a e di ided in o S-pep ides in o di-
, i- and e a-pep ides, a e which he s able con o ma ions o each agmen a e in es iga ed. The abo e-
men ioned inhibi o can be di ided in o 7 dipep ide agmen s. When s udying he spa ial possibili ies o he
Val6-Ile7 dipep ide agmen , i is necessa y o s udy i based on he s able con o ma ions o he Val and Ile
amino acids ha o m i .
Val6-Ile7 - his molecule consis s o he i eplaceable Val and he alipha ic α-amino acid ile. The con o -
ma ional capabili ies o a molecule can cause a ious in e ac ions in i s indi idual a eas and, in addi ion, lead
o di e ences in he ene gy p ope ies o he unc ional g oups o he molecule.
Based on he mechanical model o he spa ial s uc u e using heo e ical con o ma ion me hod, he non-
alence, elec os a ic ene gies, o sion po en ials and ene gies o hyd ogen bonds o he dipep ide molecule
we e calcula ed. Du ing calcula ions, he ene gy alues we e minimized by he g adien me hod, depending on
he numbe o changing hypoc i ical angles.
Using he me hod o heo e ical con o ma ional analysis, he non- alen , elec os a ic ene gies, o sion
po en ials, and hyd ogen bond ene gies o a dipep ide molecule we e calcula ed based on a mechanical model
o he spa ial s uc u e. Du ing he calcula ions, he ene gy alues we e minimized using he g adien me hod,
depending on he numbe o changing dihed al angles.
The “0“ alue o he hypoc i ical angles adop ed by he in e na ional nomencla u e is conside ed w=0 –
C1-C2 communica ion N4-C6 is aken in og s a e while φ is aken in og s a e in ela ion o communica ion “0”
C2-N4 communica ion C6-C21 communica ion. ψ=0 becomes-N4-C6 communica ion C2-N23 ela i e o
communica ion in og he alue o X11 angle “0” is accep ed while N4-C6 communica ion C8-C11 ela i e o
communica ion in og s a e .
The ela i e ene gies o he calcula ed 6 con o ma ions o he Val6-Ile7 243 dipep ide agmen a e
shown in able 1 in kcal/mol. O hese, he in e al 0÷1 kcal/mole is 13 con o ma ions, he in e al 1÷2
kcal/mole is 16 con o ma ions, he in e al 2÷3 kcal/mole is 25 con o ma ions. O he s a e uppe
ene ge ic.Ene gy pa ame e s o low-ene gy con o ma ions pe in e al o 0÷2 kcal/mol a e shown in able 1.
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
79
VOLTE SIGNALING CHALLENGES: SOLUTIONS THROUGH NETWORK INFRASTRUCTURE
OPTIMIZATION AND PROTOCOL ENHANCEMENT
Vala o Ja a Sha ke o ich
Independen PhD Applican ,
Muhammad al-Khwa izmi Tashken Uni e si y o In o ma ion Technologies,
Tashken , Uzbekis an
ПРОБЛЕМА СИГНАЛИЗАЦИИ В VOLTE: ПУТИ РЕШЕНИЯ ЧЕРЕЗ ОПТИМИЗАЦИЮ
СЕТЕВОЙ ИНФРАСТРУКТУРЫ И УЛУЧШЕНИЕ ПРОТОКОЛОВ
Валатов Жафар Шавктович
Независимый соискатель (PhD)
Ташкентского университета информационных технологий
им. Мухаммада Ал-Хоразмий. Ташкент, Узбекистан
Abs ac
The a icle examines he main signaling p oblems in VoLTE, such as call se up delays, ne wo k con-
ges ion, and in eg a ion wi h p e ious gene a ions o mobile ne wo ks.
Аннотация
В статье рассматриваются основные проблемы сигнализации в VoLTE, такие как задержки при
установке вызовов, перегрузка сети и интеграция с предыдущими поколениями сетей.
Keywo ds: VoLTE, in as uc u e, SIP, in eg a ion, ga eway, p oxy, Diame e , ISUP, IMS, UDP, TCP.
Ключевые слова: VoLTE, инфраструктура, SIP, интеграция, шлюз, прокси, Diame e , ISUP, IMS,
UDP, TCP.
Введение. Сигнализация в VoLTE (Voice o e LTE) включает в себя серию сообщений, которые
обмениваются различные элементы сети для установления, управления и завершения голосового вы-
зова. В отличие от традиционных мобильных технологий, таких как 2G и 3G, VoLTE использует IP-
сети, что позволяет передавать голосовые данные через единую инфраструктуру, основанную на сети
4G. Однако эта схема предъявляет высокие требования к качеству сигнализации и требует от сети эф-
фективной обработки сигналов в условиях высокой плотности трафика [5], [6]. Протоколы сигнализа-
ции, используемые в VoLTE, включают SIP (Session Ini ia ion P o ocol), DIAMETER, IMS (IP
Mul imedia Subsys em), которые работают совместно для обработки голосовых вызовов и управления
сеансами связи [4], [3]. Одной из ключевых проблем является необходимость минимизации задержек,
улучшения пропускной способности и обеспечения надежности сигнализации.
Важно также учитывать взаимодействие между различными поколениями сетей (например,
2G/3G и 4G), что добавляет дополнительные сложности в организацию и обработку сигналов [8].
I. Проблемы сигнализации в VoLTE
1. Задержки при установке соединений
• Задержка при установке вызова является одной из самых заметных проблем при использовании
VoLTE. В VoLTE голосовые вызовы инициируются через SIP-сообщения, которые передаются по IP-
сети. Процесс установления соединения требует обмена несколькими пакетами данных между мобиль-
ным устройством, сервером SIP и другими элементами сети, что может занять дополнительное время.
В условиях перегрузки сети, а также при наличии множества промежуточных маршрутов передачи
данных, могут возникать дополнительные задержки, что влияет на пользовательский опыт [7].
• Причины задержек:
• Низкая пропускная способность канала: В случае, если сеть не предоставляет достаточную про-
пускную способность для обработки SIP-сообщений, это приводит к увеличению времени обработки
[7].
• Перегрузка серверов: SIP-прокси-серверы, которые обрабатывают запросы на установление со-
единений, могут быть перегружены, что приводит к дополнительным задержкам [6].
• Межсетевой обмен сообщений: Использование нескольких промежуточных узлов (например,
сетевых шлюзов или дополнительных серверов) может увеличивать задержку передачи сигнализаци-
онных сообщений [5].
2. Перегрузка сетевой инфраструктуры
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
80
• VoLTE требует от сетевой инфраструктуры высокой пропускной способности и малого вре-
мени задержки для успешного установления, и поддержания голосовых вызовов. В случае перегрузки
сети или отсутствия достаточного уровня масштабируемости, качество сигнализации может суще-
ственно ухудшиться. Проблемы возникают как в сетях передачи данных, так и в компонентах, обраба-
тывающих сигнализацию, таких как SIP-прокси-серверы, шлюзы и элементы управления трафиком [3],
[4].
• Основные причины перегрузки инфраструктуры:
• Нагрузка на SIP-серверы: Высокая интенсивность голосовых вызовов и многочисленные па-
раллельные вызовы могут вызывать перегрузку серверов сигнализации [6].
• Нехватка сетевых ресурсов: Перегрузка сети передачи данных или сетевых элементов (напри-
мер, контроллеров маршрутизации или прокси-серверов) может привести к снижению пропускной спо-
собности и ухудшению качества вызовов [5].
3. Интеграция с существующими 2G/3G системами
• VoLTE активно используется в сетях 4G, однако во многих регионах операторы используют
гибридные сети, поддерживающие как 4G (VoLTE), так и старые технологии (2G/3G). Это создаёт про-
блемы с совместимостью сигнализационных протоколов и требует от сети умения адаптироваться к
различным стандартам [9].
• Основные проблемы интеграции:
• Сложности взаимодействия между протоколами: SIP, используемый в VoLTE, не совместим с
более старыми протоколами сигнализации, такими как ISUP (ISDN Use Pa ), которые применяются в
сетях 2G/3G [8].
• Необходимость использования шлюзов и прокси: Для обеспечения совместимости между се-
тями различных поколений требуется установка промежуточных шлюзов, что может повлиять на ско-
рость обработки сигнализации [7].
II. Пути решения проблем сигнализации в VoLTE
1. Оптимизация SIP-сообщений
Для уменьшения задержек при установке соединений и увеличения эффективности обработки
сигнализации можно оптимизировать структуру SIP-сообщений. Сокращение размера сообщений и ис-
пользование эффективных протоколов передачи данных поможет ускорить процесс установления вы-
зовов [6].
Решения:
• Уменьшение числа сообщений: Уменьшение количества промежуточных сообщений SIP, ис-
пользуемых при установлении соединения, может значительно сократить задержки [5].
• Использование UDP вместо TCP: SIP-сообщения, передаваемые через UDP, позволяют мини-
мизировать задержки, поскольку UDP не требует установления соединения и подтверждения передачи
данных [6].
2. Масштабирование и улучшение инфраструктуры
Для решения проблемы перегрузки сетевой инфраструктуры необходимо внедрить масштабиру-
емые решения, которые могут динамически адаптироваться к увеличению нагрузки и обеспечивать
высокую пропускную способность для обработки сигнализационных сообщений [9].
Решения:
• Использование кластеризации серверов: Разделение нагрузки между несколькими серверами
для обработки SIP-сообщений может помочь избежать перегрузки и ускорить установление соедине-
ний [7].
• Оптимизация маршрутизации трафика: Использование интеллектуальных алгоритмов маршру-
тизации для оптимизации распределения трафика и предотвращения перегрузки отдельных элементов
сети [6].
• Использование облачных решений: Перенос части инфраструктуры в облачные сервисы позво-
ляет более гибко распределять ресурсы и обеспечивать масштабируемость [6].
3. Интеграция с 2G/3G сетями через шлюзы
• Для улучшения взаимодействия между различными поколениями сетей важно использовать
гибридные шлюзы, которые могут адаптировать протоколы сигнализации между 2G/3G и VoLTE. Та-
кие шлюзы обеспечивают плавную интеграцию старых и новых технологий, а также могут минимизи-
ровать влияние задержек и потерь пакетов на качество связи [9].
• Решения:
XIX in e na ional scien i ic con e ence. To on o. Canada. 06-07.11.2025
81
• Использование SIP-шлюзов: Применение SIP-шлюзов для интеграции VoLTE с существую-
щими 2G/3G системами позволяет адаптировать голосовые вызовы между различными технологиями
[8].
• Переход на IMS (IP Mul imedia Subsys em): Полный переход на IMS для унификации сигналь-
ных протоколов позволяет минимизировать разницу в технологиях и обеспечить совместимость раз-
личных сетей [8].
4. Использование 5G для улучшения сигнализации
• Сети 5G, благодаря своей высокой пропускной способности и малым задержкам, способны зна-
чительно улучшить обработку сигнализации в VoLTE. Внедрение 5G создаёт возможности для опти-
мизации всей цепочки сигнализации, обеспечивая более высокое качество связи [9].
• Решения:
• Использование гибридных 5G и 4G сетей: Использование гибридных решений для поддержки
и 4G, и 5G соединений позволит плавно переходить между сетями, обеспечивая более высокую произ-
водительность [9].
• Внедрение технологии «Ne wo k Slicing»: Сегментация сети с помощью технологии «Ne wo k
Slicing» позволит выделять отдельные ресурсы для голосовых вызовов, что улучшит производитель-
ность и снизит нагрузку на общие ресурсы [9].
Заключение.
Проблемы сигнализации в VoLTE связаны с задержками при установке соединений, перегрузкой
сетевой инфраструктуры и интеграцией с устаревшими системами. Однако предложенные решения,
такие как оптимизация SIP-сообщений, масштабирование серверной инфраструктуры, использование
интеллектуальных технологий маршрутизации, а также переход на сети 5G, могут существенно улуч-
шить качество сигнализации и повысить общую эффективность VoLTE. В результате этого, операторы
смогут обеспечить пользователям более стабильные и высококачественные голосовые вызовы, улуч-
шая общий опыт общения в мобильных сетях.
Список использованной литературы
1. 3GPP № TS 23.203. "Policy and cha ging con ol a chi ec u e."
2. 3GPP № TS 23.228. "IP Mul imedia Subsys em (IMS); S age 2."
3. Zhao, L., & Wang, Z. (2019). "An o e iew o VoLTE echnology and u u e p ospec s." Telecom-
munica ions Sys ems, 72(2), 181-191.
4. Si a hanu, M., & Sha ma, S. (2018). "Quali y o se ice and signal p ocessing in VoLTE ne wo ks."
Jou nal o Telecommunica ions and In o ma ion Technology, 13(4), 40-48.
5. Choi, H., & Lee, J. (2020). "Op imizing signaling pe o mance in VoLTE ne wo ks: Challenges and
solu ions." IEEE Communica ions Su eys & Tu o ials, 22(1), 234-247.
6. Sunda a ajan, V., & Gokhale, S. (2016). "VoLTE and i s signaling p o ocols: Pe o mance analysis
and op imiza ion." In e na ional Jou nal o Compu e Science and Telecommunica ions, 7(9), 55-65.
7. Zhang, J., & Liu, Y. (2020). "In eg a ion o VoLTE wi h legacy sys ems: Challenges and solu ions."
In e na ional Jou nal o Communica ion Sys ems, 33(12), e4132.
8. Pik ay, P., & Sha ma, S. (2017). "Ad anced signaling echniques o VoLTE ne wo ks." P oceedings
o he In e na ional Con e ence on Ad ances in Communica ions and Ne wo king, 107-113.
9. Yang, C., & Xu, M. (2019). "Impac o IMS signaling on VoLTE pe o mance and s a egies o
imp o emen ." Jou nal o Mobile Ne wo ks and Applica ions, 24(3), 348-359.
