INTERNATIONAL CONFERENCE ON
MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION
Volume 02, Issue 10, 2025
33 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION uni e salpublishings.com
MUSTAQILLIK YIILARIDA TURKMAN VA QORAQALPOQ
XALQLARINING MADANIY ALOQALARI
Opae Baymu a
O‘zbekis on Respublikasi Fanla akademiyasi Qo aqalpog‘is on bo‘limi Qo aqalpoq
gumani a anla ilmiy- adqiqo ins i u i, Nukus shah i.
O‘zbekis on Respublikasi mus aqillikka e ishgandan so‘ng milliy o‘zlikni anglash,
madaniy me osni iklash a i ojlan i ish bo asida keng ko‘lamli isloho la amalga
oshi ildi. Bu ja ayonda qo‘shni da la la a xalqla bilan madaniy aloqala ni
mus ahkamlash muhim ahamiya kasb e di. Xususan, u kman a qo aqalpoq xalqla i
o‘ asidagi azaliy do‘s lik ish ala i yangi bosqichga ko‘ a ildi. Ta ixiy a madaniy
mush a aklik, qa doshlik uyg‘usi ikki xalq o‘ asidagi hamko likni yanada
i ojlan i ishga zamin ya a di.
Qo aqalpog‘is on Respublikasi O‘zbekis onning a kibiy qismi si a ida o‘zining e nik
a madaniy xilma-xilligi bilan aj alib u adi. Bu hududda o‘zbekla , qo aqalpoqla ,
qozoqla , u kmanla , usla a boshqa milla akilla i as la da omida inch- o u
yashab kelmoqdala . O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sha ka Mi ziyoye ning
olib bo ayo gan milla la a o o u likni mus ahkamlash siyosa i Qo aqalpog‘is onda
ham o‘zining ijobiy na ijala ini be moqda. Yu imizda milla la a o munosaba la ni
uyg‘unlash i ish, u li milla akilla ining madaniy me osini as ab-a aylash a
i ojlan i ishga qa a ilgan keng ko‘lamli isloho la amalga oshi ilmoqda.
“Вести Каракалпакстана” gaze asida 2012 yilda Qo aqalpog‘is ondan bo gan
akilla ning Tu kmanboshi shah ida o‘ kazilgan “A aza – 2012” san’a es i alida
ish i ok e gani bayon e iladi. Buni mus aqillik da ida qo aqalpoq u kmanla ining o‘z
madaniya ini namoyish e ish, boshqa xalqla bilan aloqa o‘ na ish imkoniya la ining
kengaygani si a ida ko‘ sa ish mumkin. Ko‘ gazmada qo aqalpoq milliy kiyimla ining,
huna mandchilik buyumla ining, za ga lik buyumla ining a musiqa asbobla ining
namoyish e ilishini mus aqillik da ida milliy madaniya ga bo‘lgan e’ ibo ning o ishi
si a ida a’ i lash mumkin[1, 4].
Gaze ada O‘zbekis ondagi u li milla la ning do‘s lik a hamjiha likda yashayo gani,
milliy madaniya la i ojlanayo gani haqida ay ilgan. Ta’kidlash joizki,
Qo aqalpog‘is ondagi u kmanla ning ah oli ham umumiy endensiyala ga mos.
Qo aqalpoq da la o‘lkashunoslik muzeyida ashkil e ilgan “Jayhun sohilida ahil
oilada” ma zusidagi bay am an anasi bo‘lib o‘ di. Ushbu adbi da Rus, Qozoq, Ko eys
a Tu kman madaniya ma kazla i akilla i ish i ok e ib, milliy kiyim-kechakla , bezak
buyumla i, milliy gilam mahsulo la i, milliy cholg‘u asbobla i ko‘ gazmaga qo‘yilib,
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION
Volume 02, Issue 10, 2025
34 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION uni e salpublishings.com
Qo aqalpog‘is onda yashayo gan xalqla ning eng yaxshi akilla i bilan anish i u chi
o oko‘ gazma ashkil e ildi. Buni Mus aqillikdan keyin Qo aqalpog‘is onda u kman
madaniya ining i ojlanishiga e’ ibo qa a ilayo gani si a ida ko‘ sa ishimiz mumkin.
Tu kman madaniya ma kazining ushbu adbi da ish i ok e ganini alohida a’kidlash
lozim. Bu ak u kman milliy madaniya i a san’a ining iklanishi a qo‘llab-
qu a lanishining yo qin dalilidi . Ta’kidlash joizki, Tu kman madaniya ma kazining
ish i oki o qali u kmanla o‘z madaniya ini namoyon e ib, boshqa milla la bilan
do‘s lik munosaba ini mus ahkamlamoqda.
Ha yili o‘ kaziladigan “Na o‘z” bay ami das u xoni milliy aomla bilan o‘ldi iladi.
Bu u kmanla ning milliyligining saqlanib qolinishi a ula ning kundalik u mushda
hamda bay amla da muhim o‘ in u ganini bildi adi. Shuningdek, espublika
xalqla ining milliy aomla ining deya li ha bi oilaga ki ib bo gani haqidagi jumla
Qo aqalpog‘is onda u kmanla ning o‘z madaniya ini saqlash bilan bi ga, boshqa
milla la bilan madaniy in eg a siyalashu ja ayoni bo ayo ganini oydinlash i adi.
Qo aqalpog‘is ondagi u kmanla o‘zla ini e kin a eng huquqli his qilib,
O‘zbekis onning i ojlanishiga o‘z hissasini qo‘shib kelayo ganini a’kidlash ke ak.
Rus, qozoq, ko eys madaniya ma kazla i bilan bi ga Tu kman madaniya ma kazining
ish i oki, Qo aqalpog‘is ondagi ba cha milliy madaniya la eng da ajada qo‘llab-
qu a lanayo ganini a’kidlash lozim[2, 3].
2014 yilda Max umqulining yubileyi munosaba i bilan xalqa o kon e ensiyala
o‘ kazilib, ki obla a o‘plamla nash e ildi. Ka imbay Qu ambae a akademik B.
Naza o ning adqiqo la i uning me osining jahon madaniya i uchun ahamiya ini ochib
be di. Bu adbi la a adqiqo la ni Qo aqalpog‘is ondagi u kmanla ning madaniy
hayo iga in eg a siyalashu ining dalili si a ida ko‘ sa ishimiz mumkin. Ya’ni,
qo aqalpog‘is onlik u kmanla ham shunday adbi la da ish i ok e ib, o‘zla ining
madaniy o‘zligini saqlab qolishga a i ojlan i ishga in ildi[3, 3].
K.Qu amboe o‘zbek, qo aqalpoq a u kman adabiyo la i o‘ asidagi o‘za o
aloqala ni adqiq e ish bilan shug‘ullanib, uning asa la ida XVIII as da yashagan
buyuk u kman shoi i Max umquli ijodiga alohida e’ ibo qa a ilgan.
Mus aqillikka e ishilgandan so‘ng Qo aqalpog‘is onda u kman xalqi madaniya ining
qay a iklanishi a i ojlanishi da ida Max umquli me osini o‘ ganish a a g‘ib qilish
bilan shug‘ullanu chi Q. Qu amboe a boshqa olimla ning ilmiy ishla iga ka a
e’ ibo be ilmoqda. Bu ja ayonda ula ning hissasi alohida ahamiya ga ega.
K.Qu amboe ning “Max umquli she’ iya i O‘zbekis onda”, “Max umquli - ilhom
manbai” nomli ki obla ining nash e ilgani, uning adqiqo la i O‘zbekis on a
Tu kmanis on adabiy jamoa chiligi omonidan qizg‘in ku ib olindi. Bu ak madaniy
aloqala ning, jumladan, adabiy aloqala ning mus aqillik da ida ham saqlanib qolgani
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION
Volume 02, Issue 10, 2025
35 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION uni e salpublishings.com
a i ojlanib bo ayo ganini asdiqlaydi. Shunga asoslanib, Qo aqalpog‘is onda
mus aqillikdan keyin u kmanla ning a ixiy Va ani bilan madaniy a adabiy aloqala i
yanada mus ahkamlanganini ko‘ sa ish mumkin.
K.Qu amboe ning “Mus aqillik yilla ida qo aqalpoq she’ iya ida Max umquli
an’anala i” nomli bobida Max umquli asa la ini a jima qilish, uning ob azini ya a ish
bilan shug‘ullanayo gan espublika shoi la i haqida so‘z yu i gani bayon e ilgan. Bu
Qo aqalpog‘is onda Max umqulining an’anala i a loddan-a lodga ye ib kelganini
ko‘ sa adi. Adabiyo Qo aqalpog‘is onlik u kmanla ning o‘z ling is ik o‘ziga
xosligini, u -oda la i a an’anala ini qo‘llab-qu a lash uchun asos qilib olish
mumkinligini ko‘ sa ish mumkin.
Akademik Ba old u kiy xalqla ichida Max umqulidek milliy shoi ni dunyoga
ani gan ham u kmanla ekanini a’kidlagan edi. Bu so‘zla da Max umqulining xalq
uchun o‘ nak ekanligini bildi adigan alsa iy ma’no bo . Igo Belyae Max umquli
she’ la ining keng a qalganligi haqida yozib, uning asa la i na aqa Kaspiy o i
hududida, balki qo aqalpoqla o asida ham ka a qiziqishga ega bo‘lganligini
a’kidlaydi. Mualli bu hududla da Max umqulining ijodi ka a hu ma a eh i omga
sazo o bo‘lganini alohida qayd e adi[4, 6].
A suski, Max umqulining asa la i qo aqalpoq iliga a jima qilingan bo‘lsa-da, so‘nggi
a jimala o‘ iz yil oldin qilinganini a’kidlash lozim. Bu o‘z na ba ida, Mus aqillik
da ida u kman adabiyo ining, ayniqsa, Max umquli asa la ini qo aqalpoq iliga qay a
a jima qilish a nash e ish za u ligini ko‘ sa adi. Bunday ha aka la
Qo aqalpog‘is ondagi u kmanla ning o‘z ona ilida madaniy me osdan oydalanishi
uchun muhim ahamiya ga ega bo‘ladi.
Mus aqillikdan keyin Qo aqalpog‘is ondagi u kmanla ning madaniy hayo ida K.
Qu amboe kabi olimla ning baja gan ishla i, u kman adabiyo ining qo aqalpoq
adabiyo i bilan aloqasi, Max umqulining an’anala i a uning asa la ini a jima qilish
masalala ini yo i adi[5, 3].
Max umquli Fi og‘iy oda bo‘yicha Hakim o aning qab ini ziyo a qilib, o‘sha ye da
oqsoqolla bilan suhba lasha di. Qo aqalpoqla Max umqulini o‘zinikidek ko‘ ib,
qo‘shiqla ini soz bilan ay ib, yodlab olgan edi. Bu boy me os og‘izdan-og‘izga,
a loddan-a lodga ma’na iy me os si a ida ye kazilgan.
Aksincha qo aqalpoq klassik shoi , yozu chila ining asa la i u kman iliga a jima
qilindi. Masalan, Ajiniyaz Qosibay o‘g‘lining (1824-1878) 170 yillik yubileyini
o‘ kazish sha a iga bag‘ishlanib, shoi asa la i A.Mamedo omonidan u kman iliga
a jima qilindi[6, 499].
Qo aqalpoq a ixchisi T.A.Jdanko o‘z asa la ida qo aqalpoq a u kman xalqla ining
do‘s ligini, madaniy a adabiy aloqala ini, bi ligini chuqu as i laydi. Max umquli
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION
Volume 02, Issue 10, 2025
36 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION uni e salpublishings.com
ko‘p ella ni kezib, odamla u mushini chuqu o‘ gangan. U jamiya ning u li
qa lamla i hayo ining ka ola i si a ida xizma qilgan. Shuning uchun ham Max umquli
o‘z she’ la ida inson psixologiyasining xususiya la ini aks e i adi[4, 6].
2024 yil 14 e alda O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh.Mi ziyoe ning “Buyuk
u kman shoi i a mu a akki i Max umquli Fi og‘iy a alludining 300 yilligini keng
nishonlash o‘g‘ isida”gi qa o i qabul qilindi. Mazku qa o asosida Max umquli
Fi og‘iyning “Tanlangan asa la ”i hamda uning hayo i a ijodiy aoliya iga
bag‘ishlangan ilmiy maqolala o‘plamini nash ga ayyo lash a chop e ish
ejalash i ilgan.
2017 yil 24 yan a da O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sh.M.Mi ziyoe ning
Fa moni bilan Respublika Baynalmilal madaniya ma kazining 25 yilligi munosaba i
bilan Qo aqalpog‘is on Respublikasidan A.A.Abae (Qo aqalpog‘is on
Respublikasining Tu kman milliy madaniy ma kazi aoli, To‘ ko‘l umani “Mekan”
gaze asi bosh muha i i) “Do‘s lik” o deni bilan a O.A.Mi ones (Nukus shah idagi
“Sla u ich” uk ain milliy madaniy ma kazi boshlig‘i, Qo aqalpog‘is on Respublikasi
da la sani a iya-epidemiologiya nazo a i ma kazi labo a o iya mudi i) “Shuh a ”
medali bilan aqdi landi[7]. Ushbu a mon O‘zbekis on Respublikasida milla la a o
o u likni qad lashning yana bi i odasi hamda Respublika Baynalmilal madaniya
ma kazining 25 yillik yubileyi munosaba i bilan milliy madaniy ma kazla ning bi
gu uh aolla i aqdi lanishi, ana shu o u likni mus ahkamlashga qo‘shgan
hissala ining e’ i o idi .
Xulosa qilib ay ganda, mus aqillik yilla ida u kman a qo aqalpoq xalqla ining
madaniy aloqala i sezila li da ajada i ojlandi. Ushbu hamko lik ikki xalq o‘ asidagi
do‘s lik ish ala ini yanada mus ahkamlashga, madaniy me osni as ab-a aylashga a
min aqada ba qa o likni a’minlashga xizma qiladi. Madaniy aloqala ni
i ojlan i ishga qa a ilgan sa’y-ha aka la ni qo‘llab-qu a lash, o‘za o man aa li
loyihala ni amalga oshi ish kelgusida ham muhim ahamiya kasb e adi.
Фойдаланилган адaбиётлар (Re e ences)
1. Пирназарова К. Национальное искусство – мост дружбы между народами/
Вести Каракалпакстана. 15.09. 2012.
2. Алексеева Г. В дружной семье на берегах Джейхуна/Вести
Каракалпакстана. 01.05.2007.
3. Абаев С. Слово о Махтумкули/Вести Каракалпакстана 01.07. 2014
4. Абаев С., Хайытбаева В. Магтумгулы Гунорта Арал бойларында/Мекан
№1-2 (332-333), 2024.
5. Дильманов И. Источник вдохновение/Вести Каракалпакстана, 02.02.2013.
№10
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION
Volume 02, Issue 10, 2025
37 INTERNATIONAL CONFERENCE ON MEDICINE, SCIENCE, AND EDUCATION uni e salpublishings.com
6. Қарақалпақстанның жаңа тарийхы. Қарақалпақстан XIX әсирдиң екинши
ярымынан XXI әсирге шекем. – Нөкис: Қарақалпақстан, 2003.
7. Элоктрон ресурс: h ps://old.go .uz/q /news/ iew/9062. Қаралган вақти
19.10.2025. 12:13.
