INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES
VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025
h ps://in e na ionalsciences.o g/ | Social Sciences and Humani ies | No embe , 2025
160
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17663684
ASALARICHILIK TЕRMINOLOGIYASINING LЕKSIKSЕMANTIK
TAHLILI
Rahmono a Meh angiz Is am qizi
Buxo o Da la Uni e si e i
Filologiya Fakul e i abasi
ANNOTATSIYA
Maqolada Oʻzbekis onda asala ichilik a uning qishloq xoʻjaligidagi oʻ ni ahlil
qilindi. Asala ichilik e minla ining shakllanishi a leksik-seman ik xususiya la i
oʻ ganildi. Biologik, kons uk i a ij imoiy semala koʻ ib chiqildi. Polisemiya a
me a o ik qoʻllanishla i ahlil qilindi. Milliy a ilmiy a amala ning a kibiy
xususiya la i muhokama qilindi. Hisobo qilinadik, e minologiya oʻzbek ilshunosligi
uchun muhimdi .
Kali soʻzla : asala ichilik, e min, uya, amka, mama a i, ishchi a i, leksika
АННОТАЦИЯ
В статье проанализированы пчеловодство в Узбекистане и его роль в
сельском хозяйстве. Рассмотрены формирование терминов и их лексико-
семантические особенности. Биологические, конструктивные и социальные
семы изучены. Полисемия и метафорическое использование терминов
исследованы. Обсуждены составные особенности национальных и научных
терминов. Подчёркивается значимость терминологии для узбекской
лингвистики.
Ключевые слова: пчеловодство, термин, улей, рамка, матка, рабочая пчела,
лексика.
ABSTRACT
The a icle analyzes beekeeping in Uzbekis an and i s ole in ag icul u e. The
o ma ion o e ms and hei lexical-seman ic ea u es a e examined. Biological,
cons uc i e, and social seman ic aspec s a e discussed. Polysemy and me apho ical
usage o e ms a e s udied. The s uc u al cha ac e is ics o na ional and scien i ic e ms
a e highligh ed. I emphasizes he impo ance o e minology o Uzbek linguis ics.
Keywo ds: beekeeping, e m, hi e, ame, queen bee, wo ke bee, lexicon
INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES
VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025
h ps://in e na ionalsciences.o g/ | Social Sciences and Humani ies | No embe , 2025
161
KIRISH
Asala ichilik – qishloq xoʻjaligining muhim a moqla idan bi i boʻlib, na aqa
asal, mum a boshqa mahsulo la ni olish, balki qishloq xoʻjaligi ekinla ini
changla ishda ham aol ish i ok e adi. Asala ichilik bilan bog‘liq a amala a e minla
milliy ilda shakllanishi, ula ning seman ik a mo ologik xususiya la i ilshunoslik
adqiqo la i uchun alohida ahamiya ga ega. A xeologik a a ixiy manbala (Ispaniya,
A an g‘o i; «Ta o », «Bibliya») shu sohaning qadimiyligini koʻ sa adi a
e minla ning i ojlanishi da iy bosqichla asosida ahlil qilinishini aqozo qiladi[3].
Asala ichilikda ishla iladigan asosiy e minla – uya, ishchi a i, ona a i, amka, mum
a boshqala – na aqa biologik ja ayonla ni, balki ij imoiy a unksional azi ala ni
ham i odalaydi. Shuningdek, milliy leksik qa a da shakllangan a amala (masalan,
“asala ila uyasi”, “kuchma asala ichilik”) ham e minologik sis emada oʻz oʻ niga ega
boʻlib, ula ning seman ik doi asi a polisemik xususiya la i ilshunoslik adqiqo la i
uchun muhim obyek sanaladi. Oʻzbekis onda asala ichilik a ixiy i ojlanish, xo ijdan
olib kelingan asala i u la i a mahalliy adap a siya ja ayoni o qali milliy e minologik
qa a shakllangan boʻlib, bu sohadagi a amala ning ilmiy izohlanishi a izimli ahlili
milliy ilshunoslikda dolza b azi ala dan bi i hisoblanadi. Asala ichilik —
Oʻzbekis onda qishloq xoʻjaligining eng muhim a moqla idan bi i hisoblanadi. U
na aqa asal a boshqa mahsulo la ni ishlab chiqa adi, balki oʻsimlikla ning
ayyo lanish ja ayonida ham muhim ol oʻynaydi a ekosis emaning biologik
ba qa o ligini a’minlaydi. Shu sababli, bu sohadagi e minologiya aqa amaliyo
uchun emas, balki ilshunoslik sohasida ham alohida ahamiya ga ega. Asala ichilik
e minla i, oʻz na ba ida, anning naza iy a amaliy jiha la ini bi lash i ishda, soha iy
bilimni aniq a bi xil i oda e ishda muhim azi a baja adi.
Tilshunoslik nuq ayi naza idan asala ichilik e minologiyasini adqiq e ishning
bi qa o sababla i ma jud. Bi inchidan, e minla anning i ojlanishini aks e i adi a
ilmiy ik ni qisqa, aniq a ushuna li shaklda i oda qilish imkonini be adi[4].
Ikkinchidan, Oʻzbekis onda asala ichilik sohasi yuqo i ekologik a iq isodiy
ahamiya ga ega boʻlgani bois, mahalliy a xo ijiy e minla o asidagi mu o iqlikni
a’minlash dolza b azi a hisoblanadi. Uchinchidan, zamona iy exnologiyala a
ilmiy yu uqla na ijasida yangi e minla paydo boʻlishi, ula ning milliy leksik izimda
sama ali qoʻllanilishi a bi xilligini a’minlashni alab e adi.
Shu munosaba bilan ushbu maqolaning maqsadi — oʻzbek ilidagi asala ichilik
e minla ining shakllanish manbala i, leksik a seman ik xususiya la ini ahlil qilish,
zamona iy exnologik e minla ni koʻ ib chiqish a ula ning ilmiy hamda amaliyo dagi
qoʻllanilishini ahlil qilishdan ibo a . Maqolada e minla ning u la i, ula ning leksik
izimdagi oʻ ni, seman ik aloqala i a zamona iy endensiyala ahlil qilinadi, shu bilan
bi ga milliy leksik s anda ni a’minlashga oid akli la ki i iladi.
INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES
VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025
h ps://in e na ionalsciences.o g/ | Social Sciences and Humani ies | No embe , 2025
162
METODOLOGIYA
Asala ichilik e minla i leksik a seman ik jiha dan ahlil qilindi. Bu ja ayonda
e minla ma’nosi, polisemiya a sinonimiya munosaba la i, shuningdek e minla
o asidagi seman ik aloqala oʻ ganildi. Leksik ahlil o qali e minla ning u la i
(biologik, exnik, mahsulo , ekologik, ibbiy) aniqlandi a ula ning oʻzbek ilidagi
shakllanishi koʻ ib chiqildi. Asala ichilik e minla ini a iblash i ish a ula ning
uzilishini koʻ sa ish uchun e minog a ik yondashu qoʻllanildi. Bu me od o qali
e minla u la i a ula ning o asidagi aloqala izuallash i ildi, shu bilan bi ga milliy
lug‘a ya a ish uchun asos hozi landi.
Asala ichilik e minologiyasini ahlil qilishda naza iy asosni bi necha muhim
yoʻnalishla ashkil e adi. Te minologiya ani, leksikog a iya a leksikseman ik ahlil
naza iyasi ushbu adqiqo ning undamen ini ya a adi. Leksikseman ik ahlil —
e minla ning ma’nosi, seman ik maydondagi oʻ ni a ula ning kon eks da
qoʻllanilishini oʻ ganishdi .
Te minla ning seman ik maydoni ula ning u la i a kon eks la i bilan bog‘liq
boʻlib, u li seman ik aloqala (sinonimiya, an onimiya, giponimgipe onim
munosaba la i, polisemiya) ahlil qilinishi mumkin. Bu yondashu asala ichilik
e minla ining ma’nosi a ilmiy aniqligini aniqlashda muhim ahamiya ga ega[2].
Te minog a ik yondashu e minla ning sis ema iza siyasi, u la ga boʻlinshi a
lug‘a dagi aksini a’minlaydi. Asala ichilikda bu usul o qali e minla biologik, exnik,
mahsulo , ekologik-ij imoiy a ibbiy gu uhla ga aj a iladi. Klas e iza siya na ijasida
seman ik maydonning ichki uzilishi, e minla o asidagi aloqala a ula ning ilmiy
hamda amaliyo da qoʻllanilishi aniqlanadi. Bu yondashu zamona iy exnologik a
inno a sion e minla ni izimlash i ishda ham muhim ahamiya ga ega.
MUHOKAMA VA TAHLILLAR
Asala ichilik e minologiyasi oʻzbek ilida leksik a seman ik jiha dan mu akkab
a boy sis emani ashkil e adi. Tadqiqo na ijala iga koʻ a, ushbu e minla asosan
biologik, exnik, unksional a ij imoiyme a o ik seman ik gu uhla ga boʻlinadi a
ula ning seman ik maydonida bi qa o qiziqa li xususiya la aniqlandi.
“Moma a i” a amasi biologik jiha dan u g‘ochi a ila oilasida u g‘ichi a u g‘ochi
a ila ning u g‘ichi boʻlishi bilan bog‘liq. Bu ye da “moma” qismi seman ik yad o
azi asini baja adi, “a i” esa biologik obyek ni i odalaydi. Shu bilan bi ga, e min
me a o ik ma’noda ham qoʻllaniladi, masalan, ij imoiy muhi da ahba lik qiladigan,
us un ayolla ni as i lashda (masalan, “queen bee” konsep i). Shu munosaba bilan,
moma a i bi aq ning oʻzida biologik, me a o ik a ij imoiy seman ik unksiyala ni
baja adi, ya’ni polisemiya xususiya iga ega[6].
Shu kabi ishchi a i a amasi ham biologik a me a o ik ma’nola ni oʻzida
mujassamlaydi. Biologik jiha dan u oila ishini baja u chi u g‘ochi a ini i odalasa,
INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES
VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025
h ps://in e na ionalsciences.o g/ | Social Sciences and Humani ies | No embe , 2025
163
me a o ik ma’noda juda mehna kash insonga nisba an qoʻllanadi. Bu e minning
seman ik maydonida oila iy, ij imoiy a mehna aoliya ini i odalaydigan koʻp qi ali
s uk u a ma jud.
Ramka ( amka) a amasi exnik a kons uk i seman ikaga ega. U asosan
asala ichilikda pa ak qu ish uchun maxsus ayyo langan elemen si a ida ishla iladi. Bu
e minning polisemik xa ak e i shundan ibo a ki, u boshqa sohala da ham qoʻllanilishi
mumkin: masalan, a xi ek u ada, o og a iyada yoki k ea i sohala da “ ame”
ma’nosida. Shu bilan bi ga, asala ichilikdagi amka konsep i biologik a exnik
seman ikani uyg‘unlash i adi: u ham pa ak qu ilishi uchun joy, ham s anda li exnik
elemen si a ida aoliya koʻ sa adi.
Asala ila uyasi (asala ila uyasi) a amasi ham biologik, kons uk i a iq isodiy
seman ik gu uhla ga ki adi. Biologik sema asala ila oilasi yashaydigan makonni,
kons uk i sema esa undagi obyek la — amka, qopqoq, eglikni i oda qiladi.
Iq isodiy sema asosan uyada yig‘iladigan mahsulo — asal a mum bilan bog‘liq. Shu
bilan bi ga, “uya” soʻzi polisemik xususiya ga ega boʻlib, leksik a me a o ik kon eks a
boshqa sohala da ham qoʻllanilishi mumkin (masalan, “se e uyasi”, “qo a uya”).
Tadqiqo koʻ sa diki, asala ichilik e minla i u li seman ik u la ga ki i ilganda
oʻz unksiyasini yoʻqo maydi, balki qoʻshimcha ma’nola bilan boyiydi. Biologik
u la — ona a i, ishchi a i, e kak a i — a ila oilasining ij imoiy a unksional uzilishi
bilan bog‘liq. Texnik a kons uk i u la — amka, uya — ishchi ja ayonla a
mahsulo hosil qilish ja ayonini i odalaydi. Ij imoiy a me a o ik u la esa a ila ning
qi ollik a ahba lik s uk u asi bilan bog‘liq ushunchala ni angla adi.
Bu ahlildan kelib chiqadigan xulosa shundaki, asala ichilik e minla i na aqa
soha iy aoliya ni, balki uning madaniy a ij imoiy kon eks dagi aksini ham
i odalaydi. Te minla ning polisemiya a seman ik boyligi ula ning an a amaliyo da
qoʻllanilishini mukammallash i adi hamda milliy leksik s anda la ni shakllan i ishda
muhim ahamiya ga ega.
Muxokama ja ayonida aniqlandiki, koʻpchilik asala ichilik e minla i boshqa
sohala da me a o ik yoki exnik ma’noda qoʻllaniladi. Masalan:
Moma a i — psixologik ahlilda “queen complex” si a ida, adabiy ilda
boshqa u chi ayol ob azini i odalashda;
Ramka — k ea i a exnik sohala da “ ame” konsep i;
Ishchi a i — umumiy ma’noda mehna kash insonni a si lashda.
Bu ja ayonla asala ichilik e minla ining seman ik maydoni kengayishini a
ula ning ij imoiy, madaniy a an sohala i bilan in eg a siyasini koʻ sa adi.
Mazku adqiqo na ijala i koʻ sa diki, asala ichilik e minologiyasi oʻzbek ilida
leksik a seman ik jiha dan boy a mu akkab sis emani ashkil e adi. Te minla asosan
biologik, exnik, kons uk i , unksional a ij imoiyme a o ik seman ik u la ga
INTERNATIONALSCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING TECHNOLOGIES
VOLUME 2 | ISSUE 8 | 2025
h ps://in e na ionalsciences.o g/ | Social Sciences and Humani ies | No embe , 2025
164
boʻlinadi. Ula polisemik xususiya ga ega boʻlib, soha iy aoliya ni i oda qilish bilan
bi ga boshqa sohala da ham qoʻllanilishi mumkin.
Biologik u la (moma a i, ishchi a i, e kak a i) a ila oilasidagi ij imoiy a
ep oduk i unksiyala ni i odalasa, exnik a kons uk i e minla ( amka, uya)
asala ichilik ja ayonla ini amaliy jiha dan a ibga soladi. Shu bilan bi ga, e minla
ij imoiy a me a o ik ma’nola da ham qoʻllanilib, adabiy, psixologik a madaniy
kon eks da keng a qaladi.
Tadqiqo dan kelib chiqib shunday xulosa qilish mumkinki, asala ichilik
e minla ini izimlash i ish a ula ning seman ik maydonini chuqu ahlil qilish milliy
leksik s anda la a anni i ojlan i ish uchun muhim ahamiya ga ega. Bu adqiqo
oʻzbek ilshunosligida soha iy e minologiyani oʻ ganish, e minog a ik lug‘a la
ya a ish a xalqa o s anda la bilan uyg‘unlash i ish yoʻlida asosiy qadam boʻlib
xizma qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI: (REFERENCES)
1. Abdullaye a F. Ingliz exnik e minologiyasini oʻzbek iliga a jima qilishning
naza iy a amaliy masalala i. Ju nal inos annix yaziko i ling is iki, 2020; 1(1). —
B. 55–59.
2. Badalo a B.T. Zamona iy ilshunoslikning sohala e minologiyasi a amaliy
me odikasi.” Pedagog, 2024. h ps://bes publica ion.o g/ index.php/pedg/
a icle/ iew/10795 ?u m_sou ce=cha gp .com
3. Ka imo K.N. Sohaga oid e minla ning oʻzbek ilshunosligidagi adqiqi.
Oʻzbekis onda anla inno a siyala a ilmiy adqiqo la ju nali, 2023.
4. Mad aliye A. Oʻzbek e minologiyasi a leksikog a iyasi masalala i. Toshken :
Oʻzbekis on milliy ensiklopediyasi Da la ilmiy nash iyo i, 2017. — 385 b.
5. Tilo o a G.A. Nemis a oʻzbek illa ida oʻ monchilik e minla ining leksikseman ik
xususiya la i. ToshDAU, 2022. — 132 b.
6. h ps://izoh.uz/uz/wo d/asala ichilik
