GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
21
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17664343
VIJDON BILAN YUZMA –YUZ: XURSHID DO‘STMUHAMMAD
QISSALARINING PSIXOLOGIK TALQINI
Saydaliye Samanda Ulug‘bek o‘g‘li
JDPU Filologiya akul e i 1-bosqich alabasi
E- mail: saydaliye samanda [email protected]
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada zamona iy o‘zbek adabiyo ining yo qin namoyandala idan bi i
– Xu shid Do‘s muhammadning ijodi, xususan, uning qissala ida inson uhiya i a
ijdon nazo a i masalala ining badiiy alqini ahlil qilinadi. Adibning “So‘ oq” qissasi
asosida qah amonla uhiy olamining ochilishi, psixologik as i maho a i, insonning
o‘zini o‘zi a ish e ishi, ij imoiy muhi dagi axloqiy masalala ning badiiy aks-sadosi
yo i iladi. Shuningdek, yozu chining ma’na iy qad iya la ni a g‘ib e ishdagi o‘ ni,
yoshla a akku iga ko‘ sa gan a’si i a adabiy ja ayondagi ahamiya i ko‘ sa ib
be iladi. Xu shid Do‘s muhammadning badiiy uslubidagi o‘ziga xoslikla ,
psixologizm, ijdon, poklik kabi ushunchala ning yo i ilishi maqolaning asosiy
adqiqo doi asini ashkil e adi.
Kali so‘zla : Xu shid Do‘s muhammad, “So‘ oq” qissasi, psixologizm, ijdon,
ma’na iy qad iya la , uhiy ahlil, zamona iy o‘zbek adabiyo i, qah amon uhiya i,
badiiy uslub, axloqiy muammola , yoshla a akku i.
ABSTRACT
This a icle analyzes he wo ks o one o he p ominen ep esen a i es o
con empo a y Uzbek li e a u e, Xu shid Do‘s muhammad, ocusing pa icula ly on he
a is ic in e p e a ion o human psychology and mo al sel -examina ion in his no ellas.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
22
Based on he au ho ’s no ella “So‘ oq” (“The Inqui y”), he s udy highligh s he
e ela ion o he cha ac e s’ inne wo ld, he w i e ’s mas e y o psychological
depic ion, he indi idual’s sel - e lec ion, and he a is ic exp ession o e hical issues
wi hin he social en i onmen . The a icle also examines he au ho ’s ole in p omo ing
spi i ual alues, his in luence on he in ellec ual de elopmen o he you h, and his
signi icance in he mode n li e a y p ocess. The unique ea u es o Xu shid
Do‘s muhammad’s a is ic s yle – such as psychological dep h, conscience, and pu i y–
cons i u e he cen al ocus o his esea ch.
Keywo ds: Xu shid Do‘s muhammad, he no ella “So‘ oq” (“The Inqui y”),
psychologism, conscience, spi i ual alues, psychological analysis, con empo a y
Uzbek li e a u e, cha ac e psychology, a is ic s yle, e hical issues, you h wo ld iew.
KIRISH
Zamona iy oʻzbek adabiyo ida yashab ijod qilayo gan hamda oʻzla ining
salmoqli adabiy me osini qoldi gan adibla , XX as boshida yashab ijod e gan
ma’ i a pa a ijodko la asa la ida yoshla a biyasiga oid muhim masalala aks
e i ilgan. Jumladan, Xu shid Doʻs muhammad yoshla imiz, xalqimiz ma’na iy-
axloqiy a akku dunyosining shakllanishiga oʻziga xos a’si ko‘ sa ib kelayo gan
is e’dodli ijodko la dan bi idi . “Xu shid Doʻs muhammad adabiyo ning abadiy a
azaliy ma zusi– muhabba bobida qalam eb a a ekan, “Hij onim mingdi mening…”
qissasida mak ub uslubini anlaydi. Inson qalbining ja ha i boʻlmish ishq uygʻusini
mak ub yozishla i yoʻsinida i oda e adi. Mualli muhabba dek pokiza, boki a, oza his-
uygʻuni ha na sadan us un qoʻyayo gan assom yigi ning da dla ini qogʻozga
muh lashga mu a aq boʻladi.”[1-25] Bugungi kunda yoshla qalbida milliy g‘u u ,
o‘zlikni anglash, go‘zallik a na osa ga shaydolik uyg‘ula ini kamol op i ishda
Xu shid Doʻs muhammad qissala i muhim manba bo‘la oladi. Adabiy a’lim
ja ayonida alaba-yoshla ma’na iya ini badiiy asa la ahlili ja ayonida, ayniqsa ula ni
psixologik as i , qah amon uhiya i ahlilini o‘qi ish bilan yuksal i ish, mus aqil
ik lashga o‘ ga ish, ijodko likka undash, ijodiy ishla ga yo‘llash masalala i olimla
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
23
diqqa ma kazida u di a bu ja ayon da om e moqda. Zamona iy oʻzbek qissala ida
psixologik as i maho a ini, jumladan, Xu shid Doʻs muhammad psixologik as i
maho a ini adibning qissala i misolida ahlil e ish.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Inson ichki dunyosini as i lash, psixologizm – bu ob azni qu ish, as i lash, u
yoki bu hayo iy xa ak e ni ushunib ye ish a baholash usuli. Psixolgizm
be osi amualli mulohazasi yoki qah amonla ning o‘z-o‘zini ahlil qilishi shaklida a
yoki bil osi a – qah amonla mimikasi, ha i-ha aka ini ko‘ sa ish shaklida boʻladi.
Ruhiy ahlil hodisasi qanchalik qadimiy, doimiy, si li bo‘lsa-da, insoniya ning alohida
shaxs kechinmala iga munosaba i a ixi, e ishilgan aj ibala i yuzasidan ko‘plab
izlanishla olib bo ish mumkin. Qissa jan i shunday ahlil uchun munosib maydon
bo‘ladi. Xu shid Do‘smuhammadning “Soʻ oq” qissasida asa ning bosh qah amoni
Bozo boy. U oddiy ak o chi. Yaqinda Shabnam ismli qizga uylangan. To‘y sabab
shunchala qa zga bo adiki, hozi gi opishi bilan qa zla ini 7 yilda uzishi mumkin edi,
xolos. Shu sabab pax a za odida uzuk oq amaldagi Amin oydan il imos qilib,
yukchilikka ayinlanadi. Shabnam homilado bo‘ladi. Ammo oy-kuni ye sa hamki, ha
deganda ug‘a e maydi. Bola 12 oyga qa ab o‘ ib ke adi. Bozo boy ho ib- olib kechasi
ishdan qay a di. Bi kun da ozasidan ki ay deganda epadan nu ushadi. Nu dan esa
odamsimon maxluqla chiqib kelishadi. Bozo boydan hol-ah ol so‘ ashadi. Tu li
sa olla be ishadi. Nu ni ko‘ gan qo‘shnila shu omonga kelishayo ganini ko‘ gan
maxluqla ke ishga majbu bo‘lishadi. E asiga Pax aqayna qishlog‘ida sho -shu
a qaladi. Bozo boy mashhu bo‘lib ke adi. Hamma undan oqeani ba a sil hikoya
qilishini is a di. Bozo boy ham bundan e inmasdi. Bi kun Bozo boy pax a za odida
ekanida maxluqla yana kelib, so‘ oq qilishni boshlaydi. Bu ja ayonga asodi an 12
a zandli Na ziqul amaki ham a alashib qoladi. Bozo boyning yoniga kelgan
amakiniyam so‘ oqqa u ib ke ishadi. Azba oyi qo‘ qqan Na ziqul amaki kasalxonaga
ushib qoladi. Odamla o asida, ayniqsa, ahba la ichida ahima ko‘ a ilib ke adi.
Chunki maxluqla endi ahba la niyam sa olga u ishayo gandi-da.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
24
Kelgindila qo‘shni qishloqqa uy qu ib, joylashib olganligi, ha bi odamni
so‘ oqdan o‘ kazayo gani haqida mish-mish u chiydi. Vahima, qo‘ qu shu da ajaga
ye adiki, ahba la amoman do di ab qoladi. Ba’zila i joniga qasd qila boshlaydi.
Bi gina Bozo boy negadi qo‘ qmas, hayiqmas, ha o kelgindila unga bi qada yaqin
bo‘lib qolgandek edi. U aqa a zandi ug‘ilmayo ganidan xa si a di.
A o iga naza ashlab ik qilgan Bozo boy eng o‘g‘ i xulosaga keladi: aga
inson o‘zini o‘zi e gab yashasa, o‘zi be gan sa olla ga ja ob be olsa, kelgindila dan
qo‘ qmasa ham bo‘ladi. Be adigan sa olla ga ja ob be oladigan da ajada o‘g‘ i
yashasa, xo i jam bo‘la oladi. Tug‘ilajak a zandla ham xo i jam ug‘iladi. O‘zi bilan
o‘zi so‘ oq-sa ol qilolmagan inson boshqasining sa olidan yu ak yo ilgudek da ajada
qo‘ qa e adi. Tug‘ilajak a zandi ham qo‘ qoqla ichiga ushgisi yo‘q. Tushgudek
bo‘lsa, inch muhi da, qo‘ qmas bo‘lib ug‘ilishi, um i da omida sa olla ila o‘zini
a ish qilib yashashni o‘ ganishi lozim…
Ucha likopchada kelgan o‘zga sayyo alikla ni ko‘p eshi ganmiz. Yozu chi
aynan shu mo i o qali asa da ijdon e go chila i ob azini shakllan i gan. Odamsi a
maxluqla kelib, odamla ning ijdonini e gayo gandi. Qishloq ahlidan o ib,
ahba la gacha shu sababdan ham qo‘ qib ke adi.
Inson bilib-bilmay xa ola ga yo‘l qo‘yadi. Aga bu un hayo imizning
lahzasigacha ideoga olinib, jamoa oldida ko‘ ish ke ak bo‘lsa ko‘ olmasdik. Ha
kimning o‘ziga ya asha hech kimga ayon bo‘lmagan si la i ma jud.
Masalan, asa dagi ahba la dan o ib Na ziqul amakigacha bo‘lgan odamla ning
za odda amalga oshi adigan qing‘i ishla i bo edi. Rahma o , Da la o , Aminboy
singa i kimsala qu sog‘i yo‘lida bunday chi kin ishla ni qilsa, Na ziqulla esa
noilojlikdan a alashib yu a di. Ammo Na ziqul kabi «kichik odamcha»la ning ijdoni
qo ib ulgu magan edi. Shu sababdan ham u boshqala dan ko‘p oq qo‘ qu ga ushib,
aqldan ozay degandi. Chunki undayla ning asl i a i oza bo‘ladi. Nopok ishla ning
za asida undayla ni dahsha ga soladi.
Hali unday nopoklikla ga a alashib ulgu magan, so ligi yo‘qolmagan, sodda
Bozo boygina maxluqla dan qo‘ qmaydi. Boshqala ning ahimasidan ham hay on
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
25
bo‘ladi. Chunki uning ijdoni oza, bi o bilishidan qo‘ qadigan hech qanday si i yo‘q
edi. Xay a lana-xay a lana ushunadiki, hamma ham o‘zi singa i pok emas ekan. Ha
kimning bi -bi idan yashi gan si i, qo‘l u gan nopoklikla i bo ekan.
Bundan ashqa i, asa da xalqimizning o‘y-hashamga o iqcha mablag‘ sa qilib,
qa zga bo ib qolishi, qa zdan qu ulaman deb ijdoniga xilo ish u ib qo‘yishi Na ziqul
a Bozo boy imsolida ko‘ sa ib be ilgan. T ak o chi hola ida qa zla ini 7 yil da omida
uzoladigan da ajaga chiqish uchun odam qanday o‘y qilishi ke ak? Na ziqul amaki
o‘g‘il uylab, qiz chiqa adigan edi. Alba a, unga ham mablag‘ za u . Oddiy oylikka
o‘y qilib bo‘la midi… Aga um i da omida inson bosgan qadamini sa hisob qilsa,
doimiy a ish e sa, o‘g‘ i yo‘ldan og‘ishmaydi. To‘g‘ i yo‘ldagi kimsala esa ka a
xa ola ga yo‘l qo‘ymaydi. Unday kishila ke idan kimdi kelib ekshi gudek bo‘lsa
xo i jamligi buzilmaydi. Chunki uning ashqi sa olla ga be adigan ja obla i aniq. Eng
og‘i jang o‘zing bilan bo‘ladigan jang, eng og‘i e go o‘zing bilan qilinadigan
e go . Boshqasidan nimala nidi yashi ib qolishing mumkindi , ammo o‘zingdan
yashi olmaysan, o‘zingdan qocholmaysan.
XULOSA
Oddiy aholi mayli, ammo aholi boshida u gan “ka ala ” o‘z-o‘zini a ish qilsa,
ijdoni bilan “so‘zlashib” u sa, yu obod, chin ma’noda kelajak po loq bo‘lgan
bo‘la di…
Mamlaka imizda olib bo ilayo gan a’lim izimidagi isloho la ning a adabiyo
o‘qi ishning bosh maqsadi bo‘lmish ba kamol shaxsni a biyalash ishida zamona iy
adabiyo ni, xususan, Xu shid Doʻs muhammad ijodini, shuningdek, adib asa la i u a
manbala dan bi i si a ida e’ i o e ish mumkin. Ya alishidan o bugungi kungacha
insonla ga komillik yo‘lla ida mayoq bo‘lib kelayo gan, qadimiy qad iya la imiz
ma’na iy an’anala imiz hamda uzoq a ixga ega pedagogik amaliyo imiz bilan
be osi a bog‘liq bo‘lgan inson uhiya i, inson qad i haqidagi g‘oyala aniqli adib
Xu shid Doʻs muhammad ijodida ham o‘z i odasini opgan.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
26
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1. Do‘s muhammad Xu shid. So‘ oq. –T.: Sha q, 2011.
2.Ka imo B. Ruhiya ali bosi. –T.: G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo - ma baa ijodiy
uyi, 2018. 25-b.
3.h ps://kh-da on.uz/ku ubxona/mul imedia/xu shid-dos muhammad-
ay mishla i- a- iq ala .h ml
4. h ps://ki obxon.com/oz/ki ob/hu shid-dos muhammad-qissala
5. www.ziyone .uz
6. www.edu.uz
7. www.o‘zbekadabiyo i.com
