GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
27
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17664378
MILLIY RUH VA TARIXIY HAQIQAT AKSIDA:
“O‘TKAN KUNLAR” ROMANINING O‘RNI
Lapaso a Tu g‘inoy Ik om qizi
JDPU Filologiya akul e i alabasi
Ilmiy ahba : Tulisho a Gulzina Ra shano na
JDPU Filologiya anla i bo‘yicha alsa a dok o i (PhD)
E- mail: gulzina ulisho [email protected]
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada Abdulla Qodi iyning “O‘ kan kunla ” omani o‘zbek
adabiyo ida yangi ealis ik a oman ik omanchilik mak abining shakllanishidagi
o‘ ni, badiiy-es e ik ahamiya i hamda a ixiy qiyma i ahlil e iladi. Asa da XIX as
Tu kis onining ij imoiy-siyosiy hola i, milliy qad iya la , oila iy munosaba la a
se gi-iz i ob mo i la i badiiy as i langan. O abek a Kumush ob azla i o qali o‘sha
da jamiya idagi axloqiy qa ashla , ma’na iy o‘zga ishla a ij imoiy o‘siqla
yo i iladi. Shuningdek, oman o‘zbek milliy nas ining shakllanishida u gan o‘ ni,
milliy ongni uyg‘o ishga qo‘shgan hissasi a Qodi iyning o‘ziga xos badiiy uslubi
yo i ilgan. Asa na aqa badiiy yodgo lik, balki a ixiy manba si a ida ham qimma lidi .
Kali so‘zla : Abdulla Qodi iy, “O‘ kan kunla ”, o‘zbek omanchiligi, a ixiy
oman, ealizm, oman izm, O abek, Kumush, milliy qad iya la , ij imoiy hayo , se gi
qissasi, Tu kis on XIX as , adabiy an’ana, psixologik ahlil, jamiya , oila iy
munosaba la .
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
28
ABSTRACT
This a icle analyzes he ole, a is ic-aes he ic signi icance, and his o ical alue
o Abdulla Qodi iy’s no el “O‘ kan kunla ” (Bygone Days) in he o ma ion o a new
ealis ic and oman ic school o Uzbek no el-w i ing. The no el a is ically po ays
he socio-poli ical li e o 19 h-cen u y Tu kes an, na ional alues, amily ela ions, and
he mo i s o lo e and su e ing. Th ough he cha ac e s o O abek and Kumush, he
wo k e lec s he mo al iews, spi i ual changes, and social obs acles o ha pe iod.
The a icle also highligh s he no el’s ole in he de elopmen o Uzbek na ional p ose,
i s con ibu ion o he awakening o na ional consciousness, and Qodi iy’s unique
a is ic s yle. The no el is aluable no only as a li e a y wo k bu also as a his o ical
sou ce.
Keywo ds: Abdulla Qodi iy, O‘ kan kunla , Uzbek no el-w i ing, his o ical
no el, ealism, oman icism, O abek, Kumush, na ional alues, social li e, lo e s o y,
19 h-cen u y Tu kes an, li e a y adi ion, psychological analysis, socie y, amily
ela ions.
KIRISH
O‘zbek adabiyo ining a aqqiyo a ixida Abdulla Qodi iyning “O‘ kan kunla ”
omani alohida o‘ in u adi. XX as boshla ida ya a ilgan ushbu asa na aqa o‘zbek
omanchiligida yangi bosqich boshlab be gan, balki milliy o‘zlikni anglash, a ixiy
xo i ani uyg‘o ish a ma’na iy qad iya la ni iklash ja ayonida muhim omil bo‘lib
xizma qilgan. Roman o‘zining badiiy yuksakligi, ealizm a oman izmning
uyg‘unlashu i, ij imoiy-siyosiy masalala ni chuqu ochib be ishi bilan aj alib u adi.
Ayniqsa, unda aks e gan milliy uh, o‘ mish hayo ining haqqoniy as i i a a ixiy
haqiqa la ning badiiy i odasi oman ahamiya ini yanada oshi adi. Ushbu asa 1925-
yilda yozilgan a milliy nas ning shakllanishida ulkan bu ilish yasab, zamona iy
oʻzbek milliy nas i uchun mus ahkam poyde o ya a gan. Roman o‘zbek xalqining
XIX as dagi ij imoiy a maʼna iy hayo ini yo i ib, se gi, axloq a milliy qad iya la
masalala ini badiiy a zda ko‘ a ib chiqadi. “Roman o‘z da ida na aqa adabiy, balki
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
29
ij imoiy jiha dan ham ka a yangilik bo‘lgan. Keyinchalik mashhu sha qshunos
akademik Ye geniy Be els shunday yozadi: “Qodi iy omanla i bu un a kibi bilan
oʻziga xos uslubda yozilgan oʻzbek omanla idi . Dunyoda besh a, yaʼni: ansuz, us,
ingliz, nemis a hind omanchiligi mak abla i bo edi. Endi ol inchisini, yaʼni oʻzbek
omanchilik mak abini Abdulla Qodi iy ya a ib be di” [1].
MUHOKAMA VA NATIJALAR
“O‘ kan kunla ” omani o‘zbek xalqining o‘ mish an’anala i, qad iya la i, u -
oda la i a ma’na iy dunyosini o‘zida mujassam e gan asa di . A. Qodi iy milliy uhni
ya a ishda xalqning u mush a ziga, qadimiy axloq no mala iga, oila iy
munosaba la ga, jamiya dagi o‘za o hu ma a odob-axloq mezonla iga mu ojaa
qiladi. O abek a Kumush o‘ asidagi so muhabba , ula ning insoniyligi,
a anpa a lik uhida o‘sib ulg‘aygani milliy qad iya la ga sodiqlikning imsoli
si a ida ga dalanadi. Qah amonla ning qa o a xa i-ha aka la ida xalq uhiya ining
be ak o jiha la i – sadoqa , a odo lik, o -nomus, halollik singa i uyg‘ula yuksak
badiiylik bilan aks e gan. Ta ixiy haqiqa ning badiiy i odalanishida yozu chi oqeala
ke ma-ke ligi, muhi as i la i, jamiya qa lamla i o‘ asidagi munosaba la o qali
o‘sha da Tu kis onining aniq adabiy manza asini ya a adi. Ayniqsa, O abekning
isloho pa a ik la i, ma’ i a ga in ilishi, jamiya ni yangilash g‘oyala iga bo‘lgan
munosaba i oman mazmunini yanada chuqu lash i adi.Tu kman yozu chisi Xidi
De yaye shunday yozadi: “Asa da se gi, a anpa a lik, ij imoiy adola sizlik, oila iy
munosaba la kabi ma zula ko‘ a iladi. Roman se gi a milliy g‘u u ma zula ini o‘z
ichiga oladi”[2]. Asa ning ma kazida O abek a Kumushning so muhabba i yo adi.
Bu se gi hikoyasi o qali mualli inson qalbidagi sadoqa , meh , a o kabi uyg‘ula ni
ulug‘laydi. Asa ning asosiy g‘oyasi – milla ning axloqiy poklanishi a a ixiy xo i ani
iklash za u ligidi . Asa XIX as ning oxi gi yilla ida, Tu kis onning ij imoiy, siyosiy
hayo i onida shakllanadi. Roman, o‘sha da Tu kis on jamiya ining ko‘plab
jiha la ini, xususan, oila iy munosaba la , ij imoiy sin a qla i, u -oda la a milliy
qad iya la ni o‘ ga adi. “O‘ kan kunla ” asa ining asosiy qah amonla i – O abek a
Kumush o‘ asidagi se gi a sadoqa hikoyasi omanning asosiy syuje ini ashkil e adi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
30
Bi oq, bu se gi hikoyasi oda iy oman ik syuje ga o‘xshamaydi, chunki unda xiyona ,
yolg‘onla ga o‘la muammola ma jud. Asa ning boshlanishi O abekning hayo idagi
bax li da ni, uning se gilisi Kumushga bo‘lgan chuqu his- uyg‘ula ini as i laydi.
Lekin ula o‘ asidagi munosaba la na aqa muhabba , balki ij imoiy a oila iy
muammola omonidan o‘siqqa uch aydi. Kumushning o asi, oilasining ij imoiy
ma qei O abekning oilasiga qa shi bo‘lishi, ula o asidagi se gi yo‘lida jiddiy o‘siqla
ya a adi. Boshqa omondan, Kumushning o‘zi ham ij imoiy bosim, oila iy
majbu iya la a shaxsiy qa o la o‘ asida o‘x ab qoladi. Roman da omida ko‘plab
boshqa qah amonla ning (O abekning o a-onasi, Kumushning onasi, boshqa jamiya
a’zola i) as i la i, ula ning hayo dagi o‘ ni a uhiy hola i o qali o‘sha da ning
ij imoiy uzilmasi, qad iya la i yo i iladi. “O‘ kan kunla ” asa i aqa gina shaxsiy se gi
hikoyasi bilan chega alanmaydi. U bi inchi na ba da, ij imoiy a oila iy muammola ni
ham o‘ ga adi. Asa da oila iy a ib a oila a’zola ining o‘za o munosaba la i, ayniqsa,
o‘sha da da ayolla ning o‘ ni a ula ning jamiya dagi oli ka a ahamiya ga ega.
Kumush ob azida ayolning o‘ mishdagi o‘za o munosaba la ga nisba an mus ahkam
uzilgan, ammo zamona iy o‘zga ishla ga moslashishga ha aka qilayo gan
dunyoqa ashi as i lanadi. O abekning o a-onasining ko‘ ishgan muammola iga,
o‘zining yangi hayo ga in ilishiga qa shi bo‘lishi, o‘zga ishla ga qa shi u ishni
as i laydi. Asa da o‘sha da ning ij imoiy uzilishi haqida ham ma’lumo la ma jud.
O abekning jamiya dagi o‘ ni a uning ij imoiy ma qeiga nisba an ko‘ sa ilgan
qa o la , unga a’lim a ma’ i a ga bo‘lgan eh iyojni ya a adi. Shuningdek, oman
ij imoiy sin a qla ini, xususan, yuqo i abaqa bilan pas abaqa o‘ asidagi ij imoiy
o‘za o munosaba la ni yo i adi. Asa dagi O abek a Kumush pe sonajla i o‘ asidagi
munosaba la asosiy syuje ni ashkil e sa-da, ula ning hayo iga aloqado boshqa
ko‘plab pe sonajla ham bo . O abek – jamiya da yuqo i abaqaga mansub, a’lim olish
imkoniya iga ega bo‘lgan, zamon yangilikla ini anglashga ha aka qiladigan yigi di .
Bi oq, uning se gisi, oila iy majbu iya la a ij imoiy a qla unga ko‘plab sino la
ya a adi. Kumush esa o‘zining ij imoiy ma qeini a oila iy majbu iya la ini
o‘ ganishga ha aka qilayo gan, kelajakda o‘ziga yangi yo‘l anlashga ha aka
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
31
qilayo gan ayol qah amondi . Uning o a-onasi o asidagi ziddiya la , o‘z o zula ini
amalga oshi ishga qa a ilgan in ilishla i asa da o‘z aksini opgan. Shuningdek,
Kumushning onasi – bu ob az o‘sha da ayolining jamiya dagi o‘ ni a oila iy
hayo dagi olla i haqida ko‘plab sa olla ni kel i ib chiqa adi. Boshqa qah amonla ,
masalan, O abekning onasi a Kumushning o asi, oila iy uzilmaning o‘zga ishla ga
qa shi u ganligini ko‘ sa adi. Asa da omida jamiya da yashayo gan u li
qa lamla ning xulq-a o i a hayo dagi qa o la ini chuqu ahlil qilish o qali o‘sha da
Tu kis onining ij imoiy hayo i aks e i ilgan. “O‘ kan kunla ” asa i aqa badiiy asa
si a ida emas, balki a ixiy manba si a ida ham ka a ahamiya ga ega. Asa o‘zining
a ixiy kon eks i bilan XIX as Tu kis onidagi siyosiy, ij imoiy a iq isodiy hola ni
yaxshi aks e i adi. Asa Tu kis onning Rossiya impe iyasi a kibiga ki ishi a undagi
ij imoiy o‘zga ishla ni as i lashga yo dam be adi. Shu bilan bi ga, o‘zbek xalqining
an’ana iy qad iya la i, u -oda la i a oila iy hayo ining o‘zga ishla i haqida muhim
ma’lumo la be adi. “Roman a ab ilida ham “O‘ kan kunla ”: Tu kis ondagi achchiq
se gi qissasi“ nomi os ida 1000 nusxada chop e ildi”[3].
XULOSA
“O‘ kan kunla ” omani milliy uhning yuksak badiiy alqini, a ixiy haqiqa ning
haqqoniy yo i ilishi a milliy omanchilikning shakllanishidagi ulkan hissasi bilan
o‘zbek adabiyo ida engi yo‘q me osdi . Abdulla Qodi iy bu asa i o qali na aqa
adabiyo a ixida yangi sahi a ochgan, balki o‘zbek xalqining a ixiy o‘zlikni
anglashiga, milliy ongning yuksalishiga ka a hissa qo‘shgan. Roman bugungi kunda
ham o‘z ahamiya ini yo‘qo magan bo‘lib, milliy adabiyo imizning du donala idan bi i
si a ida qad lanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1. 1.Хидир Деряев. Эдебият ве сунгат. 1962 йыл 12 ноябр
2. 2. Замира Касымова. „Абдулла Кадыри. Минувшие дни (Роман и фильм)
& Замира Касымова. Путь к светлому свету“. h p://g eylib.align. u/. Qa aldi: 20
декабря 2017.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
32
3. 3.“«O‘ kan kunla » omani ilk bo a ab ilida nash e ildi”. h ps://kun.uz. Kun.uz.
Qa aldi: 2024-yil 24-ap el.
4. Qayumo . S Abdulla Qodi iy. T Fan 1969
5. Qodi iy, A. O‘ kan kunla . – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo i. 2022.
6. Qodi iy, A. Mex obdan chayon. – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi Adabiyo a
san’a nash iyo i, 1994.
7. Be els, Ye. O‘zbek adabiyo i a ixi bo‘yicha adqiqo la . –Mosk a: Nauka, 1970.
8. Sodiqo , Q. Abdulla Qodi iy hayo i a ijodi. – Toshken : Fan, 1989.
9. Si ojiddino , Sh. O‘zbek omanchiligi a aqqiyo i a poe ikasi. – Toshken : Fan a
exnologiya, 2012.
10. Sha ipo , R. “Abdulla Qodi iyning badiiy maho a i haqida.” // O‘zbek ili a
adabiyo i, №4, 2003.
11. Yo‘ldoshe , A. O‘zbek adabiyo i a ixi: XX as boshla ida adabiy ja ayon. –
Toshken : O‘qi u chi, 1997.
12. Qosimo , B. O‘zbek adabiyo ida a ixiy oman an’anala i. – Toshken : Fan, 1990.
13. Saido , U. “Qodi iy omanla ida a ixiy haqiqa a badiiy alqin.” // Adabiy
adqiqo la , 2010.
14. De yaye , X. “Abdulla Qodi iy ijodining u k dunyosidagi o‘ ni.” // Tu k dunyosi
adabiyo i ju nali, Anka a, 2005.
