GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
41
Re ak siya yoshi, ahamiya i o‘zga ishi bilan ik lash i ojlanishining bunday
u la i boshlang‘ich mak ab a’limi da ida ham i ojlanishda da om e adi. Bundan
ashqa i, bolala ning kogni i aolligini o‘ ganish shuni ko‘ sa adiki, boshlang‘ich
mak abning ohi iga kelib adqiqo aolligi oshadi.
Fik lash bosqichidagi bolala ning adqiqo aoliya i ikki a xususiya bilan
a si lanadi: aqliy aoliya ning mus aqilligini i ojlan i ish a anqidiy ik lashni
i ojlan i ishdan ibo a .
Mus aqillik u ayli bola o‘z a akku ini nazo a qilishni o‘ ganadi, adqiqo
maqsadla ini belgilash, sabab-oqiba munosaba la i gipo ezala ini ilga i su ish a unga
ma’lum bo‘lgan ak la ni akli qilingan a azla nuq ai naza idan ko‘ ib chiqiladi.
Tanqidiy ik lash ja ayonida bolala ning o‘z aoliya iga a boshqala ning aoliya iga
abia a jamiya qonunla i hamda qoidala i nuq ai naza idan baho be ishda namoyon
bo‘ladi.
Bolala o‘sib ulg‘ayganla ida, hodisaning yagona sababini aniqlab bo‘lmaydigan
juda ko‘p hola la ga duch kelishganligi sababli, bu holla da sabab-oqiba asosla i e a li
bo‘lmaydi. Vaziya ni das labki baholash a oqeala i ojiga sezila li a’si
ko‘ sa adigan ko‘plab a ian la a ko‘plab ak la o asidan anlash ke ak. Bunday
holda, anlo “qidi u maydonini o ay i ish”, uni yanada ixcham a anlab olish
imkonini be u chi bi qa o mezonla asosida amalga oshi iladi. Tanlangan qidi u
mezonla i asosida mu akkab a shubhali aziya la ni hal qilishga imkon be adigan
ik lash e is ik deb a aladi bu axminan 12-14 yoshdan ibo a di . Shunday qilib,
bolaning ha qanday azi aga ijodiy yondashishini i ojlan i a ekan, a akku ning
ba cha u la ini bosqichma-bosqich shakllan i ib, unga ik laydigan a ijodiy shaxs
si a ida o‘sish imkoniya ini be ish mumkin.
Boshlang‘ich mak ab yoshida bolani a biyalashning eng muhim sha la idan bi i
ijodiy asa u di . Ha qanday o‘qu p edme ini xayolning aol aoliya isiz, da slikda
nima yozilganligini, o‘qi u chi ay ganla ini asa u qila olmasdan, as i iy as i la
bilan ishlay olmasdan u ib, haqiqiy o‘zlash i ish mumkin emas. Boshlang‘ich mak ab
yoshida asa u ni i ojlan i ish ja ayonida oldindan id ok e ilgan na sala ni namoyish
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
42
qilish yoki be ilgan a si , sxema, chizma a boshqala bo‘yicha as i la ni ya a ish
bilan bog‘liq bo‘lgan qay a asa u kuchayadi. T ans o ma siya, o‘ mishdagi
aassu o la ni qay a ishlash, ula ni yangi kombina siyala a kompozi siyala ga
bi lash i ish bilan bog‘liq as i la ham keyingi i ojlanishni oladi.
Bolaning asa u i ka ala nikidan ko‘ a boy oq, ijodiy oq bo‘ladi, degan ik
keng a qalgan bo‘lib, yosh bola oda da o‘z asa u ining ya mini yashaydi. Bi oq, 30-
yilla da A.Vygo skiy bolaning asa u i as a-sekin i ojlanib bo ishini bildi ib o‘ gan.
Shunday ekan, bolaning asa u i ka ala nikidan boy oq, deyish adola dan emas.
Ba’zan, e a li aj ibaga ega bo‘lmagan holda, bola hayo da duch keladigan na sala ni
o‘ziga xos a zda ushun i adi a bu ushun i ishla ko‘pincha ka ala uchun
ku ilmagan a o‘ziga xos bo‘lib uyuladi. Ammo aga bolaga bi o na sa ya a ish yoki
ix i o qilish uchun maxsus opshi iq be ilsa, ko‘p bolala adashib, buni qilishdan bosh
o adila yoki opshi iqni sha li a qiziqishsiz baja ishadi. Juda kam bolala azi ani
ijodiy baja a oladila . Shuning uchun bolaning ijodiy asa u ini i ojlan i ish ke ak.
Bolala an aziyasini as i lab, L. Vygo skiy asa u ning psixologik mexanizmini
ushunish za u ligi haqida gapi di a buni asa u a haqiqa o‘ asidagi ma jud
munosaba la ni aniqlamay u ib amalga oshi ish mumkin emas. Vygo skiy, -
o‘g‘ idan- o‘g‘ i boylik a hilma-xillikka, shaxsning oldingi aj ibasiga asoslanadi,
chunki bu aj iba asa u uzilmala i ya a ilgan ma e ialdi . Insonning aj ibasi
qanchalik boy bo‘lsa, uning asa u i shunchalik moddiy bo‘ladi. Dunyo haqidagi bu
g‘oyani alohida a’kidlash ke ak, chunki u xo ijda keng a qalgan.
Bizning mamlaka imizda esa bola zo‘ a on a cheksiz asa u ga ega bo‘lib,
ichidan yo qin, noo ganik as i la ni ya a ishga qodi . Bu ja ayonga ka ala ning,
o‘qi u chining ha qanday a alashu i aqa bu asa u ni cheklaydi a yo‘q qiladi,
uning boyligini ka ala asa u i bilan aqqoslab bo‘lmaydi. Shu bilan bi ga, bolaning
aj ibasining qashshoqligi uning asa u ining qashshoqligini ham aniqlab be ishi
aniq. Taj iba kengayib bo ishi bilan bolala ning ijodiy aoliya i uchun mus ahkam
poyde o ya a iladi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
43
Kichik yoshdagi o‘qu chila ning ijodiy aoliya i kon sep siyasi bu yosh da ining
asosiy psixologik neoplazmala i a kashsho lik aoliya ining xa ak e ini ahlil qilish,
o‘qu chi muayyan ma’noda o‘qi u chi bilan bi galikda qu adigan a’limni ijodiy
ja ayon si a ida ashkil e ishning zamona iy alabla i, ushbu yoshda aoliya
ma zusiga a uni o‘zga i ish usulla iga yo‘nal i ilganlik ijodiy aj ibani na aqa
amaliy bilimla da, balki muayyan ob’ek la , aziya la , hodisala ni ya a ish a
o‘zga i ish, bilimla ni ijodiy qo‘llash kabi aoliya da o‘plash imkoniya ini ko‘ sa adi.
Ushbu masala bo‘yicha psixologik-pedagogik adabiyo la da ijodiy aoliya ga
a’ i la be ilgan. Bilim bu – “O‘qu chining bilimini shakllan i adigan ijodiy aoliya
ja ayoni si a ida ushuniladigan o‘qu aoliya i”.
T ans o ma siya bu - yangi o‘qu a maxsus bilimla ni olish uchun
i ojlanayo gan boshlang‘ich bo‘lib xizma qiladigan asosiy bilimla ni umumlash i ish
bo‘lgan alabala ning ijodiy aoliya i.
Ya a ish bu - o‘ ganilayo gan sohala bo‘yicha alabala omonidan o‘qu
mahsulo la ini loyihalashni o‘z ichiga olgan ijodiy aoliya .
Bilimla ni ijodiy qo‘llash - alabaning bilimla ni amaliy qo‘llashda o‘z g‘oyala ini
jo iy e ishni o‘z ichiga olgan aoliya di .
Bula ning ba chasi “Kichik o‘qu chila ning ijodiy aoliya i” ushunchasini
aniqlashga imkon be adi: moddiy a ma’na iy madaniya ob’ek la ini bilish, ya a ish,
o‘zga i ish a ula dan oydalanishning ijodiy aj ibasini o‘zlash i ishga qa a ilgan
boshlang‘ich sin o‘qu chila ining sama ali shaklidi .
Kichik mak ab o‘qu chila ining ijodiga bo‘lgan bilim in ilishi o‘zini izlanish
aolligi, yuqo i sezu chanlik, ag‘ba ning yangiligiga, aziya ga sezgi lik, oda iy
yangilikni kash e ish, yangi (ma zu, si a )ga nisba an yuqo i anlanganlik shaklida
namoyon bo‘ladi.
7-8 yoshga kelib, kichik o‘qu chining ijodi ko‘pincha yangi a noma’lumla ga
oid mus aqil sa olla a muammola shaklida namoyon bo‘ladi a alabala ning
adqiqo doi asi kengayadi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
44
Bu boshlang‘ich mak ab yoshida ijodko likning asosiy a kibiy qismi muammoli
bo‘lib qolishiga olib keladi, bu esa bolaning yangiga doimiy ochiqligini a’minlaydi a
qa ama-qa shilikla ni izlash is agini kuchay i adi. Ijodiy bolada akli qilingan a
mus aqil (ko‘ inadigan) muammola ni hal qilish ko‘pincha o‘ziga xoslikning namoyon
bo‘lishi bilan bi ga bu ijodko likning yana bi muhim a kibiy qismi, u a q da ajasini,
nos anda , g‘ay ioddiyligini i odalaydi.
Kichik yoshdagi o‘qu chila ning ijodiy qobiliya la ini i ojlan i ish sha la i
psixologiya-pedagogika anla ida hozi gi kunda ez o‘sib bo ayo gan axbo o
sha oi ida ijodiy ik lashni i ojlan i ish a aollash i ish alohida ahamiya ga ega
ekanligi bi necha bo a’kidlangan. Da haqiqa , ha qanday aoliya da aqa ma’lum
hajmdagi bilimla ni egallash emas, balki eng muhimla ini anlab olish, ula ni u li
masalala ni hal qilishda qo‘llay olish alohida ahamiya ga ega bo‘ladi.
Ushbu maqolada ijodiy o‘qi ish me odla ining psixologik a pedagogik asosla i
izimli yondashu asosida yo i ilgan. Ayniqsa, ijodiy ik lashni shakllan i ishda
sama ali bo‘lgan 7 a ijodiy me od ahlili (jamoa iy ish, aqliy hujum, ol o‘ynash,
dizayn ik lash, o‘qu sumkasi, SCAMPER modeli a muzqaymoq ayoqchala i
me odi) o qali o‘qi u chi a o‘qu chi o‘ asidagi in e ak i lik, hamko lik, a ijodiy
yondashu la yo i ilgan. Bu me odla ning in eg a siyasi o qali bo‘lajak boshlang‘ich
sin o‘qi u chila ining kasbiy kompe ensiyasi a ijodiy salohiya i oshi iladi.
Maqolada ko‘ sa ilgan ijodiy me odla amaliy jiha dan boshlang‘ich a’limda
qo‘llanishga mos a eal pedagogik muhi da o‘qi u chining da sni ijodiy ashkil e ish
imkoniya la ini kengay i adi. Ayniqsa, "aqliy hujum", "SCAMPER modeli", " ol
o‘ynash" usulla i o‘qu chila a akku ini i ojlan i ish, ula da mus aqil ik lash,
muammoni hal qilish, yangicha yondashu la ni qo‘llash ko‘nikmala ini
shakllan i ishda muhim o‘ in u adi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
45
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1. O‘zbekis on Respublikasining “Ta’lim o‘g‘ isida”gi Qonuni. – T.: Adola , 2020.
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining PQ–2909-sonli qa o i. “2017–2021
yilla da O‘zbekis on Respublikasini i ojlan i ishning besh a us u o yo‘nalishi
bo‘yicha Ha aka la s a egiyasi”. – T.: 2017.
3. Boshlang‘ich a’lim da la a’lim s anda i. – T.: O‘zbekis on Respublikasi Xalq
a’limi azi ligi, 2022.
4. Vygo skiy L.S. Imagina siya a ijod bolala da. – M.: Pedagogika, 1983. – 160 b.
5. Shad iko V.D. Shaxs psixologiyasi: ij imoiy a in ellek ual i ojlanish. – M.:
Logos, 2007.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
46
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17664419
BILIM VA MALAKALARNI BAHOLASHNING NAZARIY ASOSLARI
Qu ondiqo Shamshodjon Husniddin o‘g‘li
P o i Uni e si y Na oiy iliali
Boshlang‘ich a’lim mu axasislik anla i o‘qi u chisi
shamshodqu ondiqo [email protected]
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada bilim a malakala ni baholash ja ayonining naza iy-me odik
asosla i, baholash izimining pedagogik ahamiya i hamda zamona iy yondashu la
yo i ilgan. Baholashning maqsadi, unksiyala i, mezonla i a me odla i ilmiy nuq ayi
naza dan ahlil qilinadi. Shuningdek, kompe ensiya iy yondashu asosida o‘qi ish
ja ayonida baholashning yangi shaklla i, o‘qi u chining baholashdagi oli hamda
o‘qu chi aoliya ining o‘z-o‘zini ahlil qilishga yo‘nal i ilgan mexanizmla i bayon
e iladi.
Kali so‘zla : baholash, bilim, malaka, ko‘nikma, kompe ensiya, e leksiya,
diagnos ika, o ma i baholash, summa i baholash, ey ing izimi.
АННОТАЦИЯ
Раскрываются теоретико-методологические основы процесса
производства знаний в классе, его педагогическое значение и современные
условия. Анализируются и анализируются с научной точки зрения цель, задачи,
критерии оценки, описываются новые механизмы процесса производства,
основанные на компетентностном подходе, роль учителя в его деятельности и
утраченные механизмы самоанализа образовательного процесса.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
47
Ключевые слова: знания, умения, навыки, компетентность, рефлексия,
диагностика, формирующая поддержка, итоговая поддержка, рейтинговая
система.
ABSTRACT
This a icle discusses he heo e ical and me hodological ounda ions o he
p ocess o assessing knowledge and skills, he pedagogical signi icance o he
assessmen sys em, and mode n app oaches. The pu pose, unc ions, c i e ia, and
me hods o assessmen a e analyzed om a scien i ic poin o iew. Also, new o ms o
assessmen in he educa ional p ocess based on a compe ency-based app oach, he
ole o he eache in assessmen , and mechanisms aimed a sel -analysis o s uden
ac i i y a e desc ibed.
Keywo ds: assessmen , knowledge, skills, skills, compe ence, e lec ion,
diagnos ics, o ma i e assessmen , summa i e assessmen , a ing sys em.
Yangi O‘zbekis on a aqqiyo s a egiyasida si a li a’limga e ishishning eng
muhim azi ala i belgilanib, amalga oshi ilmoqda [2]. Shu jiha dan bu ja ayonda
o‘qu chila ning bilim, ko‘nikma a malakala ini ashxis e ish dolza b bo‘lib u ibdi.
Mazku o‘ inda ana shu masalaning ahliliga e’ ibo ingizni o amiz. O‘zbekis on
Respublikasi “Ta’lim o‘g‘ isida”gi yangi ah i dagi qonunida umumiy o‘ a a’limni
zamona iy alabla asosida i ojlan i ish huquqiy-me’yo iy jiha dan belgilab qo‘yilgan
[1]. Su jiha dan o‘qu chila ning bilim, ko‘nikma a malakala ini ashxis e ishning
me odikasi muammosini adqiq e ish dolza b bo‘lib u ibdi.
O‘qu chila bilimini baholash me odikasi xilma-xil a boydi . Ha bi me odning
o‘z a zallik a kamchilikla i ma jud bo‘lib, ula ni o‘g‘ i anlash a kombina siyalash
o qali a’lim ja ayonini sama ali ashkil e ish mumkin. O‘qi u chila ushbu
me odla dan oydalanib, o‘qu chila ning bilimla ini o‘g‘ i a adola li baholashla i,
shuningdek, ula ni o‘zlash i ish ja ayonini yaxshilashla i mumkin.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
48
Baholash — bu o‘qu chi aoliya ining na ijala ini belgilangan me’zonla asosida
ahlil qilish, aniqlash a ula ni baholo chi ik bilan i odalash ja ayonidi . Pedagogik
lug‘a da baholash “ a’lim ja ayonida o‘qu chila ning o‘zlash i ish da ajasini aniqlash,
ahlil qilish a na ijala ni i odalash aoliya i” si a ida a’ i lanadi.
Baholashning mohiya i quyidagi asosiy jiha la da namoyon bo‘ladi:
o‘qu chila ning o‘qishdagi mu a aqiya la ini aniqlaydi, o‘qi u chi aoliya ining
sama ado ligini ko‘ sa adi, a’lim si a i a mazmunini akomillash i ishga yo dam
be adi.
Baholash ja ayoni bi nech a maqsadla ga ega:
1. Diagnos ik maqsad – o‘qu chila ning bilim, ko‘nikma a malakala idagi
kamchilik a yu uqla ni aniqlash.
2. Ri ojlan i u chi maqsad – o‘qu chining a akku ini, o‘zini ahlil qilish a
mus aqil o‘ ganish qobiliya ini i ojlan i ish.
3. Mo i a sion maqsad – o‘qu chini yanada aol, mas’uliya li o‘qishga undash.
4. Nazo a maqsadi – a’lim ja ayonining ejalash i ilgan maqsadga mu o iqligini
ekshi ish.
Baholash – bi on-bi domenning (bilim, ko‘nikma, malaka a kompe ensiyala
majmuyining) a’lim olu chila da ( es opshi u chila da) shakllanganlik da ajasini
o‘lchash ja ayoni.
Klassik es naza iyasining asoschila idan F ede ik Lo d (F ede ick Lo d) a
Mel in No ik (Mel in No ick) “o‘lchash” a amasiga quyidagicha a’ i be adi:
“o‘lchash – bu aj iba obyek ining konk e xususiya la iga aqamla (balla )ni
bi ik i ish ja ayoni” [3]. Mualli la o‘lchash ja ayonda uch bosqichni aj a ib
ko‘ sa adila :
– bi inchi: aj iba obyek ini aniqlash;
– ikkinchi: o‘lchanadigan xususiya ni aniqlash;
– uchinchi: aj iba obyek ining o‘lchanayo gan xususiya ini aqam bilan i odalash
qoidasini aniqlash i ishimiz lozim.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
49
Ta’lim izimining asosiy maqsadi – shaxsning ha omonlama kamol opishini,
bilim, ko‘nikma a malakala ning shakllanishini a’minlashdi . Bu ja ayonda baholash
o‘qu ja ayonining aj almas a kibiy qismi si a ida namoyon bo‘ladi. Baholash o qali
o‘qu chila ning bilim da ajasi, o‘qi u chining aoliya i na ijala i hamda a’lim
ja ayonining sama ado ligi aniqlanadi. An’ana iy a’lim izimida baholash ko‘p oq
nazo a unksiyasini baja gan bo‘lsa, hozi gi da da u i ojlan i u chi,
ag‘ba lan i u chi a yo‘nal i u chi azi ala ni baja adi.
Tadqiqo la da baholash izimining naza iy asosla ini yo i ish uchun quyidagi
me odla dan oydalanildi:
1. Naza iy ahlil me odi
Mahalliy a xo ijiy olimla ning baholash izimiga oid
ilmiy asa la i o‘ ganish.
Tizimli yondashu
Baholash ja ayoni a’lim izimining boshqa
komponen la i bilan bog‘liq holda ahlil qilish.
Taqqoslash me odi
An’ana iy a zamona iy baholash izimla i
o‘ asidagi a qla solish i ish.
Empi ik kuza u
o‘qi u chila ning amaliy aoliya ida baholash
ja ayonining qo‘llanilishi o‘ ganish
Anali ik yondashu
o‘qu chila ning baholanish na ijala i asosida a’lim
si a i ahlil qilish
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa adiki, baholashning naza iy asosla i uch a asosiy
yo‘nalishda ko‘ ib chiqiladi:
1) baholashning mohiya i a maqsadi;
2) baholashning unksiyala i;
3) baholash u la i a zamona iy yondashu la .
Zamona iy baholash izimida an’ana iy “ball qo‘yish” usuli o‘ nini kompleks,
shaxsga yo‘nal i ilgan baholash izimla i egallamoqda. Baholash o‘qu chi
aoliya ining ba cha jiha la ini – bilish, amaliyo , muloqo , ijodko lik, e leksiya – ni
o‘z ichiga olishi ke ak. Baholashning i ojlan i u chi abia i shundaki, u aqa na ijani
