GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
52
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17664538
PIRLS XALQARO BAHOLASH DASTURINING MAQSADI VA
VAZIFALARI
Qu ondiqo Shamshodjon Husniddin o‘g‘li
P o i Uni e si y Na oiy iliali
Boshlang‘ich a’lim mu axasislik anla i o‘qi u chisi
shamshodqu ondiqo [email protected]
Xakimo a Madina Muza a o na
P o i Uni e si y Na oiy iliali
“Boshlang‘ich a’lim” kunduzigi a’lim yo‘nalishi 2- ku s alabasi
hakimo amadina9[email p o ec ed]om
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada PIRLS (P og ess in In e na ional Reading Li e acy S udy)
xalqa o baholash das u ining mazmuni, maqsadi hamda asosiy azi ala i yo i ilgan.
Tadqiqo ning bosh maqsadi — boshlang‘ich sin o‘qu chila ining o‘qish sa odxonligi
da ajasini aniqlash, ma nni ushunish, ahlil qilish a baholash qobiliya la ini xalqa o
miqyosda solish i ishdan ibo a . Maqolada PIRLS das u ining a’lim si a ini
oshi ishdagi o‘ ni, o‘qi u chila ning me odik ayyo ga ligiga a’si i hamda
o‘qu chila ning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini i ojlan i ishdagi ahamiya i ahlil
qilingan. Shuningdek, O‘zbekis on a’lim izimida PIRLS adqiqo ining amaliy
ahamiya i a uni amalga oshi ishda qo‘llaniladigan ilmiy-me odik yondashu la
haqida ik yu i ilgan.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
53
Kali so‘zla : PIRLS, xalqa o baholash das u i, o‘qish sa odxonligi,
boshlang‘ich a’lim, ma nni ushunish, a’lim si a i, baholash izimi, me odik
ayyo ga lik, o‘qu chi aoliya i, a’lim na ijala i.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматриваются содержание, цель и основные задачи
международной программы оценки PIRLS (P og ess in In e na ional Reading
Li e acy S udy). Основной целью исследования является определение уровня
грамотности чтения учащихся начальной школы, сравнение их способностей
понимать, анализировать и оценивать текст в международном масштабе. В
статье анализируется роль программы PIRLS в повышении качества
образования, ее влияние на методическую подготовку учителей и ее значение в
развитии интереса учащихся к чтению. Также рассматривается практическое
значение исследования PIRLS в системе образования Узбекистана и научно-
методические подходы, используемые при его реализации.
Ключевые слова: PIRLS, международная программа оценки, грамотность
чтения, начальное образование, понимание текста, качество образования,
система оценки, методическая подготовка, активность учащихся,
образовательные результаты.
ABSTRACT
This a icle discusses he con en , goals, and main objec i es o he PIRLS
(P og ess in In e na ional Reading Li e acy S udy) in e na ional assessmen p og am.
The p ima y pu pose o he s udy is o e alua e he eading li e acy le el o p ima y
school s uden s, including hei abili y o comp ehend, analyze, and e alua e ex s, as
well as o compa e hese skills on an in e na ional scale. The a icle highligh s he ole
o PIRLS in imp o ing he quali y o educa ion, i s impac on eache s’ me hodological
p epa edness, and i s impo ance in de eloping s uden s’ in e es in eading.
Addi ionally, he p ac ical signi icance o he PIRLS s udy in he con ex o
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
54
Uzbekis an’s educa ion sys em and he scien i ic-me hodological app oaches applied
du ing i s implemen a ion a e analyzed.
Keywo ds: PIRLS, in e na ional assessmen p og am, eading li e acy, p ima y
educa ion, ex comp ehension, educa ion quali y, e alua ion sys em, me hodological
p epa a ion, s uden ac i i y, lea ning ou comes.
Bugungi kunda a’lim si a i a sama ado ligini oshi ish, xalqa o aj ibala ni milliy
a’lim izimiga jo iy e ish O‘zbekis on a aqqiyo ining muhim yo‘nalishla idan bi i
hisoblanadi. Shu boisdan mamlaka imizda a’lim izimini xalqa o baholash das u la i
alabla iga moslash i ish bo‘yicha izchil isloho la amalga oshi ilmoqda.
O‘zbekis on Respublikasi P eziden i Sha ka Mi ziyoye a’kidlaganla idek:
“Yangi O‘zbekis onni ba po e ish yo‘lida eng muhim azi amiz — bu yoshla imizni
zamona iy bilim a ko‘nikmala ga ega, mus aqil ik laydigan, in ellek ual salohiya li
shaxsla e ib a biyalashdi .”
Mazku ik la a’lim izimini jahon miqyosidagi baholash das u la i o qali
i ojlan i ish, o‘qu chila ning bilim a sa odxonlik da ajasini xalqa o s anda la
asosida aniqlash za u a ini ko‘ sa adi.
Shu maqsadda PIRLS (P og ess in In e na ional Reading Li e acy S udy) das u i
o‘qish sa odxonligini baholashga yo‘nal i ilgan eng nu uzli xalqa o adqiqo la dan bi i
si a ida e’ i o e iladi. Ushbu das u boshlang‘ich sin o‘qu chila ining ma nni
ushunish, ahlil qilish, umumlash i ish a baholash ko‘nikmala ini aniqlash o qali
mamlaka la da boshlang‘ich a’lim si a ini o‘lchash imkonini be adi.
PIRLS baholash das u ining O‘zbekis on a’lim izimidagi jo iy e ilishi
o‘qi u chila ning me odik ayyo ga ligini kuchay i ish, o‘qu das u la ini
akomillash i ish hamda o‘qish madaniya ini i ojlan i ishga xizma qiladi.
Shuningdek, bu xalqa o das u na ijala i o qali mamlaka imiz a’lim izimi jahon
miqyosida o‘z o‘ nini mus ahkamlab, a’lim si a ini yangi bosqichga ko‘ a ish
imkoniya ini ya a adi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
55
PIRLS (P og ess in In e na ional Reading Li e acy S udy) – bu xalqa o miqyosda
boshlang‘ich sin o‘qu chila ining o‘qish sa odxonligini baholashga qa a ilgan yi ik
adqiqo bo‘lib, u 5 yilda bi ma a o‘ kaziladi. Das u 2001-yildan boshlab IEA
(In e na ional Associa ion o he E alua ion o Educa ional Achie emen ) omonidan
amalga oshi ib kelinadi.
PIRLS das u ining asosiy maqsadi – 4-sin o‘qu chila ining o‘qish a ma nni
ushunish da ajasini aniqlash, ula ning o‘qishga bo‘lgan munosaba i, qiziqishi a
o‘qish madaniya ini shakllan i ishda a’lim si a i a muhi ining a’si ini o‘ ganishdan
ibo a .
Ushbu adqiqo da o‘qu chila ga u li jan dagi (badiiy a axbo o li) ma nla
aqdim e iladi. Sa olla esa ma nni o‘liq ushunish, ahlil qilish, asosiy g‘oyani anglash
a xulosa chiqa ish kabi kogni i ko‘nikmala ni o‘lchashga qa a ilgan.
PIRLS das u ining umumiy maqsadi – o‘qu chila ning o‘qish sa odxonligini
xalqa o da ajada aniqlash o qali a’lim si a ini oshi ish a o‘qu ja ayonini
akomillash i ishdi . Shu bilan bi ga, das u quyidagi aniq maqsadla ga ega:
o‘qu chila ning o‘qish sa odxonligi da ajasini xalqa o miqyosda aqqoslash;
o‘qu chila ning o‘qishga bo‘lgan munosaba i, mo i a siyasi a qiziqishini
aniqlash;
o‘qi u chila ning da s o‘ ish usulla i, o‘qu das u la i a o‘qu muhi i a’si ini
ahlil qilish;
u li da la la da boshlang‘ich a’lim si a ini baholash a ula ning ilg‘o
aj ibala ini umumlash i ish;
milliy a’lim siyosa ini akomillash i ish uchun dalilla ga asoslangan ma’lumo la
bazasini ya a ish.
PIRLS das u ining asosiy azi ala i
PIRLS das u i o‘z oldiga qo‘ygan azi ala i o qali o‘qish sa odxonligi ja ayonini
chuqu o‘ ganishni maqsad qilgan. Uning asosiy azi ala i quyidagila dan ibo a :
1. O‘qu chila ning o‘qish ko‘nikmala ini baholo chi xalqa o es opshi iqla ini
ishlab chiqish;
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
56
2. O‘qu chila ning o‘qish ja ayoniga ijobiy munosaba ini shakllan i ish uchun
psixologik omilla ni ahlil qilish;
3. O‘qi u chila a o a-onala ning o‘qu chila ning o‘qish aoliya iga a’si ini
o‘ ganish;
4. Mamlaka la da o‘qish sa odxonligini oshi ishga qa a ilgan ilg‘o pedagogik
aj ibala ni aniqlash a a qa ish;
5. O‘qu chila ning o‘qish ja ayoniga a’si e u chi ij imoiy, iq isodiy a madaniy
omilla ni ahlil qilish.
4. PIRLS das u ining a’lim ja ayonidagi ahamiya i
PIRLS adqiqo la i na aqa o‘qu chila ning o‘qish da ajasini o‘lchash, balki
bu un a’lim izimining sama ado ligini ahlil qilishga yo dam be adi. Ushbu das u
o qali olingan na ijala asosida:
o‘qi u chila ning kasbiy ayyo ga ligi akomillash i iladi;
o‘qu das u la i a da slikla yangilanadi;
a’lim si a ini baholashning ilmiy asoslangan mezonla i ya a iladi;
o‘qu chila ning mus aqil ik lash, ahliliy yondashu a muloqo
kompe ensiyala i i ojlanadi.
O‘zbekis on ham PIRLS xalqa o baholash das u ida ish i ok e a ekan, o‘z a’lim
izimining kuchli a zai omonla ini aniqlash, ilg‘o xo ijiy aj ibala ni o‘ ganish a
milliy o‘qu das u la ini akomillash i ish imkoniya iga ega bo‘lmoqda. Shu bois,
PIRLS na ijala i asosida o‘qi u chila aoliya ini ilmiy asosda baholash a ula ni
me odik jiha dan qo‘llab-qu a lash bugungi a’lim siyosa ining us u o
yo‘nalishla idan bi idi .
Xalqa o baholash das u la i, xususan, PIRLS adqiqo i zamona iy a’lim
izimining si a ko‘ sa kichla ini aniqlashda muhim o‘ in u adi. Ushbu das u
o‘qu chila ning o‘qish sa odxonligini, ma nni ushunish a ahlil qilish qobiliya la ini
xalqa o mezonla asosida o‘lchash imkonini be adi. PIRLS na ijala i o qali
mamlaka la ning a’lim siyosa i, o‘qi u chila ayyo ga ligi hamda o‘qu muhi ining
sama ado ligi haqida aniq a ilmiy asoslangan ma’lumo la olinadi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
57
O‘zbekis onning PIRLS das u ida ish i oki boshlang‘ich a’lim si a i,
o‘qu chila ning o‘qishga bo‘lgan munosaba i a o‘qish madaniya ini i ojlan i ishda
yangi bosqichni boshlab be di. Bu ja ayon o‘qi u chila ning me odik maho a ini
oshi ish, da slikla ni akomillash i ish, o‘qu das u la ini xalqa o alabla asosida
yangilashga xizma qilmoqda.
Shunday qilib, PIRLS xalqa o baholash das u i a’lim izimida si a ni boshqa ish,
o‘qu ja ayonini ahlil qilish hamda global miqyosda aqoba ba dosh kad la ni
ayyo lash yo‘lida muhim amaliy ahamiya kasb e adi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1. Mi ziyoye Sh.M. Yangi O‘zbekis on a aqqiyo s a egiyasi. – Toshken :
O‘zbekis on, 2022. – 320 b.
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Ta’lim si a ini baholash sohasidagi
xalqa o adqiqo la ni ashkil e ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi qa o i. PQ–3775-son,
12.06.2018-y.
3. IEA. PIRLS 2021 Assessmen F amewo k. – Ams e dam: In e na ional Associa ion
o he E alua ion o Educa ional Achie emen , 2020. – 180 p.
4. Ta’lim si a ini baholash bo‘yicha xalqa o adqiqo la ni amalga oshi ish milliy
ma kazi. PIRLS xalqa o adqiqo i: me odika a baholash izimi. – Toshken , 2022. –
112 b.
5. Ka imo a N., Jo‘ aye S. Boshlang‘ich sin la da o‘qish sa odxonligini
i ojlan i ishda xalqa o aj iba // Boshlang‘ich a’lim ju nali. – 2023. – №4. – B. 45–
52.
6. Mullis, I.V.S., Ma in, M.O. PIRLS 2021 Encyclopedia: Educa ion Policy and
Cu iculum in Reading. – Bos on: TIMSS & PIRLS In e na ional S udy Cen e , 2022.
– 250 p.
