GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
76
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17664687
UVAYSIY LIRIKASIDA JANRLAR XILMA-HILLIGI
Abdu aximo a Mush a iy Fu qa qizi
JDPU ku ubxona – axbo o aoliya i
1-bosqich alabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada XIX as o‘zbek adabiyo ining yo qin akilasi — U aysiy
ijodidagi jan xilma-hilligi keng ahlil qilinadi. Unda shoi aning g‘azal, a d, chis on,
muhammas, musaddas kabi jan la da ya a gan asa la ining mazmun-mohiya i, badiiy
uslubi hamda adabiy me osidagi o‘ ni ochib be ilgan. U aysiy asa la ining o‘ziga
xosligi, ayol qalbining nozik kechinmala ini li ika o qali i odalash maho a i ham ilmiy
asosda ahlil qilingan.
Kali so‘zla : U aysiy, g‘azal, a d, chis on, li ika, badiiy maho a , mum oz
adabiyo .
ABSTRACT
This a icle explo es he di e si y o li e a y gen es in he wo ks o U aysiy, a
p ominen ep esen a i e o 19 h-cen u y Uzbek li e a u e. I analyzes he mas e y in
ghazals, iddles, a ds, and o he poe ic o ms, e ealing he unique ly ical exp ession
o women’s emo ions and he dep h o he a is ic alen . The s udy also highligh s
U aysiy’s con ibu ion o he de elopmen o Uzbek classical li e a u e and emale
poe y.
Keywo ds: U aysiy, ghazal, a d, iddle, ly ic poe y, a is ic mas e y, classical
li e a u e.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
77
АННОТАЦИЯ
В статье рассматривается жанровое многообразие творчества
выдающейся поэтессы XIX века Увайсий. Анализируются её произведения в
жанрах газели, фарда, чистона и других форм восточной поэзии. Особое
внимание уделено лиризму, женственности и художественному мастерству
поэтессы, а также её роли в развитии узбекской классической литературы.
Ключевые слова: Увайсий, газель, фарда, чистон, лирика,
художественное мастерство, классическая литература.
KIRISH
O‘zbek adabiyo i a ixida o‘ziga xos o oz, nozik did a badiiy maho a i bilan
aj alib u gan shoi a U aysiy nomi alohida eh i om bilan ilga olinadi. U XIX as ning
yi ik adabiy akilla idan bi i bo‘lib, o‘z da ida ayolla o asida ilm a adabiyo ga
bo‘lgan qiziqishni yuksal i gan, ayol shoi ala ijodining yuksak namunasini ya a gan.
U aysiy o‘z asa la ida insoniy uyg‘ula , muhabba , sadoqa , sab , meh -oqiba
a a anpa a lik kabi ma zula ni yuksak maho a bilan as i lagan. Uning g‘azalla i,
a dla i, chis onla i a boshqa jan la dagi asa la i o‘zbek adabiyo ining ma’na iy
xazinasi hisoblanadi.
Shoi a o‘z ijodida xalqona uh, asa u iy mazmun a li ikaning nozik
ohangla ini uyg‘unlash i a olgan. Bu esa uning asa la ini zamonla osha qad lanadigan
bebaho me osga aylan i gan. U o‘z da ining ilmli, ma’ i a li, i odali ayolla idan bi i
bo‘lib, o‘zbek ayol shoi ala i o asida alohida o‘ in egallaydi. U aysiy ( axminan 1780–
1845 yilla ) Fa g‘ona odiysida yashab ijod qilgan, she’ la ida inson uhiya i,
muhabba , sadoqa , sab , ma’ i a a halollik g‘oyala ini kuylagan.[1]
ASOSIY QISM
Shoi a o‘z da idagi ij imoiy hayo , ayolla ning o‘ ni, insoniy qad iya la haqida
o‘ziga xos qa ashla ni she’ iy i oda o qali ye kazgan. U aysiyning she’ iy me osi
hajman uncha ka a bo‘lmasa-da, mazmun jiha idan boy, alsa iy a es e ik jiha dan
mukammal. Uning ijodi o‘zbek adabiyo ida ayol qalbining go‘zalligini, samimiya ini,
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
78
kechinmala ini li ika o qali i odalashda yangi sahi a ochgan. U aysiy 4 de on
uzganligi maʼlum. Lekin bu de onla ning asl qoʻlyozmala i opilmagan. U aysiy
mum oz oʻzbek sheʼ iya ining ba cha jan la ida ijod qilgan. Na oiy, Fuzuliy a
boshqala ning asa la iga muxammasla bogʻlagan. Shoi aning adabiy me osida
269 gʻazal, 29 muxammas, 55 musaddas, 1 mu abba, chis on, 3 dos on, ugallanmagan
bi manzuma bo . Ijodining gʻoya iy ma zu doi asi e an a koʻp qi ali [2].
Shoi a adabiyo da a aqqiypa a namoyandala ning qa ashla i asosida
maydonga kelgan inson aqdi i, shaxs e ki a maʼ i a pa a lik gʻoyala ida la i a
dilkash asa la ya a gan, asa la ida insonni eʼzozlash, odamla ni abia a xayo noz-
neʼma la idan bah amand boʻlishga undash, doʻs lik, a o a sadoqa haqidagi
ulugʻ o niya la ini Qu ʼon oya la i, hadisla a asa u iy alqinla bilan asoslagan
holda ijodiy ba kamollikka e ishgan. Uning sheʼ la ida a iqa ning alab a qoidala iga
aalluqli boʻlgan alqinla koʻp uch aydi: Fano ma dumla ini si idin hech kimsa yoʻq
ogoh,Qabih gu o ma dumdin koʻngul dogʻ oʻldi, dogʻ oʻldi.
U aysiy oʻz asa la ida yuksak odamiylikni, shu odamiylikni qalb oʻ ida
a aylo chi a odo yo ni ulugʻlaydi, uni Quyosh bilan qiyos qiladi. Quyosh xa ong
u qdan bosh koʻ a ib, oʻzining o ashin nu i bilan olamga, odamla ga oʻz meh a
sha qa ini sochadi. Shoi a yo a o ob ashbihla idan qa shilan i ish sanʼa i o qali eng
goʻzal uygʻula silsilasini ya a adi. Uning li ik qah amoni mushohadako donishmand,
a oli oshiq.
U aysiyning eng ko‘p ijod qilgan jan i — bu g‘azaldi . Uning g‘azalla i se gi,
sadoqa , sab a insoniy azila la ni ulug‘lo chi li ika bilan sug‘o ilgan. U aysiyning
g‘azalla ida Alishe Na oiy an’anala i da om e gan bo‘lsa-da, unda ayolona noziklik
a hissiyo us unlik qiladi.
Masalan, quyidagi bay da shoi a se gi iz i obini, sadoqa ni nihoya da na is a zda
i oda e adi:
Jonim ich a jonim, ey yo , sensan,
Dil da dining da osi sensan.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
79
Bu sa la da U aysiy se gi o qali ilohiy bi sadoqa ni kuylaydi. U uchun se gi
na aqa dunyo iy uyg‘u, balki uhiy kamolo manbai hamdi . Shoi a g‘azalla ida
ayolning da d a muhabba ini o as a so‘zla bilan, na is ashbehla osi asida i oda
e adi. U aysiy hayo lik da idayoq na is li ikasi bilan mashhu boʻlgan a
zamondoshla ining eʼ ibo ini qozongan. [4] Li ik sheʼ la idan ashqa i, uning
„Shahzoda Hasan“, „Shahzoda Husan“ kabi li oepik asa la i a „Voqeo i Muhammad
Alixon“ kabi a ixiy dos onla i ma jud. Shoi aning li oepik dos onla i islom a ixi
bilan bogʻliq oqeala asosida ya a ilgan.
U aysiy asa la i oʻzining la i mazmuni a dilkash badiiyligi bilan xalq ommasi
o asida keng yoyilgan, ho izla , xonandala omonidan maqom a xalq ohangla i
yoʻlida kuylanib kelinadi. Uning xa o la omonidan koʻchi ilgan 3 nusxa qoʻlyozma
de oni Oʻzbekis on Fanla akademiyasi Be uniy nomidagi Sha qshunoslik ins i u i a
Andijon uni e si e i ku ubxonasida saqlanadi.
U aysiyning 15.000 mis aga yaqin sheʼ iy asa la i ma jud. Uning bi de oni
Oʻzbekis on Respublikasi Fanla akademiyasida saqlanadi . Unga shoi aning gʻazal,
muxammas, musaddas, mu abbaʼla i a „Shahzoda Hasan“ hamda „Voqeo i
Muhammadalixon“ dos onla i ki i ilgan. Shoi a de onining 3 nusxasi opilgan.
„Shahzoda Hasan“, „Shahzoda Husayn“ kabi dos onla i ma jud, „Voqeo i
Muhammadalixon“ nomli a ixiy asa i ugallanmagan.
U aysiy a d jan ida ham o‘z so‘zini ay a olgan shoi a. Fa d — bi bay dan ibo a
she’ iy shakl bo‘lib, unda qisqa, ammo chuqu ma’no mujassam bo‘ladi.[5] Shoi aning
quyidagi a di bunga yo qin misoldi :
Kishi bilmas kishi da din, kishi da dini bilgan yo‘q.
Bu a d inson uhiya ining eng chuqu qa lamla iga ki ib bo adi. U aysiy bu sa
o qali inson iz i obla ining ichki, so‘z bilan i odalab bo‘lmaydigan abia ini ochadi.
Bunday alsa iy mazmun a d jan ining mohiya iga o‘liq mos ushadi.
Shoi a ijodiga naza ashla ekansiz, xalq og‘zaki ijodining eng nozik a jozibado
ko‘ inishla idan bi i bo‘lgan chis onla ga o‘x almay ilojingiz yo‘q. U aysiyning
chis onla i xalq og‘zaki ijodi bilan chamba chas bog‘liq. U aysiy bu jan ni na aqa
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
80
o‘yin yoki mashg‘ulo si a ida, balki o‘qu chini ik lashga, a akku qilishga, hayo
hodisala iga amziy yondashishga undo chi osi a si a ida qo‘llagan.
Masalan, uning quyidagi chis oni xalqona i odaning go‘zal namunasi hisoblanadi:
Ko‘ inmas, ammo bo ,
So‘ylamas, ammo gapi a ,
Bilmasang, hay on bo‘lu san — bu nima?
(Ja obi: Dil – yu ak)
Bu chis on shoi a a akku ining kengligi, ob azli ik lash uslubi a xalqona so‘z
boyligidan us alik bilan oydalanganini ko‘ sa adi. Chis onla o qali U aysiy o‘z
da idagi ma’na iy dunyoqa ashni, hayo iy alsa ani she’ iy shaklda i oda e adi.
Tasa u iy uh a alsa iy mazmun
U aysiy ijodida asa u iy g‘oyala ham seziladi. U dunyo muhabba ini ilohiy
muhabba da ajasiga ko‘ a adi. Shoi aning ay im g‘azalla ida inson a Ya a u chi
o‘ asidagi uhiy bog‘liqlik amziy a zda aks e adi.
Masalan, quyidagi sa la da bu uh yaqqol seziladi:
Dilni pokla, o ko‘ sang jamolingni, ey Haq,
Senga ye moq is agan ha kimga o‘siq — na s.
Bu mis ala U aysiyning asa u iy a akku ini, uhiy poklanish g‘oyasini i oda
e adi.
U aysiy ijodining badiiy o‘ziga xosligi
U aysiy ili sodda, xalqona, shu bilan bi ga badiiy jiha dan nozik. Uning she’ la i
o‘qu chiga uhiy osoyish alik, go‘zallik a samimiya bag‘ishlaydi. Shoi a o‘z
da idagi ayol qalbining ichki dunyosini ilk bo shu da ajada chuqu yo i gan adiba
si a ida e’ i o e iladi. Uning ijodi o‘zbek mum oz she’ iya iga ayolona li ikaning yangi
yo‘nalishini olib ki di.
U aysiy o‘zbek adabiyo ida ayol shoi ala ijodining asoschisi si a ida a ixda
o‘chmas iz qoldi di. Uning g‘azal, a d a chis onla i o‘zbek mum oz adabiyo ining
shakl a mazmun jiha dan boyishiga xizma qildi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
81
U o‘z asa la i o qali o‘zbek ayolining i odasini, meh ini, sadoqa ini, o -nomusini,
shuningdek, uhiy pokligini yuksak badiiy da ajada as i lagan.
XULOSA
U aysiy ijodini o‘ ganish o‘qu chiga na aqa es e ik za q, balki ma’na iy
kamolo , milliy i ixo a qad iya la imizni anglash imkonini be adi. Shoi aning
asa la i bugungi yosh a lodni go‘zallikni his e ishga, so‘z qad iya ini anglashga a o‘z
milliy adabiyo ini se ishga cho laydi. U aysiy o‘zbek adabiyo ida ayol shoi ala
o asida o‘ziga xos mak ab ya a gan ijodko si a ida qad lanadi. U o‘z asa la i bilan
o‘zbek li ikasini yangi mazmun a ohangla bilan boyi di.
Shoi aning ijodi o‘zbek ayolining ichki dunyosini, uyg‘ula ini, o zula ini a
hayo iy alsa asini samimiy aks e i gani bilan qad lidi .
U g‘azal jan iga ayolona noziklik, soddalik, samimiya olib ki di; a d o qali
alsa iy ik lashni, chis on o qali xalqona donolikni i odaladi.
U aysiy o‘z da ining ij imoiy-ma’na iy hayo ida ayolla a akku ining
o‘sishiga, adabiy hayo da ula ning aol ish i okiga yo‘l ochgan.Uning asa la i bugungi
kunda ham o‘z ahamiya ini yo‘qo magan, balki o‘qu chini uhiy poklanish, insoniylik,
meh a muhabba ga da’ a e u chi ma’na iy manbaga aylangan.
U aysiy ijodini o‘ ganish o‘qu chiga quyidagi imkoniya la ni be adi:
o‘zbek adabiyo ining mum oz ildizla ini anglash;
ayol shoi ala me osini qad lash;
milliy g‘u u a es e ik didni shakllan i ish;
so‘z go‘zalligini his e ish o qali ma’na iy yuksalish.
U aysiyning adabiyo imizdagi o‘ ni — bu ayol qalbining o ozi, inson uhining
samimiy i odasi a o‘zbek so‘z san’a ining go‘zal namunasi si a ida abadiy qad lanadi.
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
82
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1.S. G‘aniye a. O‘zbek ayol shoi ala i ijodi. – Toshken : Fan, 1980.
2.H. Bol aboe . Mum oz adabiyo naza iyasi asosla i. – Toshken : O‘zbekis on, 2004.
3.A. Rus amo . O‘zbek adabiyo i a ixi. – Toshken : O‘qi u chi, 1997.
4.U aysiy. De on. – Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo , 1961.
5.I. Haqqulo . Adabiyo shunoslik asosla i. – Toshken : Uni e si e , 2010.
6.M. Jo‘ ae . O‘zbek mum oz she’ iya i jan la i. – Sama qand, 2014.
