GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
101
DOI: h ps://10.5281/zenodo.17664906
MOTURIDIYLIK MAKTABINING XALQ ONGIDA SAQLANISHI VA
UNING XALQ XOTIRADAGI IFODASI
Ju akulo Jamol Komilo ich
ZARMED uni e si e i, Ij imoiy anla ka ed asi do sen i
E-mail: ju akulo [email protected]
Abdu axmono Umidjon Usmono ich
ZARMED uni e si e i ij imoiy anla ka ed asi ka a o‘qi u chisi,
E-mail: hope_umid@lis . u
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada Mo u idiylik mak abining xalq ongida saqlanish ja ayoni, uning
ma’na iy hayo , diniy an’anala a ij imoiy xo i ada namoyon bo‘lish shaklla i ilmiy
jiha dan yo i iladi. Mo u idiylikning aqliy yondashu ga asoslangan amoyilla i o‘zbek
xalqining dunyoqa ashi, udumla i a ma’na iy me osida qanday aks e ganligi ahlil
qilinadi. Shuningdek, mak abning zamona iy jamiya dagi ahamiya i, ma’na iy
ba qa o lik a bag‘ ikenglikni shakllan i ishdagi o‘ ni ko‘ ib chiqiladi.
Kali so‘zla . Mo u idiylik, xalq ongida aks e ishi, ij imoiy xo i a, diniy an’ana,
aqliy yondashu , ma’na iy me os, bag‘ ikenglik.
ABSTRACT
This a icle explo es he p ese a ion o he Ma u idi school wi hin public
consciousness and i s exp ession in spi i ual li e, eligious adi ions, and collec i e
memo y. I analyzes how he a ional p inciples o Ma u idi heology ha e shaped he
wo ld iew, cus oms, and spi i ual he i age o he Uzbek people. The s udy also
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
102
highligh s he con empo a y signi icance o Ma u idism, pa icula ly i s ole in
p omo ing spi i ual s abili y and os e ing ole ance in mode n socie y.
Keywo ds. Ma u idism, public consciousness, collec i e memo y, eligious
adi ions, a ional app oach, spi i ual he i age, ole ance.
АННОТАЦИЯ
В данной статье рассматривается процесс сохранения матуридийской
школы в народном сознании, а также формы её проявления в духовной жизни,
религиозных традициях и социальной памяти. Анализируется влияние
рациональных принципов матуридийского учения на мировоззрение, обычаи и
духовное наследие узбекского народа. Особое внимание уделено значению
матуридийской традиции в современном обществе, её роли в укреплении
духовной стабильности и толерантности.
Ключевые слова. Матуридийское учение, народное сознание, социальная
память, религиозные традиции, рациональный подход, духовное наследие,
толерантность.
KIRISH (INTRODUCTION)
Mo u idiylik mak abi Ma kaziy Osiyo xalqla i a ixida muhim ilmiy-diniy
oqimla dan bi i bo‘lib, Imom Abu Mansu Mo u idiy (870–944) omonidan
shakllan i ilgan. Ushbu aqida mak abi min aqa xalqla ining dunyoqa ashi, diniy
hayo i, ma’na iy qad iya la i a ij imoiy xo i asiga chuqu a’si ko‘ sa ib kelmoqda.
Mo u idiylikning asosiy amoyilla i iymon a aql uyg‘unligi, adola , mo‘ adillik,
bag‘ ikenglik as la da omida xalq og‘zaki ijodi, ma osimla , udumla a kundalik
u mush a zida o‘z i odasini opgan. Mazku maqolada mo u idiylik mak abining xalq
ongidagi saqlanish mexanizmla i, olklo a ma osimla dagi namoyon bo‘lishi,
shuningdek madaniy xo i ada aks e ish shaklla i ilmiy jiha dan ahlil qilinadi. Shu bois
mo u idiylik na aqa aqida iy mak ab si a ida, balki milliy-madaniy xo i aning a kibiy
qismi si a ida ham alohida o‘ ganishga a ziydi. Mo u idiylikning xalq ongidagi o‘ ni
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
103
haqida gap bo ganda Mo u idiylik a’limo i aqidada iymon a aqlning uyg‘unligini
asoslab be di. Bu g‘oya as la da omida xalq a akku ida “dinga aql bilan qa ash”,
“e’ iqodda mo‘ adillik”, “zo‘ a onlikdan iyilish” kabi ushunchala bilan
uyg‘unlashib bo di. Odamla diniy ma osimla da ham, kundalik u mushda ham
“yaxshi ik , pok niya , oza amal”ni asosiy mezon si a ida qabul qilishdi.
METODOLOGIYA (METHODS)
Tadqiqo quyidagi ilmiy yondashu a me odla ga asoslanadi. Ta ixiy- ahliliy
me od mo u idiylik mak abining shakllanishi a a qalishi haqidagi manbala
o‘ ganildi. Kompozi i a qiyosiy ahlil xalq og‘zaki ijodi a ma osimla idagi aqida iy
g‘oyala mo u idiylik amoyilla i bilan aqqoslandi. E nog a ik kuza u xalq u -
oda la i, hayi , o‘y a janoza ma osimla idagi diniy-ma’na iy qad iya la o‘ ganildi.
NATIJALAR (RESULTS)
Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, mo u idiylik mak abining xalq ongida saqlanishi
quyidagi asosiy yo‘nalishla da namoyon bo‘ladi:
Xalq og‘zaki ijodida aks e ishi maqol a ma alla da aql, adola , iymon, poklik,
bag‘ ikenglik g‘oyala i, dos onla da qah amonla ning aql bilan g‘alaba qozonishi
(“Alpomish” misolida), xalq qo‘shiqla ida sab , qanoa , iymon, a akkul kabi
ushunchala . Ma osimla da mo u idiylik uhining da omiyligi, hayi ma osimla ida
sadaqa, meh -oqiba , bi likni a g‘ib qilish, nikoh ma osimida “halol izq”, “pok
niya ”ga e’ ibo be ilishi, janoza ma osimida sab , qanoa , oxi a e’ iqodi. Ta ixiy
obidala , maqba ala , masjid a mad asala dagi yozu la da mo u idiylik uhining aks
e ishi. Diniy-ma’na iy ba qa o likni mus ahkamlashda mo u idiylik amoyilla idan
oydalanish a yoshla ning ma’na iy a biyasida mo‘ adillik, bag‘ ikenglikni
shakllan i ish.
Imom Abu Mansu Mo u idiyning xalq ongida saqlanishi eng a alo adola ,
bag‘ ikenglik, o‘ achilik kabi qad iya la ga ayanadi. Xalq o‘ asida a qalgan maqol
a hikma la da ham bu g‘oyala aks e adi. Masalan, “Iymon ko‘ngil pokligi”, “Aql
bilan ish yu i gan adashmaydi”, “Zo‘ a onlik zai la ning qu oli” kabi xalq og‘zaki
ijodi namunala i mo u idiylik uhini esla adi. Xalq og‘zaki ijodida mo u idiylik a’si i
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
104
diniy- a’limiy g‘oyala , ko‘plab dos onla , qo‘shiqla , maqol a ma alla da uch aydi.
Masalan, “Alpomish” dos oni qah amonla ining iymon, sab - oqa , adola ga ayanishi
xalq ongida mo u idiylik qa ashla i bilan uyg‘unlashadi. Shuningdek, xalq
qo‘shiqla ida Allohga ishonch, qisma ni aql bilan qabul qilish, sab a qanoa ni
ulug‘lash keng uch aydi. Mo u idiylikdagi aql a e’ iqod uyg‘unligi olklo da ham o‘z
i odasini opgan. Xalq e akla ida qah amonla ko‘pincha kuch bilan emas, balki aql-
id ok, sab a donishmandlik bilan g‘alaba qozonadi. Bu esa xalq og‘zaki ijodining
mo u idiylik a’limo i bilan uyg‘unlashu ini ko‘ sa adi.
Ma osimla da mo u idiylik an’anala ini quydagicha kuza ishimiz mumkin,
Qu bon hayi i, Ramazon hayi i, nikoh, sunna o‘yla i a janoza ma osimla ida diniy
amalla bilan bi ga insoniylik, meh -oqiba , bag‘ ikenglik qad iya la i ham bi inchi
o‘ inga qo‘yiladi. Masalan, o‘y a ma osimla da aqi -miskinla ga sadaqa be ish,
janozada sab a qanoa ga undash mo u idiylikning iymon-amal uyg‘unligi haqidagi
a’limo i bilan be osi a bog‘liq. Imom Abu Mansu Mo u idiy xalq o asida ma jud
“duo qilish”, “halol izq”ni ulug‘lash, “niya ni pok saqlash” kabi qad iya la ham
mo u idiylik me osining xalq hayo ida yashab kelayo ganini angla adi. Mo u idiylik
o‘z da idan boshlab xalqning madaniy xo i asiga singib ke gan. U asosan quyidagi
ko‘ inishla da namoyon bo‘ladi: Alishe Na oiy, Bobu , Ahmad Yassa iy kabi
mu a akki la ning asa la ida iymon a aql uyg‘unligi, mo‘ adillik g‘oyala i ko‘ inadi.
Bu esa mo u idiylik uhining madaniya ga singib ke ganidan dalola di .
Abu Mansu Mo u idiy inson a akku ining imkoniya la ini, iymonning aql o qali
mus ahkamlanishini asoslab be di. Mo u idiy a’limo i na aqa diniy ilmla i ojiga,
balki xalqning dunyoqa ashi, ma’na iya i a u mush a ziga ham chuqu a’si
ko‘ sa di. Bugungi kunda ham bu mak ab xalq ongida, og‘zaki ijodda, ma osimla da
a madaniy xo i ada muhim o‘ in egallab kelmoqda. Mo u idiylik mak abining xalq
ongida saqlanishining asosiy amoyilla idan bi i insonning e kin i odasi, aqlning o‘ ni
a iymon masalala ida o‘ achilikni a g‘ib e ishdi . Bu qa ashla xalq ongida o‘zining
quyidagi shaklla da saqlanib qolganini ko‘ amiz. Hikma li so‘zla ida mo u idiylikning
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
105
asosiy g‘oyala i aks e adi. Masalan, “Aql bilan ish qilgan yomonlikdan qu ula ”,
“Insonning qad i imonida” kabi hikma la mo u idiylik amoyilla i bilan hamohangdi .
Imom Abu Mansu Mo u idiyning axloqiy qa ashla da xalq o asida “adola ”,
“me’yo ”, ushunchala i keng a qalgan bo‘lib, bu ham Mo u idiyning asosiy
g‘oyala idan bi idi . Imom Abu Mansu Mo u idiyning o‘zlikni anglashda esa xalqning
diniy qa ashla i, Allohga bo‘lgan e’ iqodini aql a man iq asosida ushun i ishga
in ilishi, mo u idiylik mak abining xalq ongidagi me osidan dalola be adi. Xalq
ma osimla ida mo u idiylik i odasi Mo u idiylik a’limo i xalq ma osimla ida ham
sezila li da ajada namoyon bo‘lgan. Ayniqsa, diniy bay amla , janoza ma osimla i,
nikoh a sunna o‘yla da diniy ushunchala a u -oda la uyg‘unlashib keladi.
Mo u idiylikning aql a iymonni uyg‘unlash i ishga doi amoyilla i xalq
ma osimla ida ham o‘z aksini opadi. Nikoh ma osimla ida oila mus ahkamligi uchun
“halol izq, pok niya ”ga u g‘u be ilishi, janoza ma osimla ida imon, oxi a a adola
g‘oyala i esla ilishi. Na o‘z, Ramazon a Qu bon hayi la ida xalqning bi lik, meh -
oqiba ga asoslangan e’ iqodi mo u idiylik qa ashla i bilan hamohangdi .
Mo u idiylik na aqa og‘zaki ijod a ma osimla da, balki madaniy xo i ada ham
mus ahkam o‘ in olgan. Ta ixiy manbala da ko‘ sa ilishicha, ko‘plab mashhu
allomala Bu honiddin Ma g‘inoniy, Najmiddin Kub o, Bahouddin Naqshband kabi
mu asa i a aqihla mo u idiylik asosla ini o‘z aoliya ida qo‘llagan. Bu g‘oyala
xalq o asida asa u a’limo la i, axloqiy pand-nasiha la a diniy qo‘shiqla o qali
a loddan-a lodga ye kazilgan. Bugungi kunda ham mo u idiylikning xalq ongidagi
izla i u li shaklla da yashab kelmoqda. Jumladan, diniy a’limo la ni ilmiy asosda
o‘ ganish, yoshla ni iymon, aql a ma’na iya uyg‘unligida a biyalashda bu
mak abning me osi muhim ahamiya kasb e moqda.
MUHOKAMA (DISCUSSION)
Folklo da aql-id okning ulug‘lanishi, ma osimla dagi mo‘ adillik, kundalik
hayo dagi halollik a adola ga in ilish bula ning ba chasi mo u idiylikning xalq
u mush a ziga singib ke ganini ko‘ sa adi. Shuningdek, mo u idiylikning zamona iy
ahamiya i ham yuqo i. Ushbu qa ashla diniy eks emizmga qa shi ma ku a iy asos,
GOLDEN BRAIN ISSN: 2181-4120 VOLUME 3 | ISSUE 17 | 2025
Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal No embe , 2025
106
yoshla ongida sog‘lom e’ iqod a bag‘ ikenglikni shakllan i u chi a’limo si a ida
xizma qiladi.
XULOSA (CONCLUSION)
Mo u idiylik mak abi na aqa diniy-ilmiy oqim si a ida, balki xalq ongida
saqlanib qolgan ma’na iy me os si a ida ham bebaho qad iya di . Uning asosiy
amoyilla i iymon, aql, adola a e kin i odani e’ i o e ish xalq ijodida, ma osimla da
a madaniy xo i ada chuqu ildiz o gan. U xalq ongida adola , bag‘ ikenglik, aql-
id okni ulug‘lash, mo‘ adillikka ioya qilish kabi qad iya la shaklida saqlanib qolgan.
Tadqiqo shuni ko‘ sa diki, mo u idiylik amoyilla i xalq ongida og‘zaki ijod,
ma osimla , u -oda la , axloqiy mezonla a madaniy xo i a o qali ba qa o saqlanib
kelmoqda. U milliy o‘zlikni shakllan i ish, jamiya da mo‘ adillik a bag‘ ikenglikni
mus ahkamlashda bugungi kunda ham dolza b ahamiya ga ega. Og‘zaki ijod,
ma osimla a madaniy xo i ada mo u idiylikning izla i yaqqol namoyon bo‘lib,
bugungi kunda ham milliy o‘zlik a diniy-ma’na iy hayo imizni boyi ishda da om
e moqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI: (REFERENCES)
1. Abu Mansu Mo u idiy. Ki ob a - a hid. – Toshken : “Mo a ounnah ”, 2000.
2. Alouddin Mansu . Mo u idiy a’limo i a islom aqidasi. – Toshken : “Fan”, 2010.
3. Komilo N. Tasa u a a iqa la a ixi. – Toshken : “Mo a ounnah ”, 2009.
4. Abdug‘a u o A. O‘zbek xalqining ma’na iy me osi. – Toshken : “Ma’na iya ”,
2015.
5. Islom ensiklopediyasi. – Toshken : O‘zbekis on milliy ensiklopediyasi Da la ilmiy
nash iyo i, 2018.
