616
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
ILK YOSH BOLALARINING MATEMATIK TASAVVURLARINI SHAKLLANTIRISH:
SENSOR TARBIYA ASOSLARI. MARIYA MONTESSORI METODI HAQIDA
TUSHUNCHA
Say ullaye a Shaxinabonu Obidjon qizi
Qo akoʻl Pedagogika exnikumi maxsus anla oʻqi u chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17664944
Anno a siya. Ushbu maqolada ilk yosh bolala ining ma ema ik asa u la ini
shakllan i ishda senso a biyaning o‘ ni a ahamiya i ilmiy-naza iy jiha dan yo i ilgan. Senso
i ojlanishning asosiy komponen la i, Mon esso i me odining senso ma e ialla ga asoslangan
pedagogik yondashu i hamda ma ema ik ushunchala ning abiiy shakllanish ja ayoni ba a sil
ahlil qilingan. Maqola senso aj iba o qali shakllanadigan ang, shakl, ka alik, miqdo a
azo iy asa u la ni i ojlan i ish bo‘yicha ilmiy manbala ga ayanadi. Ma iya Mon esso ining
yondashu i ma ema ik ik lashni e a yoshdan boshlab i ojlan i ishning eng sama ali
me odla idan bi i si a ida asoslab be ilgan.
Kali so‘zla . Senso a biya, ma ema ik asa u la , Mon esso i me odi, ilk yosh,
mak abgacha a’lim, id ok i oji, senso ma e ialla , kogni i i ojlanish, miqdo ushunchasi,
azo iy asa u la .
Ilk yosh da i — bolaning a akku i, id oki a a o -muhi ni anglash ja ayoni eng aol
kechadigan bosqichla dan bi i bo‘lib, shu da da ma ema ik asa u la ning shakllanishi bola
i ojlanishining poyde o ini ashkil e adi. Bu yoshdagi bolala e a ak-a o ni a alo sezgi
o ganla i o qali o‘ ganadila . Shuning uchun ma ema ik ushunchala ni o‘zlash i ish senso
a biya bilan be osi a bog‘liq bo‘lib, ang, shakl, ka alik, miqdo , azo iy joylashu , aq kabi
ka ego iyala ni id ok e ish sezgi aoliya i o qali shakllanadi. Senso aj ibala qancha ko‘p
bo‘lsa, bolaning man iqiy ik lashi, ahlil qilish, aqqoslash a umumlash i ish ko‘nikmala i
shuncha ez i ojlanadi.
Ilk yoshdagi bolala da ma ema ik asa u la ning shakllanishi o‘yin aoliya i, p edme la
bilan amaliy ha aka la , e a ak-a o ni senso id ok e ish ja ayonla i o qali amalga oshadi. Bola
a al p edme la ning ashqi belgila ini — ka alik, uzunlik, ang, shakl kabi xususiya la ni
a qlay boshlaydi; keyin esa ula ni aqqoslaydi, gu uhlaydi a aj a adi.
“Ka a — kichik”, “uzun — qisqa”, “bi — ko‘p” kabi ushunchala aynan senso aj iba
o qali shakllanib, keyinchalik ma ema ik ik lashning asosiga aylanadi. Mon esso i, Piajе,
Vygo skiy kabi psixolog a pedagogla ning adqiqo la i ma ema ik asa u la ni shakllan i ishda
sezgi o ganla i o qali o‘ ganishning us u o ahamiya ga ega ekanini isbo lagan.
Senso a biya ja ayonida bolaga u li ak u ala ga ega bo‘lgan p edme la : yumshoq,
qa iq, issiq, so uq, silliq, qo‘pol, og‘i , yengil ma e ialla bilan anishish imkoniya i be iladi. Bu
ja ayon o‘z na ba ida miqdo ushunchasini shakllan i ishga yo dam be adi. Masalan, yi ik a
mayda kubikla bilan o‘ynash, pi amida halqala ini ke ma-ke joylash i ish, geome ik shaklla ni
solish i ish, angli ka ochkala bilan gu uhlash kabi mashg‘ulo la miqdo iy a si a belgila i
asosida ma ema ik a akku ni boyi adi. Bolaning id oki sezgi ligi oshgani sa i u mu akkab oq
ma ema ik ushunchala ni egallashga ayyo bo‘la boshlaydi.
Ilk yoshdagi bolala da azo iy asa u la ham senso asosda shakllanadi. “Us ida”,
“os ida”, “yonida”, “ichida”, “oldinda”, “o qada” kabi ushunchala p edme la ning azodagi
o‘ nini amaliy ha aka la o qali ushun i ish bilan mus ahkamlanadi. Bola p edme ni qu iga
joylash i ishi, uni us iga qo‘yishi, o qaga yashi ishi yoki yoniga joylash i ishi o qali azo iy
617
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
muloqo ka ego iyala ini o‘zlash i adi. Bu ja ayon na aqa ma ema ik asa u ni, balki azo iy
o ien a siya, koo dina siya, mo o ika i ojini ham qo‘llab-qu a laydi.
Shuningdek, ilk yosh bolala ida aq ushunchasi ham sezgi a ak o iy ha aka la asosida
shakllanadi. “A al — keyin”, “e alab — kechqu un”, “ ez — sekin” kabi ushunchala
kundalik aoliya , ejim, o‘yin ja ayonida izchil ak o lanishi o qali hosil bo‘ladi. Bu esa
ma ema ik ke ma-ke lik ushunchasining das labki ko‘ inishidi .
Senso a biya muhi ida bola namunala ni solish i ish, ju lash, sa alash, gu uhlash kabi
aqliy amalla ni baja a boshlaydi. Bu esa Piajening kogni i i ojlanish naza iyasiga ko‘ a,
bolaning man iqiy ope a siyala ni baja ishga ayyo lanishining muhim bosqichidi . Mak abgacha
a’lim amaliyo ida senso s olla , i ojlan i u chi ma kazla , Mon esso i ma e ialla i, kons uk i
o‘yinla , logik ka ochkala ilk yosh bolala ining ma ema ik asa u la ini kengay i ishda
sama ali osi a bo‘lib xizma qiladi.
Senso a biya bolala ning id okini, nu qini a a akku ini uyg‘o adi, ma ema ik
ushunchala ni oson a abiiy o‘zlash i ish imkonini ya a adi. U bolaning miqdo iy asa u la ni
o‘g‘ i anglashiga, p edme la o‘ asidagi munosaba la ni ushunishiga, man iqiy ik lashni
i ojlan i ishga, ijodiylik a mus aqil ik lash ko‘nikmala ini shakllan i ishga zamin ya a adi.
Ma ema ik asa u la ni e a shakllan i ish mak ab a’limiga ayyo ga likning muhim
omili bo‘lib, bolala kelgusida mu akkab ma ema ik amalla ni o‘zlash i ishda qiyinchilikla ga
duch kelmaslikla iga yo dam be adi.
Ma iya Mon esso i me odi: ma ema ik asa u la ni shakllan i ishga a’si i
Senso a biyani ilmiy asosda i ojlan i gan eng nu uzli pedagogla dan bi i Ma iya
Mon esso i hisoblanadi. Uning pedagogik izimida ma ema ik asa u la ni shakllan i ish o‘ziga
xos qoidala , maxsus ma e ialla a e kin aoliya ga asoslangan. Mon esso i naza iyasiga ko‘ a,
bola “o‘z-o‘zini i ojlan i ishga qodi shaxs” bo‘lib, unga ka a omonidan yo dam be u chi,
lekin cheklo siz muhi a mos ma e ialla ke ak. Mon esso i me odida ma ema ikaga
ayyo ga lik aynan senso a biya o qali amalga oshadi.
Mon esso i ma e ialla i — “senso blokla ”, “ ang able kala i”, “shaklla mino asi”,
“silind blokla i”, “qizil-yangi ayoqchala ”, “yuzlik a o‘nlik mino ala i” kabi didak ik osi ala
bolaning sezgi i ojini chuqu lash i ib, ma ema ik ushunchala ning abiiy shakllanishiga imkon
be adi. Masalan, qizil-yangi ayoqchala uzunlikni a qlash a ke ma-ke likni anglashga yo dam
be adi; silind blokla i esa hajmni id ok qilishni i ojlan i adi. Mon esso i izimida bola bu
ma e ialla bilan mus aqil o‘ynaydi, ula ni aqqoslaydi, a iblaydi, gu uhlaydi a xa ola ini o‘zi
uza adi. Bu ja ayon ma ema ik ik lashning asosiy komponen la i — man iqlilik, a iblilik,
umumlash i ish, muammo yechishda mus aqillik kabi ko‘nikmala ni shakllan i adi.
Mon esso i me odida ma ema ika abs ak emas, balki konk e senso ma e ialla o qali
o‘ ga iladi. Bola a al p edme la ni ko‘ adi, ushlaydi, sezadi, ke ma-ke joylash i adi; umumiy
asa u shakllangach, as a-sekin abs aksiyaga o‘ adi. Bu ja ayon psixologla L.S. Vygo skiy a
J. Piaje omonidan ham qo‘llab-qu a langan bo‘lib, bola i ojlanishida senso asosning
us u o ligini asdiqlaydi.
In eg a i yondashu
Senso a biya a Mon esso i me odi bi -bi ini o‘ldi u chi konsepsiyala di . Senso
a biya bolada umumiy id ok, kuza u chanlik, di e ensiallash ko‘nikmala ini shakllan i sa,
Mon esso i izimi bu ja ayonni a ibga soladi, boyi adi a mus aqil a’lim olishni a’minlaydi.
618
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Mon esso i ma e ialla i senso i ojlanishga asoslanib, miqdo , ka alik, a ib, geome ik
shaklla , azo iy joylashu , gu uhlash, sanash kabi ma ema ik ko‘nikmala uchun mus ahkam
zamin ya a adi.
Ilk yoshdagi bolala da ma ema ik asa u la ni i ojlan i ishda senso a biya,
Mon esso i me odikasi, o‘yin aoliya i, amaliy mashg‘ulo la , p edme la bilan manipulya siya
qilish — bula ning ba chasi uz iy bog‘liq bo‘lib, bugungi zamona iy mak abgacha a’limning
asosiy a kibiy qismini ashkil e adi. To‘g‘ i ashkil e ilgan senso muhi a me odik yondashu
bolani mak ab a’limiga pux a ayyo laydi, ik lash ja ayonini i ojlan i adi, ma ema ik
sa odxonlikning ilk poyde o ini ya a adi.
Ilk yosh bolala ining ma ema ik asa u la ini shakllan i ish bo‘yicha ilmiy qa ashla
asosan senso a biya, id ok psixologiyasi a mak abgacha a’lim me odikasi asosida
shakllangan. Abu Ali Ibn Sino “Tib qonunla i” asa ida bolala ning sezgi o ganla i o qali
i ojlanishi, senso aj ibala man iqiy ik lash ja ayoniga a’si qilishi haqida o‘x alib, “Bolaga
a al ashqi id ok ye adi, so‘ng id ok bilimga aylanadi” deb a’kidlaydi (Ibn Sino, 1998, 54-be ).
Jan Piaje kogni i i ojlanish naza iyasida 0–2 yoshni “sezgi-ha aka bosqichi” deb a ab,
bolala ning ma ema ik ushunchala i aynan amaliy ha aka la o qali shakllanishini ilmiy
asoslaydi (Piage , 1952, 71-be ). Uning ik iga ko‘ a, bola ka alik, miqdo , shakl, ke ma-ke lik
kabi ushunchala ni senso aj iba na ijasida o‘zlash i adi.
L.S. Vygo skiy esa kogni i i ojlanishda muhi ning oliga u g‘u be ib, “yaqin i ojlanish
zonasi” ushunchasini ilga i su gan. Unga ko‘ a, bola mu akkab ma ema ik asa u la ni
ka ala ning yo‘l-yo‘ iqla i o qali senzo asosda shakllan i adi (Vygo skiy, 1984, 112-be ).
Ma iya Mon esso i senso a biyani izimli me od si a ida ishlab chiqib, “senso
ma e ialla bolaning ik ini uyg‘o adi a ma ema ik ushunchaga olib bo adi” deb a’kidlaydi
(Mon esso i, 1912, 89-be ). U ya a gan “senso blokla ”, “qizil ayoqchala ”, “shaklla mino asi”
kabi ma e ialla miqdo , ka alik, uzunlik, shaklni id ok e ish ja ayonida muhim osi a
hisoblanadi.
O‘zbekis onlik olimla dan Z. Nishono a ilk yoshdagi bolala id okini i ojlan i ishda
senso a biyaning o‘ ni a ma ema ik asa u la ni shakllan i ishning bosqichla ini ba a sil
yo i ib, senso ko‘nikmala ni i ojlan i ish a’limning asosiy poyde o i ekanini a’kidlaydi
(Nishono a, 2021, 56-be ). M. Usmono a mak abgacha yoshdagi bolala ning in ellek ual
i ojlanishida ang, shakl, miqdo ushunchala ini o‘yin aoliya i o qali shakllan i ish za u ligini
qayd e gan (Usmono a, 2020, 102-be ).
Adabiyo la ahlili shuni ko‘ sa adiki, ba cha olimla ilk yoshda ma ema ik asa u la ni
shakllan i ishning asosi — senso i ojlanish ekaniga e’ ibo qa a gan. Senso a biya na aqa
id okni, balki keyingi man iqiy ik lash, aqqoslash, gu uhlash a sanash ko‘nikmala ining
shakllanishiga xizma qiladi.
Ilk yosh bolala ida ma ema ik asa u la ni shakllan i ish ja ayoni bolala ning senso
aj ibala iga, sezgi o ganla i o qali olgan ma’lumo la ini qay a ishlash qobiliya iga be osi a
bog‘liqdi . Senso a biya ma ema ik asa u la ning asosiy a kibiy qismla i bo‘lgan ang,
shakl, ka alik, miqdo , uzunlik, azo iy joylashu kabi ushunchala ni o‘zlash i ishning abiiy
yo‘lini ya a adi. Ma iya Mon esso ining senso ma e ialla ga asoslangan me odikasi bu ja ayonni
yanada akomillash i ib, bolala da mus aqillik, a iblilik, mu ozana , man iqiy ik lash a
mus aqil o‘ ganish ko‘nikmala ining shakllanishiga zamin ya a adi.
619
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Senso a biya a Mon esso i me odining in eg a sion qo‘llanishi mak abgacha a’lim
muassasala ida bolala ning ma ema ik sa odxonligini e a bosqichdan i ojlan i ishga imkon
be adi. Bu esa bolala ning kelgusida mak ab das u ini mu a aqiya li o‘zlash i ishi, ma ema ik
ik lashda qiyinchilikla ga duch kelmasligi a ijodiy-in ellek ual salohiya ining i ojlanishiga
xizma qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Ibn Sino. Tib qonunla i. — Toshken : Adola , 1998. — 458 b.
2. Piage , J. The O igins o In elligence in Child en. — New Yo k: In e na ional Uni e si y
P ess, 1952. — 430 p.
3. Vygo skiy, L.S. Psixologiya az i iya ebenka. — Mosk a: Pedagogika, 1984. — 384 s.
4. Mon esso i, M. Mon esso i me odi. — Toshken : O‘qi u chi, 2017. — 224 b.
5. Mon esso i, M. Il Me odo Mon esso i. — Roma: S iluppo Humano, 1912. — 310 p.
6. Nishono a, Z. Mak abgacha yoshdagi bolala i ojlanishi. — Toshken : Inno a siya,
2021. — 212 b.
7. Usmono a, M. Mak abgacha a'lim pedagogikasi. — Toshken : Fan a exnologiya,
2020. — 240 b.
8. Be k, L. Child De elopmen . — Bos on: Pea son, 2018. — 720 p.
9. B edekamp, S., Copple, C. De elopmen ally App op ia e P ac ice in Ea ly Childhood
Educa ion. — Washing on, DC: NAEYC, 2017. — 352 p.
10. OECD. S a ing S ong IV: Ea ly Childhood Educa ion and Ca e. — Pa is: OECD
Publishing, 2020. — 196 p.
11. UNESCO. Ea ly Childhood Ca e and Educa ion Global Repo . — Pa is: UNESCO,
2019. — 112 p.
